సాహిత్య ప్రస్థానం మే 2018

సాహిత్య ప్రస్థానం మే 2018

సాహిత్య ప్రస్థానం మే 2018

ఈ సంచికలో ...

  • అగ్నితరంగం - తెలకపల్లి రవి
  • వీరేశలింగం ఒక విజ్ఞాన సర్వస్వం - శ్రీశ్రీ
  • మహానుభావుడు వీరేశలింగం గారు
  • చరిత్ర పునరావృతమవుతోందా? - సి.వి
  • వీర సంస్కర్త - డా|| అక్కిరాజు రమాపతిరావు
  • ప్రహసన ప్రయోక్త: కందుకూరి వీరేశలింగం- తె.ర
  • కవి చరిత్ర పరిశోధన - మల్లంపల్లి సోమశేఖర శర్మ
  • ఆంధ్రుల ఆలోచనా ధోరణిపై వీరేశలింగం గారి ప్రభావం
  • తెలుగు సమాజం - కందుకూరి వీరేశలింగం
  • బ్రహ్మ సమాజోద్యమం - కందుకూరి వీరేశలింగం
  • నా తొలి అడుగులు- కందుకూరి వీరేశలింగం

తమిళ నవయుగ ప్రవక్త సుబ్రహ్మణ్య భారతి

తెలకపల్లి రవి

వీరేశలింగం జీవితానుభవాలు నేటి పరిస్థితులలో మరింత ప్రాధాన్యత సంతరించుకుంటున్న వాస్తవం ప్రత్యేకంగా చెప్పనవసరం లేదు. ఆ యుగకర్త జ్ఞాపకాలు మరోసారి కర్తవ్యోద్దీపకాలైతే, జడలు విచ్చి ఆడుతున్న మతోన్మాదాన్ని ఆధునికత చాటున పెరుగుతున్న అంధ విశ్వాసాలను దృఢంగా ఎదుర్కోగలుగుతాము.

'కార్యశూరుడు వీరేశలింగం, కదం తొక్కి పోరాడిన సింగం, దురాచారాల దురాగతాలను తుదముట్టించిన అగ్ని తరంగం'' అని మహాకవి శ్రీశ్రీ ఆయనను అభివర్ణించారు. ''కొట్టుకొని పోయె కొన్ని కోటిలింగాలు, వీరేశలింగమొకడు మిగిలెను చాలు'' అని ఆరుద్ర ఆయనకు నివాళులర్పించారు. ''ఆధునిక కాలంలో అగ్రగణ్యుడైన ఆంధ్రుడు'' అని కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి అంటే ''ప్రముఖ భారతీయులలో ఒకడు. లోతైన వివేచన, అంతులేని సాహసము, అమితమైన శక్తికలవాడు. అసత్యాన్ని చెండాడి ప్రగతి మార్గం కోసం పోరాడాడు'' అని రాజాజీ ప్రస్తుతించారు. ''ఆదర్శ దృక్పథం గల కార్యవాది'' అని నార్ల వెంకటేశ్వరరావు అన్నారు. ఆంధ్రలో జీవిత ప్రవాహాన్ని వీరేశలింగం కొత్తదారి పట్టించారు. ఈ కృషిలో ఆయనకు మార్గదర్శకులు లేరు. ఆయనతో పోల్చదగినవారు లేరు'' అని కుందూరి ఈశ్వర దత్తు కీర్తించారు.

ఇలాంటి వర్ణనలెన్నయినా నవ్యాంధ్ర వైతాళికుడు. వీరేశలింగం విరాట్‌ స్వరూపాన్ని సంపూర్ణంగా చిత్రించలేవు.

రాజారామమోహన్‌రాయ్‌, ఈశ్వర చంద్ర విద్యాసాగర్‌ వంటి మహా సంస్కర్తల కోవలోని వారు వీరేశలింగం. ఆయన సంస్కరణాభిలాష కేవలం ప్రబోధమాత్రమైంది కాదు. ఆచరణ శీలమైంది. సామాజిక సంస్కరణతోపాటుగా శతాధిక గ్రంథాలు రాసి సాహిత్య రంగంలోనూ వరవడి పెట్టిన ప్రతిభా పాటవాలు ఆయన స్వంతం. అందుకే ఆయన ఆధునికాంధ్ర సంస్కార వికాసానికి అక్షరాలా ఆద్యుడు. మార్గదర్శకుడు. అనుభవాలగని.

