యాభై ఏళ్ల నాటి విద్యార్థి జీవితానికి ప్రతిబింబం

డా. పి.వి.లక్ష్మణరావు
9492043837


తెలుగు సాహిత్యచరిత్రలో వచ్చిన గొప్ప గ్రంథాల్లో ఒకటిగా 'అంపశయ్య' నవల నేటికీ నిత్యనూతనంగా విద్యార్థుల్ని, పాఠకుల్ని ఆకర్షిస్తూనే ఉంది. ఈ పుస్తకం ఎంత ప్రసిద్ధమంటే ఈ నవల పేరే రచయితకి ఇంటి పేరుగా కూడా మారిపోయింది.ఎన్నో ప్రశంసలు, విమర్శలు, విశ్లేషణలు, మనస్తత్వశాస్త్ర ఆధారంగా పరిశీలనలు, చర్చలతో ఇన్నేళ్ళ తెలుగు నవలా చరిత్రలో ప్రత్యేకతను నిలుపుకున్న రచన ఇది. నవీన్‌ ఈ నవలని 1963లో మొదలెట్టి 68లో పూర్తి చేసారు. తెలుగు సాహిత్యంలో చైతన్యస్రవంతి అంత విరివిగా వాడుకలోకిరాని కాలంలోనే చైతన్యస్రవంతి శిల్పాన్ని సమర్థవంతంగా ప్రయోగించడం,అప్పటికే రచయితకి ిఆంగ్లసాహిత్యంతో కూడా మంచి పరిచయం ఉండటంతో అనితర సాధ్యమైన శైలీశిల్పాలతో, కళాత్మక ప్రమాణాలతో ఈ నవల రూపుదిద్దుకున్నది.



తల్లిని క్యాంటీన్‌గా, తండ్రిని ఏటీయంగా భావించే నేటి విద్యార్థినీ, విద్యార్థులు.. ఓ యాభై ఏళ్ల క్రితం విద్యార్థుల జీవితం ఎలా ఉందో తెలుసుకోవాలంటే ఈ నవలను తప్పక చదవాల్సిందే. తెలుగు జాతినంతటినీ ఓ ఊపు ఊపిన ఈ నవల 1965-70 సంవత్సరాల్లోని తెలంగాణ గ్రామీణ జీవితాన్ని ముఖ్యంగా నాటి పేద, మధ్య తరగతి విద్యార్థుల జీవితానికి అద్ధం పట్టింది. ఆనాటి విద్యావ్యవస్థకు నిలువుటద్దంలా నిలిచింది.

పాత్రల అసాధారణ లేదా అపసామాన్య మనస్తత్వాన్ని చిత్రించేందుకు రచయితలు ఓ కొత్త పద్ధతిని ఉపయోగించుకొన్నారు. అదే చైతన్యస్రవంతి శిల్పం. మనోవిజ్ఞానంలోని చేతనాచేతన సిద్ధాంతం (అంటే థియరీ ఆఫ్‌ అన్కాన్షస్‌), మనో విశ్లేషణ ప్రభావం ఈ రెండింటి ఆధారంగా చైతన్య స్రవంతి శిల్పం రూపొందింది. దీనికి కారకుడు హెన్రీ బెర్గ్‌ సన్‌. చైతన్య స్రవంతి...స్ట్రీం ఆఫ్‌ కాన్షియస్‌...ఆధునికతలో భాగంగా కాల్పనిక నవలా రచనలో ఇదొక ముఖ్య ప్రయోగంగా దీన్ని విమర్శకులు గుర్తించారు. ఈ తరహా సాహిత్యం అంటే.. ఒక పాత్ర మనసులో వచ్చే ఆలోచనాస్రవంతి, అది ఎలా వస్తే అలాగే ఒక ప్రవాహంలా చిత్రించే రచనాపద్ధతి. మనిషి మెదడులో మెదిలే ఆలోచనలు, భావాలు, జ్ఞాపకాల దొంతరలు, అడ్డూ అదుపు లేని అక్షరాల ప్రవాహం. మనసుకు ఏదితోస్తే అది, ఏది గుర్తుకు వస్తే అది. ఇంకా చెప్పాలంటే ఆ మనసుతో, ఆ పాత్రతో, ఆ పాత్ర ఆలోచనలతో, ఆ అక్షర ప్రవాహంలో కొట్టుకొని, ఆ ఝరిలో మనమూ పరుగెడుతూ, అలసి సొలసి ఊపిరి తీసుకోకుండా నవల చివర అక్షరం వద్ద మాత్రమే ఆగుతాం.

