ఆలోచనాత్మక అనుభూతుల కవిత్వం

విశ్లేషణ
- డా. స్వర్ణలత గొట్టిముక్కల9951095636

కవిత్వాన్ని ప్రాచ్యులు, పాశ్చాత్యులు చాలా రకాలుగా నిర్వచించారు. అయితే ఏ కవి కవిత్వాన్నైనా ఏ ఒక్క నిర్వచనానికో పరిమితం చేసి చెప్పలేము. ఎన్నో రంగులు కలిసి అందమైన ఇంద్రధనువైనట్లు ఒక కవి కవిత్వం లోని పలు పార్శ్వాలు పలు నిర్వచనాలను గుర్తు చెయ్యొచ్చు. ఒక్కోసారి కవి రాసే కవిత్వమే కొత్తగా కొన్ని నిర్వచనాలను కూడా ఇవ్వవచ్చు. ఈ మధ్య విజరు కోగంటి వెలువరించిన ''ఒక ఆదివారం సాయంత్రం- ఇంకొన్ని కవితలు'' కవితాసంపుటి పైవాక్యాలకు స్ఫూర్తి. రెండేళ్ల క్రితం నాటి తన మొట్ట మొదటి కవితా సంపుటి ఇలా రువ్వుదామా రంగులు ద్వారా మంచి గుర్తింపు, పురస్కారాన్ని, అభిమానులను సంపాదించుకున్న ఈ కవి తన తాజా సంపుటి లోనూ తమదైన ప్రతిభ చూపారు. గాఢమైన ఆత్మానుభవాలను హద్యమైన సౌందర్యాభివ్యక్తులుగా ఆయన మలచిన తీరు ప్రశంసనీయం. Beauty is Ananda taking form అని అరవిందులు సౌందర్యాన్ని నిర్వచిస్తూ చెప్పిన మాట, ఈ సంపుటిలో చాలా కవితల మాటున ప్రతిధ్వనించడం కవిత్వ సౌందర్యాన్వేషిగా నా అనుభవం.
యాభై ఒక్క కవితలతో కూర్చబడిన ''ఒక ఆదివారం సాయంత్రం ఇంకా ఇతర కవితలు'', కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ పురస్కార గ్రహీత డాక్టర్‌ పాపినేని శివశంకర్‌ ముందుమాట 'బహిరంతర్ముఖంగా' తో ప్రారంభం అవుతుంది.The earth has music for those who listen అనే విలియం షేక్స్పియర్‌ మాటతో మొదలయ్యే ఈ వ్యాసం విజరు కవిత్వంలోని భిన్న స్వరాలను ఆవిష్కరిస్తుంది. విజరు వస్తు విస్తతినీ, అతడి సాహిత్య దక్పథాన్నీ విశ్లేషిస్తుంది.
కవి తన అపురూప స్పందనతో తగిన అభివ్యక్తి రూపాన్ని కలిపి ప్రతి కవితనూ ఒక శిల్పంగా చెక్కారు. వ్యక్తీకరణ విధానంలోని నవ్యత, భావలాలిత్యం, శబ్ద సౌకుమార్యం, బహుశ విజరు చిత్రించిన సౌందర్యానికి హేతువులు కావచ్చు. స్వయం ప్రతిభా నైపుణ్యాలతో పాటు ఆంగ్ల సాహిత్య అధ్యయనం, అధ్యాపనం, అనువాద ప్రజ్ఞ, మాతభాష పట్ల అనురక్తి, అభినివేశం, పారంపర్యంగా వచ్చిన చక్కని సాహిత్యాభిరుచి విజరు కోగంటి అందమైన కవిత్వాన్ని రాయడానికి ఉపకరించిన అంశాలుగా పేర్కొనవచ్చు.
