రాచమల్లు రామచంద్రారెడ్డి జీవన రేఖలు

తక్కోలు మాచిరెడ్డి

కడప జిల్లా సింహాద్రిపురం మండలం పైడిపాళెం అనే గ్రామంలో 1922 ఫిబ్రవరి 28న జన్మించినాడు రాచమల్లు రామచంద్రా రెడ్డి. తండ్రి బయపురెడ్డి, తల్లి ఆది లక్షుమ్మ. రారా అన్న భైరవ కొండారెడ్డి. ప్రాచీన సాహిత్యం మీద గట్టి పట్టువున్న కవి, కాంగ్రెస్‌లో వుంటూ సత్యాగ్రహం చేసిన వాడు. రారా తమ్ముళ్లు ముగ్గురు - సాంబశివారెడ్డి, రామకృష్ణారెడ్డి, శేఖర్‌రెడ్డి. అందరూ బుద్ధిజీవులే. ఇంట్లో మేధో వాతావరణం ఉండేది. రారాకు వీరుగాక ఇద్దరు సోదరీమణులు కూడాఉండేవారు. రాచమల్లు రామచంద్రారెడ్డి కడప జిల్లా పులివెందులలోని డిస్ట్రిక్ట్‌ బోర్డు హైస్కూల్లో చదువుకున్నాడు. (1931-37), ఇంటర్‌ అనంతపురంలో ఆనాటి దత్త మండలం జిల్లా కాలేజీ (అదే ఇప్పుడు ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్‌ కళాశాల అయింది)లో చదివాడు (1037-39). ఆయన సంవేదనశీలి అన్న విషయం ఇంటర్‌ చదువుతున్నప్పుడు జరిగిన ఒక సంఘటన తెలియజేస్తుంది. రారా గ్రామానికే చెందిన పి.సి. రెడ్డి చెప్పినట్లు రారాకు చదువు మీద ఆసక్తి లేదట. ఆయన ఎక్కువ భాగం పేకాట ఆడుతూ గడిపేవాడట. ఇది తెలిసి వాళ్ల నాన్న రామచంద్రారెడ్డి రూము మార్పించాడు. ఆయనను పి.సి. రెడ్డి రూములో ఉంచాడు. పి.సి. రెడ్డి సంరక్షణలో ఉంటే చదువుకుంటాడు, బాగుపడతాడు అనే ఉద్దేశంతో ఈ పని చేశాడు. కాని తాను మరొకరి సంరక్షణలో ఉండటమేమిటని రారా 'నేనే రైలు కింద పడి చస్తా'నని అన్నాడట పి.సి. రెడ్డితో సీరియస్‌గా.
ఇంటర్‌ తరువాత రారా చెన్నైలోని గిండీ ఇంజనీరింగ్‌ కళాశాలలో చేరాడు. కానీ అక్కడ 1941లో జరిగిన ఒక సంఘటన రారా జీవితంలో ఒక పెద్ద మలుపు తెచ్చింది. చండ్ర పుల్లారెడ్డితో పాటు రారా కూడా కాలేజీ నుంచి బహిష్కరింపబడ్డాడు. కారణం? గాంధీజీ జైలులో చేపట్టిన నిరాహార దీక్షకు మద్ధతుగా ఇంజరీరింగ్‌ విద్యార్థులు సమ్మె చేశారు. సమ్మెలో పాల్గొన్న వారిని కాలేజీ నుంచి తొలగించి, క్షమాపణ చెప్పుకున్న వారిని తిరిగి చేర్చుకున్నారు. చదువు కొనసాగనిచ్చారు. కాని రారా, చండ్రపుల్లారెడ్డి క్షమాపణ చెప్ప నిరాకరించినారు. ఫలితంగా కాలేజీ నుంచి తొలగింప బడ్డారు. తెలుగు సాహిత్యానికి ఇందువల్ల మేలే జరిగింది. ఆ తరువాత ఊరకుండటమెందుకని రారా, కొండాపురంలో మకాం పెట్టి ఉల్లిపాయల వ్యాపారం చేశాడు. నష్టాలు 'సంపాదించాడు.' 1955లో కమ్యూనిస్టు నాయకుడు గజ్జెల మల్లారెడ్డి గారికి పులివెందుల నియోజకవర్గంలో ఎలక్షన్‌ ఏజెంటుగా వుండినాడు. అప్పటికి రారాలో మార్క్స్‌వాదం పట్ల స్థూలంగా మొగ్గు ఉండింది. రారా కడపలో స్థిరపడక ముందే కొన్ని కథలు రాశాడు. 1957,58,59 సంవత్సరాలలో రాసిన ఈ కథలు 'అలసిన గుండెలు' శీర్షికతో 1960లో అచ్చయినాయి. ఈ సంపుటికి ముందుమాట రాశాడు కొడవటిగంటి కుటుంబరావు రారా కథల్ని మెచ్చుకుంటూ. కడపకు వచ్చిన తరువాత రారా రామకృష్ణ గ్రంథాలయం వైపు దృష్టి సారించాడు. విస్తృతంగా, లోతుగా అధ్యయనం చేశాడు. ముఖ్యంగా యూరోపియన్‌ సాహిత్యం పట్ల సాహిత్యాభిరుచిని అభినివేశాన్ని పెంచుకున్నాడు. 1959లో వ్యక్తి స్వాతంత్య్రం సమాజ శ్రేయస్సు అనే పెద్ద వ్యాసం రాసి రాచమల్లు రామచంద్రా రెడ్డి రారా అయినాడు. అందులో వ్యక్తి స్వాతంత్య్రాన్ని గురించి ఒక నూతన దృష్టి ఇవ్వగలిగాడు. ఈ వ్యాసం 'సందేశం' అనే మార్క్సిస్టు పత్రికలో అచ్చయింది. వీణా విజయరామరాజుగారి సారధ్యాన నడచిన 'ఉపాధ్యాయ' అనే పత్రికలో రారావి కొన్ని కథలు, వ్యాసాలు, సమీక్షలు అచ్చయినాయి. స్థానిక పక్ష పత్రిక, 'సవ్యసాచి' సంపాదకత్వ బాధ్యత మూడేళ్లపాటు (1959-63) సమర్థవంతంగా నిర్వహించాడు రారా. 'సవ్యసాచి' పత్రికలో నూతన రచయితల రచనలను ప్రచురించి ప్రోత్సహించాడు. అలా అని పత్రిక స్థాయిని దెబ్బతీసే రచనల్ని ప్రచురించే వాడు కాదు.