మహానుభావుడు వీరేశలింగం గారు

చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం

వీరేశలింగముగారు తంజాపురీ గ్రంథ భాండారములోని పుస్తకముల జాబితా తెప్పించి చూడగ, నందులో నాచనసోముని యుత్తర హరివంశము యొక్క వ్రాతప్రతి యొకటి యున్నట్లు కనబడెను.  ఆ గ్రంథము నశించిపోయినదని చింతించుచున్న వీరేశలింగముగారికి, పేదకు పెన్నిధి దొరకినట్లయ్యెను. వెంటనే వారు వ్యయ ప్రయాసములకు లోనై తంజావూరు పోయి, యప్పుడచ్చట మండల న్యాయాధిపతిగ నుండిన ''హేమ్‌నెటు'' దొరగారి సహాయ్యమున నెవరిచేతనో ''యుత్తర హరివంశము''న కొక ప్రతి వ్రాయించి, తెప్పించి, తమ వివేకవర్థనీ ముద్రాక్షరశాలలో దానిని ప్రకటింప నారంభించిరి.

ఆ దినములలోనే, రాజమహేంద్రవరమున తహసీలుదారుగ నుండిన నందివాడ పేర్రాజుగారు, మృతినొందిరి. ఆ సంవత్సరము జూలై 16వ తేదీని శ్రీ బసవరాజు గవరరాజుగారు మృతినొందిరి. వీరు వీరేశలింగంగారికి ప్రాణమిత్రులు, వీరేశలింగము గారు చేయు సమస్త కార్యములకు గవరరాజు గారు సాయపడుచుండిరి. గవరరాజుగారు వీరేశలింగముగారితోపాటు వెలిలో నుండుటచేత వారి దహనమునకు సభాపతులు కొన్ని చిక్కులు పెట్టిరి. నాకప్పటికి గవరరాజు గారితో బరిచయము లేకపోయినను, వారియందలి గౌరవముచేత, 1886 జూలై 17వ తారీఖున, వారి శవముతో గూడ శ్మశానమునకు బోతిని. శవమును గరికపాటి సుబ్బారాయుడుగారు, దామెర్ల రమణరావుగారు, గాడేపల్లి సుబ్బయ్యగారు మరియొకరు మోసిరి. గవరరాజుగారి జ్ఞాతియైన బసవరాజు సేతూరావుగారగ్నిహోత్రము పట్టుకొనిరి. మంత్రపుబ్రాహ్మణుడు దొరకకపోవుటచే, కందుకూరి వీరేశలింగముపంతులుగారు, పుస్తకము జూచి మంత్రము చదివి, కర్మజేయించిరి. శవము వెంట శ్రీ నాగోజీరావుపంతులుగారు, న్యాపతి సుబ్బారావుపంతులుగారు, మొదలగు పురప్రముఖులందరు వచ్చిరి.

వీర సంస్కర్త

డా|| అక్కిరాజు రమాపతిరావు

పనప్పాకం ఆనందాచార్యులుగారు, తమబండిలో ఎక్కించుకొని తీసుకొనివెళ్ళి వీరేశలింగాన్ని రక్షించవలసి వచ్చింది. విద్యార్థులాయనను కంటికి రెప్పలా కాపాడారు. ఏ పని చెప్పినా వెంటనే నిర్వహించేవారు. యువతరమే ఆయనకానాడు కొండంత బలం. వాళ్ళ అండదండలే ఆయన కార్యనిర్వహణ కెంతగానో తోడ్పడ్డాయి. వీరేశలింగం బోధనలు విని యువతరం చాలా ఉత్తేజాన్ని పొందింది. ఆయన ప్రారంభించిన సంఘ సంస్కరణలన్నింటిలో యువకులు ముందున్నారు. వితంతువులను వివాహమాడతామని విద్యార్ధులు ముందుకు వచ్చారు. విరూపాక్ష పీఠాధిపతుల లోపాలన్నీ విద్యార్థులే బట్టబయలుచేసి రాజమండ్రిలో వారికి ఉప్పూ పత్రీ పుట్టకుండా చేశారు.