ప్రకతితో మమేకమౌతూ మనిషి ఆనందంగా జీవించాల్సిన రహస్యాలతోపాటు ఆత్మానుభవం కేంద్రంగా సమాజపు లోటుపాట్లు, మనిషి జీవితంలోని కత్రిమత్వం, యాంత్రికత్వం, ఆధునికీకరణ, నగరీకరణ ప్రభావాలు, పరిపాలనలోని అస్తవ్యస్తతలు- ఇలా అనేక విషయాలను స్పృశిస్తూ ఆలోచింపచేస్తుంది ఈ కవితా సంపుటి. 'పొద్దున్నే ఒక పుంజు'తో ప్రారంభమై 'ఒక ఆదివారం సాయంత్రం' తో ముగుస్తుంది. ప్రతి కవితా ఒక వైవిధ్యమే.
ప్రకతిని ప్రాణవాయువులా కవి శ్వాసిస్తాడని చాలా కవితలు రుజువు చేస్తాయి. నీ తొలి అడుగుకై, ఇంకో వర్షాకాలంలో, మూడు ప్రశ్నలు - ఒక మౌనం, ఒక కవితా వాక్యాన్ని కావాలి, ఎదురుచూపు మొదలైన చాలా కవితల్లో ప్రకతితో ముడిపడ్డ కవి హదయం పరిమళిస్తుంది. అయితే కేవలం ప్రకతితో మమేకమయ్యే కవిగా మాత్రమే తేల్చేయడం కవిని తక్కువ చేయడమే అవుతుంది.
ఆకుపచ్చని నీడై నిలిచిన మావూరే/ నా చిన్నతనపు జాడ
ఎప్పటికీ / అంతులేని చల్లని కలలా పారుతూ వచ్చి/ తనతో కబుర్లాడమని/ కవ్వించిన ఆ ఏరు/ తలచినపుడల్లా సేదతీర్చి/ ఎగుడుదిగుడుల/ జీవితపు పాఠం చెబుతూంటుంది (నా అసలు నీడ)
ఈ కవిత అరుదైన కవి సున్నితపు హదయాన్ని, తాత్త్విక పరిశీలననూ, ఎగుడుదిగుడుల జీవిత ప్రవాహంలోనూ భద్రంగా కాపాడుకున్న కవితాత్మనూ ఆవిష్కరిస్తుంది. అలాగే తన మూలాలను, నీడలను, జాడలనూ కనిపెట్టాలనుకునే వారికీ అవి అందేలా చేస్తుంది. వాటిలోనే కవిత్వపు స్వచ్ఛత తేటతెల్లమవుతుంది.
కనులముందు కదలాడే దశ్యాలతో చిక్కని శబ్ద, భావ చిత్రాలతో ప్రకతిని, కవితాభిమానులనూ మెరిపిస్తాడు విజరు. అందరికీ తట్టని వూహ మామూలు మాటలనే కవిత్వంగా మలిచేస్తుంది. 'మనిషి మరచిన ఆనందపు రహస్యాన్ని' ప్రకతి ద్వారా శోధిస్తాడీ కవి.
గంపెడు పిల్లల్ని/ ఎత్తుకున్న/ అమ్మలా నవ్వుతోంది/ మామిడి చెట్టు (ఇంకా ఆలస్యం ఎందుకు)
అంటూ అందమైన భావ చిత్రాలతో ప్రకతినే కాక కవితాభిమానుల మనసునీ ఆహ్లాదపరుస్తాడు. చక చకా కదిలే దశ్యాలు కళ్ళముందు కదలాడుతాయి. చిన చిన్న మాటలతో శబ్ద చిత్రాలు సష్టించడం విజరు ప్రత్యేక రహస్యంగా అనిపిస్తుంది. సరళమైన ఉపమతో మామిడి చెట్టును అమ్మను చేసిన కవి నైపుణ్యం తప్పకుండా చెప్పుకోవలసిందే. ఇలాంటి చమక్కులు ఈ కవిత్వం నిండా కోకొల్లలు. ప్రకతినే కాదు కవి మనుషులనూ అంతే గాఢంగా ప్రేమిస్తాడు. కవుల మూల లక్షణమే అదిగదా. ప్రేమ లేని జీవితాన్ని ఊహించనట్లే కవిత్వాన్ని కూడా ఊహించలేం.