1962 నుంచి కడప జిల్లాలో రారా ప్రభజంనం వీవ సాగింది. కేతు విశ్వనాథరెడ్డి, నల్ల పాటి రామప్ప నాయుడు కడప ప్రభుత్వ కళాశాలలో అధ్యాపకులుగా చేరారు. ఆ సంవత్సరమే చవ్వా చంద్రశేఖర్‌ రెడ్డి అడ్వకేటుగా, కార్మిక సంఘం నాయకుడుగా రంగంలో ఉండినారు. బంగోరె (బండి గోపాల్‌ రెడ్డి) సెంట్రల్‌ బ్యాంకులో పని చేసేవాడు. వామపక్ష భావాలున్న నర్రెడ్డి శివరామిరెడ్డి, జె. వెంకట్రామిరెడ్డి, కె. సుబ్బన్న, నంద్యాల నాగిరెడ్డి, ఐ.సుబ్బారెడ్డి అప్పుడప్పుడూ వచ్చి వెళ్లేవారు. అపుడు రారా కడప పట్టణం, బెల్లం మండి వీధిలో ఒక మేడపైన ఉండేవాడు. అక్కడ చేరే సాహితీ సహచరులకు రారా స్వయంగా కాఫీ తయారు చేసి ఇచ్చేవాడు. చక్కెర తక్కువ స్ట్రాంగ్‌ కాఫీ, అప్యాయంగా దీన్నే ఎడిటర్స్‌ కాఫీ అనే వాళ్లు మిత్రులు, సండే క్లబ్‌ అనబడే ఈ మిత్ర మండలి సమావేశాలలో ఓ అరగంట కావ్య పఠనం, ఆ తరువాత సాహతీ చర్చలు జరిగేవి. కొత్తగా చేతికొచ్చిన పుస్తకాల మీదా, సమకాలీన పరిస్థితి మీదా, సకృత్తుగా రాజకీయాల మీదా చర్చలు సాగేవి. సాహిత్యం మీద వాదోపవాదాలు, కోప తాపాలు, రారా జోక్యాలు వుండేవి. జీన్‌పాల్‌ సార్త్ర్‌, ఖలీల్‌ జిబ్రాన్‌ మొదలుకొని అందరి మీదా చర్చలు జరిగేవి. సవ్యసాచిలో కేతు విశ్వనాథరెడ్డి కథలు ప్రచురించి ప్రోత్సహించాడు రారా. విశ్వనాథరెడ్డికి ప్రేరణ రారా. అతని మొదటి నాటకం 'వలలో చేపలు' 1963లో సవ్యసాచిలో ప్రచురించాడు. 1963 సెప్టెంబర్‌లో కేతు కథలు రెండు 'ఆనాడు వాళ్లు' చీకటి తప్పు' నవ్యవసాచిలో అచ్చయినాయి. కానీ 'గజ్జికుక్క' అనే ఆయన కథ రారాకు నచ్చక పోవడంతో ప్రచురించలేదు. రారాపై వున్న గురితో మరో ఏడేళ్ల పాటు కథలు రాయలేదు కేతు విశ్వనాథరెడ్డి.