సంజీవమ్మ మాటల్లో చెప్పాలంటే ''కొన్ని గంటల కాలంలో వ్యక్తి చేసే వివిధ ఆలోచనలే ఇతివ త్తంగా పాశ్చాత్యభాషల్లో చైతన్యస్రవంతి శిల్పంలో నవలలు వచ్చాయి. ఒక క్షణంలో వ్యక్తి అంతరంగంలో ప్రవహించే ఆలోచనలు ఎన్నో విషయాలకు సంబంధించి ఉండవచ్చు. రచయిత స్వయంగా పాత్రల ఆలోచనల్ని పాఠకునికి వివరించటంలో అంతరాంతరాల్లోని అనేకానేకాలైన ఆలోచనలన్నీ వ్యక్తం చేయడం సాధ్యం కాదు. ఒక క్రమం లేని, చిత్రమైన, ఊహించ సాధ్యంకాని ఆలోచనలెన్నో అంతరంగంలో చెలరేగుతూ ఉంటాయి. అవన్నీ వ్యక్తం చేయడానికి ఈ శిల్పంలో సాధ్యమవుతుంది. ఇలా చేయడం మూలాన రచయిత పాత్రల అంతరంగాన్ని ఏ అరమరికలు దాపరికం లేకుండా ఉన్నది ఉన్నట్లు పాఠకుని ముందుంచినట్లవుతుంది. దాని వల్ల పాత్రను పూర్తిగా అర్ధం చేసుకోడానికి, పాత్రతో పాఠకుడు తాదాత్మ్యం పొందడానికి సాధ్యం అవుతుందని అభిప్రాయం''.

నాటి విద్యావ్యవస్థకు ప్రతిబింబం అంపశయ్య. ఈ నవల ఒకానొక తెల్లవారుజామున యూనివర్సిటీ హాస్టల్‌ గదిలో కథానాయకుడు రవికి ఒక కల రావడంతో మొదలవుతుంది. ఆ కలకు అర్థమేమిటో రవికి బోధపడదు. ఆ కలనుంచి మేలుకున్న రవిలో మొదలైన ఆలోచనల ప్రవాహం నిరంతరంగా పరిగెడుతూ 18గంటల పాటు నడిచి చివరికి ఆ రాత్రి అదే గదిలో ముగుస్తుంది.అతను పొద్దున్నే కల గంటూ లేచింది మొదలు రాత్రి పడుకొనే వరకూ అతని ఆలోచనలు అన్నీ ఇందులో ఉంటాయి. అతను మిత్రులగుంపులో నడుస్తున్నా మిత్రుల మద్య జరిగే సంభాషణ కంటే అతని మనసులో జరిగే భావాల పరంపర అంతా ఈ రచనలో

ఉంటుంది.

ఒక స్వప్నంతో ప్రారంభమైన ఈ నవలలో అడుగడుగునా చైతన్యస్రవంతి శిల్పం గోచరిస్తూనే ఉంటుంది. రవి చివరకు అంపశయ్య లాంటిపక్క మీదకు చేరుకొని నిద్రపోయే సన్నివేశంతో రచయిత అతని చైతన్యస్రవంతి ద్వారా ఆనాటి అతని అనుభవాలను ఆనాడు అతనిలో చెలరేగిన విభిన్నకాలాలకు సంబంధించిన స్మ తి పరంపరలను సింహావలోకనం చేస్తాడు. ఈ సందఠంలో రచయిత వేగవంతమైన శైలి ద్వారా చైతన్యస్రవంతి శిల్పాన్ని పరాకాష్ట నొందించాడు.