చూపుల అవధికి అందని/ ఇంద్ర ధనువొకటి నీకై పలక నందుకూ/ నీ కోసమే అనుకున్న అడుగులు/ నీకై ఆగనందుకూ/ ఎవరు తిరగని దారిలో నీవిలా /ఎప్పటికీ ఎదురుచూసే/ మైలురాయై మిగలాల్సిందే (కొన్నిసార్లిలా) అంటూ దిగులుపాటై పలవరిస్తారు.
ఏ భౌతిక ఆకర్షణా లేని, ఎవరూ పట్టించుకోని మైలురాయిని కూడాఎంత అందమైన భావ చిత్రంగా మార్చారో గమనిస్తే ఆశ్చర్యమనిపిస్తుంది. ఇలాటిదే ఇంకొక కవితాత్మక వ్యక్తీకరణ:
చలి కాచుకున్న నెగడును/ మోహంగా చేసుకుని/ గుండెకు హత్తుకున్న/ ప్రతిసారీ/ నీవిలా దహించుకు పోవాల్సిందే! (కొన్నిసార్లిలా) అంటూ మోహాన్ని విరహంలో దహింప చేస్తారు.
అవతలి కొసను తాకాల్సిన/ ప్రాణమొకటి/ నీళ్ల బయటి చేపై/ కొట్టుకుంటూనే ఉంటుంది/ లోపలి ఆశ మాత్రం/ అదే దారికేసే చూస్తుంటుంది (కొన్ని దూరాలంతే)
సాధారణంగా వర్గ స్పహతో వచ్చే కవితల్లో గాఢమైన (heightened) అభివ్యక్తులకు ఆస్కారముంంటుంది. విజరు కోగంటి సరళమైన భావ చిత్రాలతో విరహాన్ని కూడా గాఢమైన అభివ్యక్తిగా ఆవిష్కరించడం ఆయన కలానికి ఉన్న పదునుగా అర్థం చేసుకోవచ్చు.
చీకటి వెలుగూ నీలో ఎపుడూ సమంగా ఎలా
ఆవేశమూ ఆవేదనా కూడా నీకే తెలియనట్లుగా కదా
ఒక అద్భుత తాత్విక రహస్యమై పోవడం
నీకెపుడూ ఎలా తెలుస్తుంది? (నిరుద్విగంగా)
అంటూ తనకేమీ తెలియనట్లు ప్రశ్నిస్తారు. కవితలోనూ కవిత వెనుకా ప్రవహించేది ఆమె హదయమో అలాంటి జీవనదో కవికే తెలియాలి. ఇటువంటి అస్పష్టత (ambiguity) కవిత్వానికి జీవాన్ని తీసుకొస్తుందన్న విషయం కవికి బాగా తెలుసు. ఈ 'సజనాత్మక అస్పష్టత' మంచి కవిత్వ లక్షణంగా అనేక మంది విశ్లేషకులు భావిస్తారు.
తన బహుముఖీన కవిత్వంలో కవి అంతర్ముఖంగా ఎన్నో దారులను తీసుకున్నాడు. ఒకటి అందరికీ అభిముఖంగా, మరొకటి అందరితోటి, ఇంకొకటి తనలోకి తాను- ఇలా చాలా దారులు, చాలా అడుగులు. ఇన్ని దారుల్లోనూ మనిషినీ, సమాజాన్నీ విస్మరించడు.
వీధికో మోహిని
విశంఖలంగా తాగిస్తోంది
ఆనందంలో అజ్ఞానంలో
అసురులను చేసి
వెర్రిగా వూగిస్తోంది (చక్రంలా తిరుగుతూనే)
అంటూ ప్రస్తుత సమాజాన్ని కన్నెత్తి చూడమని మేల్కొలుపుతాడు.
ద్రోహం తల ఎత్తి నప్పుడల్లా
కదపాల్సిన పెదవీ యుద్ధమే
న్యాయపు పిడికిలి బిగించాల్సిన
ప్రతి అనివార్య క్షణమూ ఒక యుద్ధమే (యుద్ధము ఒక అనివార్య క్షణమే) అంటూ పీడనకు వ్యతిరేకంగా ప్రజలను యుద్ధోన్ముఖులను చేస్తారు. రచయిత సామాజిక స్పహకు ఇంకా చాలా ఉదాహరణలు చెప్పుకోవచ్చు.