బసవరాజు గవర్రాజు, చల్లపల్లి బాపయ్య, చిర్రావూరి యజ్ఞన్న శాస్త్రి, బుర్రా రాజలింగం, ఏలూరు లక్ష్మీనరసింహం మొదలైన వాళ్ళంతా వీరేశలింగానికి ఆప్తమిత్రులు.

1874 అక్టోబరు నెలలో వివేకవర్థని మొదటి సంచికను వీరేశలింగం విడుదల చేశాడు. ఆ తరువాత మిత్రులంతా కలిసి సంఘంలోని దురాచారాలు ఏ విధంగా రూపుమాపాలో అప్పుడప్పుడు చర్చించుకొనేవాళ్ళు. భోగం వాళ్ళకు

వసూళ్ళు చదివించటం గూర్చి తీవ్రంగా వ్రాసి, తగు మనుష్యులు తలలు వంచుకొనేటట్లు చేశారు. తరువాత

ఉద్యోగస్తుల లంచగొండితనంపైన దాడి చేశారు. ప్రజాక్షేమం నిమిత్తం పనిచేయవలసివస్తే స్వజాతివాడనీ, బంధువనీ, మిత్రుడనీ పరిగణించడం ఉండేదికాదు. అతి జాగ్రత్తగా సమాచారాన్ని సేకరించేవాళ్ళు. గురి తప్పకుండా కొట్టే

వాళ్ళు. ఆశించిన ప్రతిఫలాన్ని రాబట్టేవాళ్ళు. వివేకవర్ధని కొన్నాళ్ళకు పక్షపత్రిక అయింది. కొన్నాళ్ళు వారపత్రికగాకూడా వచ్చింది.

''ఆ కాలమునందలి రాజకీయోద్యోగులలోని లంచములు మొదలైన యకృత్యముల నణచుటకును కులములోని  దురాచారములను మాన్పుటకును సంఘ సంస్కారములను దేశమంతటను వ్యాపింపజేయుటకును మా వివేకవర్ధనీ పత్రిక యమూల్యాయుధముగా నుండెను.'' అన్నారు వీరేశలింగంగారే.

ప్రహసన ప్రయోక్త

కందుకూరి వీరేశలింగం

కొక్కొండ వెంకటరత్నం పంతులు వీరేశలింగం వివేకవర్ధని పత్రికను పరిహసించే ఉద్దేశంతో హాస్యవర్ధని అన్న పత్రికను స్థాపించితే దానికి ప్రతిగా ఆయన తిరిగి హాస్య సంజీవని ఆరంభించారు. వాటిలో వెలువడినవే ప్రహసనాలు. ఉత్తరోత్తరా తెలుగులో హాస్య సంజీవని అన్న మాట కూడా స్థిరపడిపోయింది. అత్యాధునిక నాగరిక కాలమనుకుంటున్న ఈనాటికి కూడా వెన్నాడుతున్న మూఢత్వాన్ని గమనంలో వుంచుకుంటే ఈ ప్రహసనాల ప్రాధాన్యత మరింత బోధపడుతుంది.