మనసును కదిలించే ఎన్నో సన్నివేశాలు ఈ నవలలో ఉన్నాయి. అవన్నీ వాస్తవానికి దగ్గరగా ఉన్నవే..! కథ అంతా ఉస్మానియా యూనివర్సిటీలోనూ, హాస్టల్లోనూ ఒక రోజంతా నడిచే కథనమే. ఈ నవల చదువుతుంటే అప్పటికాలం నాటి పరిస్థితులు మనకు కళ్ళకు కట్టినట్లు కనపడతాయి. ఉదాహరణకు, అప్పట్లో అబిడ్స్‌ ప్రాంతంలో ఉన్న సినిమా థియేటర్లలో కరెంట్‌ పోతే  జనరేటర్‌ ఉండదు. మళ్ళీ కరెంట్‌ వచ్చేంతవరకు ఎదురుచూడడమే ప్రేక్షుకుల పని. హాస్టల్‌ విద్యార్థుల జీవనాన్ని చాలా వాస్తవంగా ఉన్నది ఉన్నట్లుగా కళ్ళకుకట్టారు. ఇంకా ఇందులోని ప్రధాన పాత్ర అయిన రవికి సంబంధించిన ఫ్లాష్‌ బ్యాక్‌ ఒక చిన్న ఉపకథ లాగా ఉంటుంది, నిజంగా అది గుండెలని పిండే కథనం. అలాంటి జీవన విధానం అప్పట్లో గ్రామాల్లో ఉండేది.

    ఇంకా లక్ష్యశుద్దిలేని అప్పటి విద్యావిధానం,

చిత్తశుద్దిలేని బోధనా పద్దతి, భవిష్యత్తుకి ఏమాత్రం గ్యారెంటీ లేని పాలన, సమస్త జీవన రంగాన్ని కలుషితం చేసిన

కత్రిమ విలువలు ఆనాటి విద్యార్థుల్ని ఏ విధంగా నిర్వీర్యులుగా మార్చి పెడదారులు పట్టిస్తున్నది మొదలుగా గల విషయాలు కూడా ఈ నవలలో సమర్థవంతంగా చిత్రించబడ్డాయి. అయితే మావోనూ, మార్క్స్‌'నూ, వియత్నాం పోరాటాన్ని అభిమానిస్తూనే, నెహ్రూ గారి సోషలిజాన్నీ ప్రణాళికల్నీ బలపరచటమే వీటన్నింటికి విరుగుడన్నట్లుగా భావించే అమాయకులే అభ్యుదయవాదులుగా ఇందులో పరిచయమవుతారు, ఇందుకు ఆయా పాత్రలనుగానీ, రచయతను గానీ నిందించనవసరం లేదు. ఈ నవలా కాలం నాటి వాతావరణం అలాంటిది.