వర్ణాలుగా వర్గాలుగా
గాజు గోడల మధ్య చీలి పోతున్న
నీ నా మనిషి తనపు అసలు రంగేది
పశువులలోనూ పక్షులలోనూ
మనుషులమనే మనలోనూ మానుల్లోనూ
ప్రవహిస్తున్న ప్రాణానికీ అసలు రంగు ఏది (అసలు రంగు) అని తాత్వికతను కలిపి మరీ ప్రశ్నిస్తాడు. మనుషుల్లా బతకాల్సిన అవసరాన్ని చెప్తూ
గాలికి వానకి ఎండకీ ఏటికీ లేని
కాల చక్రంతో ఎన్నాళ్ళు కట్టేసుకు కూచుందాం?
అదే పనిగా తిరుగుతూ ఉక్కిరి బిక్కిరి అయిపోదాం?
కొంచెంగా నైనా మనల్ని మనకోసం మిగుల్చుకుందాం ?
మనకిష్టమైన మనల్ని వెతుక్కుందాం !
కొంచెం సేపు కాలాతీతంగా మనలాగే బతికి చూద్దాం !(కొంచెంగానైనా మనలా) అంటూ తనతో పాటు మనల్ని కూడా ఒక అర్థవంతమైన అన్వేషణకు పురికొలుపుతాడు. యాంత్రిక జీవితాన్ని ఆపి ఆటవిడుపును ఆస్వాదించ మంటాడు. యాంత్రికంగా నడుస్తున్న ఈ జీవితం గురించి చెప్తూ తన కవితా సజన రహస్యాన్ని వెలువరిస్తాడు.
ఈ అవాస్తవ నాటకం నుంచి /తనను తానే వెలి వేసుకున్న ఒక ఒంటరి/ తనదైన మాటకో పాటకో తచ్చాడుతూ /నిశ్శబ్దపు వీధుల్లోశబ్దపు అడుగై /తన మనసులోతుల రహస్యాలలో/ తనకై తానే శోధిస్తూ (మరో స్వప్నాన్ని కై)
తన మనసులోకి తానే నడిచి వెళ్తాడు.
చుట్టూ ఎడారి చేసే మనుషులున్నా సరే
నాగజెముడు పూవై నవ్వుతూండడం
ఇంకా మరీ ఇష్టం (నా ఇష్టం, నా అయిష్టం)
అని జీవితం పట్ల ఒక సానుకూల దక్పథాన్ని తెలియజేస్తారు.
చరిత్రలో నిక్షిప్తమైన తథాగతుడి కథ ఎప్పటికీ ఆసక్తిని రేకెత్తించేదే. తలచినపుడల్లాఒక విషాద వీచికేదో హదయాన్ని కమ్ముకుంటుంది. అలాంటి కథను రెండు విభిన్న కోణాల్లో నుంచి కవి దర్శించి కవిత్వంగా మలిచిన తీరు చాలా హద్యంగా ఉంది. సిద్ధార్థుడి అంతరంగం విజరు చేతుల్లో ఎలా రూపుదిద్దుకుందో చూడండి.