రారాకు పుట్టపర్తి నారాయణాచార్యులు అంటే ఎంతో గౌరవం. కాని ఆయన మీద కూడా ఘాటైన వ్యాసం రాశాడు. అలాగే సహాచరుడూ, సన్నిహితుడూ అయిన వై.సి.వి. రెడ్డి కవిత్వం మీద కూడా విమర్శనాత్మక వ్యాసం రాశాడు. వ్యక్తిగతంగా మిత్రులైనంత మాత్రాన వారి సాహిత్య స్థాయికి సంబంధించిన రారా తీర్పు ఆత్మాశ్రయంగా వుండేది కాదు. ఇందుకు నిదర్శనం కడప జిల్లా కవులను గూర్చిన రారా మూల్యాంకనం. రాయలసీమ సర్కారు జిల్లాలకు మధ్య పలు రంగాలలో కనపడే వ్యత్యాసం తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో కూడా ప్రతిఫలించింది అంటాడు రారా. ''ఆధునిక నాగరికతకు ప్రాణప్రదమైన వ్యావహారిక భాష కొరకు గిడుగు, గురజాడల వంటి యుగ పురుషులు మహోద్దండ పండిత ప్రకాండులతో ప్రచండ యుద్దం కొనగించే కాలంలో మన ప్రాంతంలోని కవి పండిత మండలికి వ్యావహారిక భాష ప్రసక్తే తెలియదు. మన జిల్లాలోని సుప్రసిద్ధ పండిత కవి వావిలకొలను సుబ్బారావు పంతులు ఛాందస గ్రాంథిక భాషా వాదులను బలపరచిన వాడే, గురుజాడ అప్పారావు తెలుగు సాహితీ సుందరికి ముత్యాల సరాలు కూర్చుతూ వుండిన కాలంలో మన వావిలకొలను రతీదేవి కుచ కుంభ కటి చక్రాలను చక్ర బంధాలలో, నాగ బంధాలలో బంధించి శ్రీకుమారాభ్యుదయ ప్రబంధం రచిస్తూ వుండినాడు. భావకవిత్వం మీద తిరుగుబాటు వచ్చి 1934లో మహాకవి శ్రీశ్రీ పీడిత ప్రజా కోటి ప్రతినిధిగా కంఠమెత్తి మరో ప్రపంచానికి బాటలు తీస్తూ పాటలు వ్రాసే కాలంనాటికి మన రాజశేఖర శతావధాని గారి రాణా ప్రతాప సింహ చరిత్ర రచన పూర్తి అయింది''. అని రారా వివరించాడు. 1963-64 ప్రాంతాల్లో కొన్నాళ్లు రారా కేంద్రంగా జరిగే చర్చలు వారి సహచరులైన చంద్రశేఖర రెడ్డి ఇంట్లో (నాగరాజుపేటలో) జరిగేవి. కొన్ని రోజులు రామప్ప నాయుడు, చెన్నారెడ్డి, ఆర్వీయార్‌లు కలిసివున్న ఇంట్లో ఈ చర్చలు కొనసాగినాయి. ఎన్‌కౌంటర్‌, లైఫ్‌, మెయిన్‌స్ట్రీమ్‌, లింక్‌, ఇంప్రింట్‌ పత్రికల్లో వచ్చిన వ్యాసాలు మీద చర్చించే వాళ్లు. పాస్తర్‌నాక్‌, సోల్జినిత్సన్‌, వోజ్నెసెన్స్కీ, పికాసో, కుష్వంత్‌ సింగ్‌ మొదలైన ఎందరో రచయితలు, కళాకారుల రచనలు, కళాకృతులు ఈ రారా - కేంద్రిత ఇష్టా గోష్ఠిలో చర్చనీయాంశాలు. అలాగే అక్టోబరు విప్లవం. చైనా స్థితిగతులు, క్యూబా సంక్షోభం, తూర్పు యూరప్‌ దేశాల సమస్యలు వీటన్నింటి మీదా సుదీర్ణ చర్చలు సాగేవి.