ఇంటి నుంచి తల్లిదండ్రులు చెమటోడ్చి పంపే డబ్బుతో  ఉస్మానియాలో ఎంఏ చదువుతున్న రవి తెలివైన వాడే అయినా, పరీక్షలు దగ్గర పడేవరకూ చదవకుండా తిరిగేసి అవి ముంచుకొస్తుంటే కొద్దిగా అయినా చదవలేకపోతున్నాననే అపరాధభావనలో పడి తనను తాను నిందించుకునే మనస్తత్వం కలిగినవాడు. అంతేకాదు రవికి వచ్చే ఆలోచనలకు క్రమం ఉండదు. ఒక ఆలోచనపైకి మరొక ఆలోచన వచ్చి పడుతూ ఉంటుంది. శ్రద్ధగా చదివి ఫస్ట్‌ క్లాస్‌ తెచ్చుకోవాలని అనుకుంటాడు. కానీ ఆ పని చేయలేడు.ఏవేవో ఆలోచనలు! కష్టాల్లో ఉన్న తల్లిదండ్రులు, పల్లెలో అన్యాయమైపోయిన రత్తి, ఇంకా ఏవేవో పాత జ్ఞాపకాలు మెదడులో సుళ్ళు తిరుగుతుంటాయి. ఆ ఆలోచనల సంఘర్షణలోనే టాయ్‌లెట్‌ గోడల మీది బూతురాతలు గుర్తొస్తుంటాయి. బయటికి చెప్పలేని లైంగిక అశాంతి రేగుతూ ఉంటుంది. దాన్ని జయించాలని చూసినా ఫలితం ఉండదు.

ఇలాంటి రవికి డబ్బుతో మిడిసి పడే రెడ్డి, అతడి

బందం వేడి రక్తంతో అభ్యుదయం గురించి మాట్లాడే వేణు ప్రతినాయక ఛాయల్లో కనిపించే శ్రీశైలం, రంగారెడ్డి అలాగే లెక్చెరర్‌ ఉపేంద్రబాబు, సీనియర్‌ విద్యార్థులు ఆనందరావు, గుర్నాధం,ఆచారి. వెధవ బోరింగ్‌ యూనివర్సిటీ చదువు అయిపోతే అమెరికాకి స్వేచ్ఛగా ఎగిరి పోదామనుకునే డబ్బున్న కిరణ్మయి అనేవారు పరిచయమవుతారు. వీరిలో రవికి కొంతమంది మంచి మిత్రులు, మిత్రులైనా కాకపోయినా మరికొందరు హాస్టల్‌మేట్లూ ఉంటారు. సాటి విద్యార్థుల్లో కొందరు బాగా డబ్బున్నవాళ్ళు, ఆ ధనమదాన్ని ప్రదర్శిస్తూ తిరిగేవాళ్లు, ఉంటారు. వాళ్లంటే రవికి అసహ్యం.

కానీ వాళ్ళతో తలపడాలంటే భయం. ధనం తెచ్చిన బలంతో యూనివర్సిటీలో వాళ్లదే పై చేయిగా ఉంటుంది. న్యాయం తమ వైపు ఉందని తెలిసినా గట్టిగా పోరాడలేని విద్యార్థుల గ్రూప్‌ రవిది. కానీ వాదనకు దిగాల్సి వచ్చినపుడు రెచ్చిపోయి మాట్లాడేసి ఆ తర్వాత వాళ్ళు తనను చంపేస్తారేమో అని భయపడతాడు. ఒకానొక దుర్బల క్షణంలో వాళ్ళు మెచ్చేలా ఉండి, తన డబ్బు అవసరాలు తీర్చుకుందామని కూడా భావిస్తాడు. కానీ అతని ఆత్మాభిమానం ఆ పని చేయనివ్వదు. ప్రతి విషయంలోనూ, ప్రతి క్షణం ఇలా ద్వైదీభావంతో కొట్టుమిట్టాడుతుంటాడు రవి.

ఇలాటి సహజమైన వైరుధ్యాలు రవిలో అడుగడుగునా కనిపిస్తుంటాయి. మార్క్స్‌ ఆలోచలని ప్రేమించే అభ్యుదయవాది అయిన రవికి రిక్షావాడు తన దగ్గర రూపాయి వసూలు చేయడం దోపిడీగా కనిపిస్తుంది. ఎక్కేటపుడు ఎలా ఉన్నాడో గమనించని రవికి, అతడు రూపాయి డిమాండ్‌ చేయగానే రౌడీ లాగా కనిపిస్తాడు. రిక్షావాడి ప్రవర్తన అతని రూపాన్ని కూడా బూచిలా చేసి చూపిస్తుంది. ఇలా మనుషులందరిలోనూ కామన్‌గా ఉండే అనేక సహజ ప్రవ త్తుల్ని, బలహీన క్షణాలని, భావావేశాల్ని నవీన్‌ ఈ నవలలో రవి పాత్రలో చిత్రించారు.