ఇప్పుడా కెమ్మోవి తేనెల సోనై
ఊరించడం లేదు
యవ్వనపు పొంగులేవీ
కెరటాలై చుట్టేయడంలేదు
హంస తూలికా తల్పాన విస్తరించిన
సుకుమార సౌందర్య జ్వాలలో
దహింపబడేందుకు
మనసు ఏ కోరికల కట్టెనూ
ఎగదోయడం లేదు (ఎనిమిదో అడుగు)
అంటూ సిద్ధార్థుడి వైరాగ్యానికి ఎనిమిదో అడుగుగా కవితా రూపాన్ని తొడుగుతారు. శీర్షిక మొత్తం కథని ప్రతిఫలిస్తుంది. ఇలాంటి సార్థకమైన శీర్షికలు పెట్టడంలోనూ కవి సజనాత్మకత తెలుస్తుంది. అంకెల పాస్‌ వర్డ్‌ , అసలు రంగు, మాకేం కావాలో మీకు బాగా తెలుసు, కల కాని వేళ తను, యుద్ధమూ ఒక అనివార్య క్షణమే లాటి కవితా శీర్షికలు వైవిధ్యభరితమే కాకుండా చాలా చక్కగా కవితా వస్తువులను ఆవిష్కరిస్తాయి. 'నీవు వినని నా ప్రశ్నలు' కవితలో యశోధర సిద్ధార్థుడి నిర్లక్ష్యానికి గురైన స్త్రీ లా కాకుండా బుద్ధుడి మహాభినిష్క్రమణం తరువాత కూడా ఆమెను అతడి సహధర్మచారిణిగా కొత్తగా ఆవిష్కరిస్తాడు. ఆమె అంతరంగాన్ని ప్రశ్నలతో బుద్ధుడి ముందుంచుతాడు.
నీవు వదిలి వెళ్ళిన సుఖమో సంతోషమో
అకాల శిశిరపు జీవచ్ఛవమై నిలిచిన
నేనేమీ
మోహంతో
చుట్టుకు తిరగడం లేదు
బంధాలను వదిలించుకు
భగవానుడైన బుద్ధుడివై నీవు
బంధాన్ని చుట్టుకుని
నీ అడుగుల లోనే భిక్షువునై నేనూ
సమ్యక్ద్రష్టా
నీ ధర్మ మార్గం నాది కూడా కదా?
అంటూ యశోధర గాయపడిన హదయాన్ని, బుద్ధమార్గాన్ని వీడిపోలేని తనాన్నీ, ఒక కొత్త దక్కోణం నుంచీ ఊహించారు. ఈ కవితలోని ప్రతి పదమూ ఒక తేనె బిందువై గొప్ప రూప సౌందర్యాన్ని సాధిస్తుంది. నిజానికి విజరు కవిత లన్నిటిలో ఒక ప్రత్యేక రూపాపేక్ష కనిపిస్తూ, కవిత పట్ల ఒక ఆసక్తిని రేకెత్తిస్తూ ఆసాంతం చదివి వస్తువును అవగతం చేసుకొమ్మంటూ ఆహ్వానిస్తుంది. అందమైన మనిషికి అందమైన మనసు ఆభరణం అయినట్లు మంచి కవితకు రసజ్ఞుడైన పాఠకుడూ అవసరమే కదా.
స్త్రీపట్ల కవి దక్పథం రెండు విభిన్నమైన కవితల్లో బయట పడుతుంది. అమ్మనూ, ప్రేమనూ, చిన్న తల్లినీ అపురూపంగా వర్ణిస్తారు. అనేక రూపాలుగా మన ముందు నిలిచే ఆమెను వర్ణిస్తూ
పలకరించకుండానే / నిన్నో పులకింతల ఆకాశాన్ని చేసే
చిన్న తల్లి/ మాటై తాకితే చాలు/ నీకై ఇన్ని నవ్వులూ కన్నీరూ రాల్చే/ పూల చెట్టు అంటూ చివరి రెండు పంక్తుల్నీ కొస మెరుపులా ప్రయోగించి కవితని మరింత ప్రకాశవంతం చేస్తారు.