1944లో రారా విజయవాడ నుంచి వెలువడే 'విశాలాంధ్ర' దిన పత్రికలో ఉపసంపాదకుడుగా చేరాడు. కానీ అక్కడ చాలా రోజులు కొనసాగలేక పోయాడు. దిగంబర కవితపై 'విశాలాంధ్ర'లో ఆయన రాసిన ఒక సుదీర్ఘమైన విమర్శ అచ్చయింది. కాని 'విశాలాంధ్ర' సంపాదకులు కాట్రగడ్డ రాజగోపాలరావు గారికీ ఉపసంపాదకుడు పరుచూరి కోటేశ్వరరావు గారికీ ఆ విమర్శ నచ్చలేదు. రారా కడప వెళ్ళినప్పుడు దానిపై ప్రతివిమర్శ అదీ ఆ పత్రికలోనే ఉప సంపాదకునిగా పని చేస్తున్న పరుచూరి కోటేశ్వరరావుగారు రాసిన ప్రతివిమర్శ అచ్చు వేశారు. బయటి వాళ్లు ఎవరైనా ప్రతివిమర్శ రాసి వుంటే, దాన్ని ప్రచురిస్తే బాగుండేదని, కానీ అదే పత్రికలో పని చేస్తున్న తోటి ఉప సంపాదకునితో రాయించి అచ్చు వేయడం అక్రమమని రారా భావించినాడు : నొచ్చుకున్నాడు. కోప్పడ్డాడు. ఉపసంపాదకపదవికి రాజీనామా చేశాడు. పెద్దలు మద్దుకూరి చంద్రశేఖరరావు గారూ, నీలం రాజశేరరెడ్డి గారూ నచ్చ జెప్ప బోయినా రారా వినలేదు. రాజీ పడే మనస్తత్వం కాదు రారాది. అంతే కాదు ఆయనకు గుమస్తా మాదిరి ఆఫీసు పని చేయడం బొత్తిగా ఇష్టం లేదు. (రారా లేఖలు - 18.6.64) 'విశాలాంధ్ర'లో వుండగానే రారా శ్రీశ్రీ లిమరిక్కులపై అస్త్రం సంధించాడు. లిమరిక్కులు ఆగిపోయాయి. కానీ 'విశాలాంధ్ర'లో ఎక్కువ కాలం ఇమడలేక పోయాడు ఆయన.