చేతిలో పైసా లేకపోయేసరికి అంతిమంగా రవి ఆలోచనలు చావు వైపు మళ్ళుతాయి. శ్రీశైలంతో గొడవ జరిగినపుడు, 'అతడు తనని చంపేస్తే?' అన్న భావనతో సతమతమవుతాడు. తను శ్రీశైలం చేతిలో మరణించినట్టు, తల్లి కుమిలి కుమిలి ఏడ్చినట్టు, ఊహించుకుని త ప్తి పడతాడు. తను కూడా ఆ దుఃఖపు బరువుని మోస్తాడు. రోడ్డు మీద మోటార్‌ సైకిల్‌ వాడు తప్పుకోమని గద్దించినపుడు తాను దాని కింద పడి మరణించినట్లు, 'మోటార్‌ సైకిల్‌ కింద పడి విద్యార్థి మరణం,' అనే వార్తను కూడా ఊహించుకుంటాడు. ఎలుకల మందో ఎండ్రినో తాగి తాను కాస్తా చస్తే యూనివర్సిటీలో నలుగురూ ఏమనుకుంటాడో వాళ్ల వాళ్ళ ధోరణుల్ని బట్టి ఊహించుకుంటాడు. 'నా కొరకు చెమ్మగిల్లు నయనమ్ము' ఉండాలని ప్రతి మనిషీ కోరుకున్నట్టే రవి తన చావుకి ఎవరెలా స్పందిస్తారో ఊహించుకుని సానుభూతి ఆశిస్తాడు.

ఇకపోతే రవి గత జీవితంలోని రత్తి పాత్ర ప్రత్యేకం. నిష్కల్మషంగా, నిజంగా ఇష్టపడిన రత్తి పట్ల తాను ప్రవర్తించిన తీరు రవిని ఆలోచనల్లో నిరంతరం వెంటాడుతూనే

ఉంటుంది. కిరణ్మయి విషయానికొస్తే ఆమెతో సినిమా చూసే క్షణికమైన ఆనందం కోసం తాను అసహ్యించుకునే గుర్నాధం వద్దే చేయి చాచి అయిదు రూపాయలు సంపాదించి సినిమా చూడాలని వెళ్తాడు. ఆర్థిక స్థోమత విషయానికొస్తే తాను కిరణ్మయి సమీపానికి కూడా చేరలేనని తెలుసు. అయినా సరే యవ్వన చాపల్యంతో, ఆమె గాలి సోకినా అద ష్టమే అనుకుంటాడు. అప్పు చేసి మరీ వెళ్ళిన రవి అక్కడ జరిగిన జ్ఞానోదయంతో యూనివర్సిటీకి తిరిగి వస్తాడు. జీవితంలో విషాదపు కోణాన్ని కిరణ్‌ ఏ మాత్రం సహించదనీ, ఆమెది కలతలే లేని రంగుల లోకమనీ ఆ తర్వాత గ్రహిస్తాడు. తామిద్దరూ సమాంతర రేఖలన్న సత్యంబోధపడుతుంది.ఇదంతా జరిగినరోజునే ప్రతి నాయక బ ందంతో జరిగిన ఘర్షణలో బలహీనులంతా ఏకమై రవితో పాటు వారిని ఎదుర్కోవడంతో కథ ముగుస్తుంది.