మిత్రమా/ ఇంకా కన్ను తెరిచి చూడగలిగితే/ ఆమె నీ అస్తిత్వపు చిరునామా (ఆమె) అంటూ స్త్రీని ఆరాధిస్తారు. ఇలాగే ఇంకొక కవితలో-
ఎందుకమ్మా విచక్షణారహిత/ మగారణ్యంలో/ ఇలా జన్మిస్తారు?/ మీరూ మనుషులనీ/ వాత్సల్యానికి మారు రూపులనీ/ మేము మరుస్తూనే ఉంటాం/ తొమ్మిది రోజులు/ మీ రూపులకు హారతి లెత్తి/ పదో రోజు నుంచి పశువులై ప్రవర్తిస్తాం (మమ్మల్ని క్షమించకండి) అనే కవిత సమాజంలోని స్త్రీ పరిస్థితిని అద్దం పడుతూనే ఆమె ఉదాత్తతను, కవిహదయపు సున్నితత్వాన్నీ అవగతం చేస్తుంది. మగవాని కాముక ప్రవత్తినీ, కర్కశత్వాన్నీ చాటుతుంది. కవిత ముగింపు చూడండి:
మిమ్మల్ని పట్టి పీడించే/ మా యీ సిగ్గులేని జాతిని పుట్టించేటపుడే/ ఏ తనమూ లేకుండా చూడండి/ప్రకతిని అర్థం చేసుకోలేని/ పురుషుడు ఉంటే ఎంత? పోతే ఎంత?
అంటూ తీవ్ర ఆగ్రహ స్వరాన్ని వినిపిస్తుంది. సహానుభూతితో సున్నిత ప్రకంపనలతో మొదలైన ఈ కవిత క్రమక్రమంగా ఆరోహణ క్రమంలో వెళ్లడం విజరు శిల్పాపేక్షను సూచిస్తుంది. ఇలా చెప్పుకుంటూ వెళితే ప్రతి కవితా ఏకకాలంలో ఆనందదాయకమూ ఆలోచనాత్మకమూ కూడా. అలాగే గాడితప్పుతున్న పరిపాలనా వ్యవస్థను సమాజాన్ని వ్యంగ్యంగా మందలిస్తాడు.
సాధారణంగా కథల్లో కొసమెరుపు గురించి చెప్పుకుంటాం. విజరు కవితల్లో చాలా వాటిలో ఇలాంటి లక్షణం కనిపిస్తుంది. వేమన పద్యంలోని మూడోపాదం లోక రీతిని వర్ణిస్తూ శక్తివంతంగా హదయాన్ని తాకినట్లు, కవితలలోని చివరి పంక్తులు కాచి వడపోసిన సారంలా మనసును గాఢంగా హత్తుకుంటాయి.
అన్నీ తెలిసి రాయడం విజరు కున్న మరో సానుకూల అంశం. కవిత్వ అధ్యయనం, కవితా వస్తువు, శైలి పట్ల గల అవగాహన కవికి అదనపు శక్తి. అది విజరు కవిత్వం లో ప్రస్ఫుటంగా కానవస్తుంది. వస్తువుకు గొప్ప ద్రవ భాషను అనుసంధానించడం వల్ల ఒకే కవిత ఒకసారి ఒకలా, మరొకసారి మరోలా మారుతూ లోతులు తెలుసుకొమ్మని శోధిస్తుంది. మామూలుగా వుండే మాటలతోనే ఎలా కవిత్వీకరిస్తాడో చూడండి:
మెరిసి మాయమయ్యే సంతోషానికీ
మెరవక కురిసే దుఃఖానికీ
అసలు రంగేది? (అసలు రంగు)
...
కాసింత దాహమే కానీ
అది నిను కరిగించే
నీటి సరసుకు చేరుస్తుంది (కొంచెంగానే మొదలై)
కవితకు ద్రవ స్థితిని కలిగించడం ద్వారా పాఠకుడు తన స్థాయిని బట్టి (ద్రవ స్థితిలో ఉన్న) కవిత్వానికి తన అనుభవాన్ని జోడించుకొని ఘనస్థితికి తీసుకెళ్ళేలా చేస్తాడు. మంచి కవిత్వ లక్షణమూ, కవి ప్రత్యేకతా ఇదే. మంచి కవిత్వాన్ని రాయడానికి కవికి కొన్ని అర్హతలు ఎంత అవసరమో పాఠకులకు కూడా దాన్ని ఆస్వాదించగల యోగ్యతను కోరుతుంది విజరు కవిత్వం. డా.పాపినేని కూడా అభిప్రాయ పడ్డట్లు 'విజరు కవిత కొన్ని ఆలోచనలను మనలో రేకెత్తిస్తుంది. కొన్ని అనుభూతుల్ని శుభ్రపరుస్తుంది'.