కందుకూరి వీరేశలింగం సంఘ సంస్కర్తగా తెలుగువారి వేగుచుక్క. మూఢత్వాన్ని, డంభాచారాలను చీల్చి చెండాడిన సాహసికుడు. ఇప్పుడు పునర్మూల్యాంకనాల పేరిట కొందరు ఆయన విశిష్టతను పరిమితం చేస్తుండవచ్చు గాని నేటికీ ఆయన కృషి మార్గదర్శకంగానే ఉంటుంది. అంధ విశ్వాసాలు, కులతత్వాలు, అవినీతి, అవలక్షణాలు, దురాచారాలపై ఆయన ప్రత్యక్ష పోరాటం చేయడమే గాక ప్రహసనాల ద్వారా పిడుగులు కురిపించారు. అందులో అనేకం ప్రసిద్ధంగా ప్రజల నాల్కలపై నాట్యమాడటం స్వయంగా గమనించి ఆనందపరవశుడయ్యాడు. వేశ్యాలోలత్వం, బాల్య వివాహాలు, బహు భార్యత్వము, ప్రజా ధనాపహరణం, టక్కరితనం, పటాటోపం వంటి సాంఘిక జాఢ్యాలకు పాల్పడే వారి పోకడలను తూర్పార పట్టే పలు సంభాషణాత్మక ప్రహసనాలు ఆయన అందించారు. ఇప్పుడు చదివితే అవి శిల్పంలో తేలిగ్గా కనిపించవచ్చు గాని నూటయాభై ఏళ్ళకు పూర్వం గురజాడ కన్యాశుల్కం కన్నా బాగా ముందే రాయడం గుర్తుంచుకుంటే వాటి విలక్షణత తెలుస్తుంది.

బ్రహ్మసమాజోద్యమం : వీరేశలింగం

కనుపర్తి విజయలక్ష్మి

1906లో ఆయన జందెం విసర్జించి అనుష్టాన బ్రాహ్మడవ్వటం, బ్రాహ్మమత పద్ధతిలో కొన్ని వివాహాలు జరిపించటం, సర్వకులాలవారితో సహపంక్తి భోజనాలు ఆయన చేపట్టిన కార్యక్రమాలు. జీవితాంతం ఆయన తాను నమ్మిన సిద్ధాంతాలకు కట్టుబడి ఉండటమే కాక, మరణానంతరం ఆయన సమాధిమీద చెక్కబడిన ాూ ూఱఅషవతీవ ుష్ట్రవఱర్ణ్‌  అనే మాటలు కూడా పరిశుద్ధాస్తిక మతం పట్ల ఆయనకు గల విశ్వాసం, ఆదరణను వ్యక్తం చేస్తున్నాయి.

ఆంధ్రదేశంలో బ్రహ్మసమాజ ఉద్యమం వ్యాప్తి చెందటానికి మూలమైన వారిలో వీరేశలింగం ఒకరు. ఆయన రాజమండ్రి, మద్రాసు, బెంగుళూర్లలో ప్రార్థనామందిరాలు కట్టించారు. కేశవచంద్రసేనుని ఉపన్యాసాలను  చిన్నప్పుడే చదవటం ఆ తర్వాత ఆత్మూరి లక్ష్మీ నరసింహమనే బ్రాహ్మసమాజాభిమాని వీరేశలింగానికి ఉపాధ్యాయుడుగా రావటం వల్లను బ్రహ్మసమాజ భావాలు ఆయనలో మరింత బలంగా నాటుకొనడానికి దోహదపడ్డాయి. ఆయన స్వీయ చరిత్రలో తనకు బ్రహ్మసమాజం పట్ల గల అభిమానాన్ని పలుమార్లు వ్యక్తం చేసాడు.

రాజశేఖర చరిత్రము

సహవాసి

నేటికి దాదాపు 130 సంవత్సరాల క్రింద ఒక మహానుభావుడు తెలుగు సాహిత్యంలో కొత్త ప్రక్రియ కొకదానికి అంటు కట్టాడు. అదే నేడు వికసించి ఫలపుష్ప భరితమై పరిమళాలు విరజిమ్ముతూ ప్రపంచస్థాయి కెదిగింది. ఆ మహానుభావుడు కందుకూరి వీరేశలింగం. ఆ ప్రక్రియ నవల. తెలుగులో తొలి సామాజిక నవలగా వాసికెక్కిన ఆ నవల రాజశేఖర చరిత్రము.