రవిలో విస్త తంగా పరచుకున్న లైంగిక అశాంతి: ఇరవయ్యేళ్ల వయసులో ప్రతి యువకుడూ అనుభవించే స్పష్టమైన, అస్పష్టమైన లైంగిక అశాంతి నవలంతా విస్త తంగా పరుచుకుని ఉంటుంది. నవీన్‌ దీన్ని దోబూచులాడే వర్ణనల మాటున దాచక విస్పష్టంగా రవి కోణం నుంచి వ్యక్తపరుస్తూ పోవడం చాలా మందికి మింగుడు పడినట్టు కనిపించదు. అందుకేనేమో ఈ నవల్లో అశ్లీలత ఉందని కొందరు సమీక్షకులు అభిప్రాయపడ్డారు.

స్నేహితులు వేసే అశ్లీలమైన జోకుల్ని అసహ్యించుకుంటూనే మరో పక్క ఆ ఆలోచనలకు ఆనకట్ట వేయలేని సహజ బలహీనత రవిలో కనిపిస్తుంది. 'సరళ' మీద భజగోవిందం వేసే జోకుల్ని మనసులో 'ఛీ' అని తిరస్కరిస్తూనే మరో వైపు క్లాసులో పడీ పడీ నవ్వుతున్న అమ్మాయిల అందాల్ని పరికించకుండా ఉండలేకపోతాడు. రత్తి నుంచీ గుర్నాధం భార్య వరకూ ఊహల్లో ఎవరినీ వదిలి పెట్టడు. ప్రాణాలు పోయేంత ఆకలితో లెక్చరర్‌ ఇంటికి వెళ్ళినపుడు కూడా లోపలి నుంచి బోర్నవిటా పంపిన లెక్చరర్‌ భార్య ఒక్కసారి కనిపిస్తే బాగుండనుకుంటాడు. ఆమె గొంతు విని ఆమె అందచందాలను ఊహించాలని ప్రయత్నిస్తాడు. ఒక పక్క కిరణ్మయిని ఆరాధిస్తూనే నీరజ, లిల్లీ, శశి, సుధ, నళిని, వీళ్లందరి అందాలనూ మొహమాటం లేకుండా కళ్ళతోనే అంచనాలు వేస్తాడు. వీళ్లతో పాటు ఆదారిన పోయే ఫ్రెంచ్‌ లేడీని, బ్రిగటా బార్డాట్‌ అంత సెక్సీగా ఉందంటాడు.

హాస్టల్లో ఎవరో ఒకమ్మాయితో ఇద్దరు స్టూడెంట్స్‌ లవ్‌ మేకింగ్‌లో దొరికారని అంతా చెప్పుకునే వార్త పట్ల ఆశ్చర్యంతో కూడిన ఆసక్తిని ప్రదర్శించి, ఆ తర్వాత కూడా 'అదెలా సాధ్యం అసలు?' అని దాని గురించే ఆలోచిస్తాడు. రోడ్డు పక్కన బస్‌ కోసం వెయిట్‌ చేస్తున్న స్త్రీని తోటి విద్యార్థులు నీచంగా వ్యాఖ్యానిస్తున్నా ఖండించడు. అలాగని వాళ్ళు అలా కామెంట్‌ చేయడం రవికి నచ్చుతుందా అంటే లేదు! సెవెన్‌ యియర్స్‌ ఇచ్‌ సినిమాలో మార్లిన్‌ మన్రో స్కర్ట్‌ గాలికి లేచే ఫొటో ఎన్నో సార్లు తనివి తీరా చూస్తాడు. సినిమా హాలు ముందు హాలీవుడ్‌ నటీమణుల సెక్సీ పోజులు చూసి ఆనందిస్తాడు. పుస్తకాల షాపుల వద్ద న్యూడ్‌ ఫొటోలు చూసి చలిస్తాడు. పచ్చిగా ఊహించుకుంటాడు. ఆ వయసు యువతలో చెలరేగే లైంగిక అశాంతిని అనుక్షణం అనుభవిస్తుంటాడు. ఆ ఆలోచనలని ఆపలేడు. అతని వల్ల కాదు.

ఈ లైంగిక అశాంతి అందరికీ సహజమే కావొచ్చు, ముఖ్యంగా ఆ వయసులో. కానీ అవి తనను సతమతం చేస్తున్నట్లు ఎవరికీ తెలియకూడదు. పూజలతో తన రూమ్‌నే గుడిలా మార్చిన ఆచారి సెక్స్‌ పుస్తకాలు చదువుతూ రవి కంటబడినపుడు పడే కలవరం కూడా దీన్నే చిత్రిస్తుంది. ఈ ధోరణిని రవిలోని ఒక కోణాన్ని ఆధారంగా తీసుకుని నవీన్‌ అద్భుతంగా ఆవిష్కరిస్తారు ఈ నవలలో!

రకరకాల మనస్తత్వాల మధ్య చేతిలో పైసా లేని స్థితిలో రవి జీవితంలో జరిగే కొద్ది గంటల కాలం ఈ నవల.  ఈ నవలలో ఆకలి కేకల నుంచి అమెరికా వెళ్ళాలని పాట్లు పడే కిరణ్మయి బాధల వరకూ రచయిత

స్ప శించారు. యూనివర్సిటీ ప్రొఫెసర్లలో ఉండే కులతత్వం, మతతత్వం, యూనివర్సిటీ రాజకీయాలు, విద్యావిధానం రోజురోజుకు కునారిల్లుతున్న దుర్గతి, ప్రొఫెసర్లు రీడర్ల మధ్య వైషమ్యాలు, విద్యార్థుల సాంఘిక సమస్యలు, వాళ్ళ మనస్తత్వాలు, భవిష్యత్తు గురించిన వాళ్ళ ఆలోచనలు... ఇవన్నీ ఈ నవలలో కనిపిస్తాయి. చర్చకు వస్తాయి. రవి కానివ్వండి, అతడి మిత్రబ ందంలో మరెవరైనా కానివ్వండి. ప్రతి ఒక్కడూ ఈ అంపశయ్య మీద పవళించి తీరాల్సిందే.యూనివర్సిటీ జీవితాన్ని, ముఖ్యంగా హాస్టల్‌ జీవితాన్ని చవి చూసిన ప్రతి వారూ, ఈ నవలలో తమ నీడను చూసుకుని చకితులవుతారని చెప్పడం సాహసం కావొచ్చు కానీ సత్యం మాత్రం కాకపోదు'' అంటారు స జన పత్రికలో ఈ నవల ప్రారంభానికి ముందు సంపాదకులు. ఇది అక్షర సత్యమే!

మొత్తమ్మీద నవల మొదట్లోనూ మధ్యలోనూ అక్కడక్కడా చైతన్య స్రవంతిలో మనకు వినిపించే కొన్ని మాటలు, సన్నివేశాలు అసభ్యంగా అనిపిస్తాయి. వాటిని మినహాయిస్తే ఇది నిజంగా ఒక అద్భుతమైన నవల. ఈ నవల గొప్పదనమంతా ఈ నవల ముగింపులోనే ఉంది. వాస్తవిక నవలల్లో ఇలాంటి విప్లవాత్మకమైన ముగింపు అదీ అత్యంత సహజంగా అనిపించేలా తీసుకురావడం అనితరసాధ్యమే. ఇన్ని విశిష్ట లక్షణాలు కలిగి ఉన్నది కాబట్టే చైతన్యస్రవంతి శిల్పంతో వెలువడిన నవలల్లో అగ్రస్థానంలో నిలిచింది అని చెప్పడంలో ఏమాత్రం అతిశయోక్తి లేదు. దానితో పాటు నాటి సమాజంలోని మధ్య తరగతి విద్యార్థుల జీవన స్థితిగతులను ఎంతో చక్కగా చిత్రించారు.