యూరోపియన్‌ భాషల్లో సామాజిక నవల అవతరణకు ఆలంబనగా జరిగిన పరిణామక్రమం తెలుగు నవల ప్రాదుర్భావంలో కాగడాకు దొరకని మాట నిజం. కానీ ఇక్కడా 19వ శతాబ్దం ఉత్తరార్థంలో సంభవించిన మార్పుల జడి తెలుగు నవల పుట్టుక, పురోభివృద్ధి తదాది పరిణామ వికాసాలకు అనువైన నేపథ్యాన్ని సృష్టించింది. 1850-55 మధ్య గోదావరా, ఆనవాలుకు అందనంతగా మార్చేసింది. ఆర్థికంగా సాధించిన అభివృద్ధి ఇతర రంగాలను ప్రభావితం చేసింది. రైతుకు మళ్ళీ నడుం లేచింది. నడిమివర్గం నవజవసత్వాలు పుంజుకుంది. విద్యావ్యాప్తి జరిగింది. రాజమండ్రిలో ఏకంగా కళాశాలే వెలసింది. ఆంధ్రదేశంలో మొట్టమొదటిసారిగా ఉన్నతవిద్య వన్నెచిన్నెలను కన్న అదృష్టం రాజమండ్రి ప్రాంతానిదే.

కవుల చరిత్ర నన్నెంతో గుబగుబ లాడించేది

శ్రీ పాద సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రి

వీరేశలింగంగారి కవుల చరిత్ర మాత్రం నిత్య నూతనంగానే కనపడుతుంది, నా కిప్పటికీ. చాలాకాలం నే నా మూడోభాగంతోనే కాలక్షేపం చేసుకుంటూ వచ్చాను. నే నెంతోకాలం యెదురుచూడగా యెదురు చూడగా, సంపూర్ణ గ్రంథం వొకనాడు హఠాత్తుగా నా చేతికి వచ్చింది. తమ దగ్గిర రెండు ప్రతులుండడంవల్లా, కవుల చరిత్రలేని ప్రబుద్ధాంద్ర  లైబ్రరీ చూసి యెంతో యిదయీ, నా కది మిత్రులు శ్రీ ఆండ్ర శేషగిరిరావు గారిచ్చారు. నా దృష్టిలో సాహిత్య వ్యవసాయి కదొక పెన్నిధి. అయితే, అది అసమగ్రమూ, ప్రమాద భూయిష్టమూ అని కొందరంటారు, నే నెరుగుదును. కావచ్చు, వారితో నాకు పేచీ లేదు.మరి, నిర్దుష్టమూ సమగ్రమూ అయినదేదీ? నాకు తెనుగుకవుల చరిత్ర కావాలి. అది రచించడానికి నాకు శక్తి లేదు, లేశమూ. ఇందరు పండితులున్నారు, గ్రంథకర్తలున్నారు, పరిశోధకులూ ఉన్నారు, లోటు గుర్తించినవారు కూడా వున్నారు. మంచి చరిత్ర బయలుదేరతియ్యరేం, మరీ? కాకపోయినా, వీరేశలింగం పంతులుగారి మధుర రచన విడిచిపెట్టడం మాత్రం యెలాగ? రమారమి వొక్క సంవత్సరం పాటు, భారతం ఆదిపంచకమూ, కవుల చరిత్ర మూడో భాగమున్నూ మాత్రమే నాకు సర్వస్వమూను.అయితే, మా పెద్దన్నగారు చెప్పిన గ్రంథాల జాబితా పూర్తి అయేదాకా ''శారదరాత్రుల'' పద్యం తరువాత భారతంలో వొక్క అక్షరమైనా చదవలేదు, నేను. అప్పుడప్పుడు గురుముఖతః చదివిన సంస్క ృత గ్రంథాలు తిరగవెయ్యడమున్నూ వుండేది; కాని తెనుగు గ్రంథాలు మాత్రం అవి రెండే ముట్టుకోడం. వాటిలో కవుల చరిత్ర నన్నెంతో గుబగుబలాడించేది. కానయితే, ముద్దుపళనీ, కంకంటి పాపన్నా, దిట్టకవి నారాయణకవీ, అయ్యలరాజు నారాయణకవీ మొదలయిన వా రేకొద్దిమందో తప్ప ఆ భాగంలో వున్న వారందరూ బహుసామాన్యులే.సామాన్యులే అంటే అది యిప్పటి మాట. అప్పట్లో మాత్రం, వారందరూ నాకు నన్నయలే, శ్రీనాథులే.