1965 ప్రాంతంలో రారా 'సామ్యవాద' ప్రణాళికా పత్రం తెలుగులోకి అనువదించినాడు. తరువాత అప్పు చేసి దాన్ని అచ్చువేయించాడు. మార్క్స్‌, ఏంగెల్స్‌ లంటే అంత అభిమానం రారాకు. 1965-66లో యూరోకేంద్రిత సామ్యవాద నినాదం ఒక్కటి వచ్చింది దీన్ని రారా సమర్థించేవాడు. హంగేరిపై అంతకు ముందు జరిగిన రష్యా ఆక్రమణను రారా ఖండించినాడు. 1965 నుంచి కడప ఎర్రముక్కపల్లెలోని గ్రీన్‌ల్యాండ్స్‌ సాహిత్య అవగాహనకూ, వివేచనకూ, సంవేదనకూ నిలయమైంది. గ్రీన్‌ల్యాండ్స్‌ అంటే ఏదో కాదు. అధ్యాపకులు చెన్నారెడ్డి, ఆర్వీయార్‌ (ఆర్‌.వెంకటేశ్వరరావు) కాపురమున్న ఇల్లు. ఆ దగ్గర్లోనే రారా ఇల్లు. కేతు విశ్వనాథరెడ్డి , వై.సి.వి రెడ్డి, సాంబశివారెడ్డి కూడా దగ్గర్లోనే వుండేవారు. గ్రీన్‌ల్యాండ్స్‌ ముంగిల్లో జరిగే చర్చల్లో పాల్గొనేందుకు వీరితో పాటు కొత్తపల్లి రవిబాబు (ప్రస్తుతం 'ప్రజాసాహితి' సంపాదకులు), సూరయ్య, రామక్రిష్ణ తదితర సాహితీమిత్రులు వచ్చే వారు. రారా కేంద్రంగా వున్న ఈ సాహితీ బృందంలోకి అప్పుడప్పుడు వచ్చి కలిసేవారు. ఉపాధ్యాయ ఉద్యమంలోని రాజా సాహెబ్‌, లైబ్రరీలో పనిచేసే వీణారమాపతిరాజు.

ఎన్‌కౌంటర్‌, లైఫ్‌ పత్రికలు ఇష్టంగా చదివేవాడు రారా. విశ్వనాథ రెడ్డి ఆధునాతన పుస్తకాలు తెచ్చి రారాకు ఇచ్చేవాడు. సామ్యవాదం అంటే, ఆధునికీకృత సామ్యవాదం అని వ్యాఖ్యానించేవాడు రారా. మార్క్స్‌వాదం పిడివాదం కాదనీ సృజనాత్మకతంగా దాన్ని అభివృద్ధి పరచి, పరిస్థితులకు అనుగుణంగా సమ్యక్‌ దృష్టితో అన్వయించాల్సిన అవసరం ఎంతైనా ఉందనీ రారా భావించాడు. అందుకే ఆయనను సృజనాత్మక సామ్యవాది అని అనవచ్చుననుకుంటాను.

1968 ఏప్రిల్‌లో 'సంవేదన' త్రైమాసిక పత్రిక తొలిసంచిక వెలువడింది. రారా సంపాదకత్వాన. తెలుగు పత్రికారంగంలో అదో నూతన ఒరవడి. 'సంవేదన' యుగ సాహితీ ప్రచురణ. ప్రచురుణ కర్త వై.సి.వి. రెడ్డి, ముద్రాపకుడు అజంతా ప్రెస్‌ అధిపతి కొండయ్య. ఒక చిన్న పట్టణమైన కడపకు పేరు తెచ్చిన పత్రిక ఇది. ఒక సాహితీ పత్రిక వెలువరించాలని యుగ సాహితీ ఆరంభ దశలోనే అనుకున్నారు. రెండు పేర్లు అవాహన, ఉచ్చాటన ప్రతిపాదింపబడినాయి. కానీ కొంత చర్చ జరిగిన తరువాత సంవేదన అనే పేరు ఖరారు చేయబడింది. సంవేదన ఆవిష్కరణ సభ 28.03.1968న కడపలో జరిగింది. దీనికి శ్రీశ్రీ, కుటుంబరావు కూడా హాజరైనారు.

సంవేదన సాహితీ త్రైమాసిక పత్రిక మొదటి సంచిక 1968 ఏప్రిల్‌లో వెలువడింది. మొత్తం 7 సంచికలే వెలువడినాయి. అయినా అది చరిత్ర సృష్టించింది. ఆనాటి సాహితీ వాతావరణం రారా మాటల్లో ''సాహిత్యం వర్తకమైనప్పుడు జీవిత వాస్తవాన్ని చిత్రించదు. కృత్రిమ అనుభూతులనే సృష్టిస్తుంది. వాటికి మార్కెట్‌ లేకపోతే, దాన్ని కూడా కృత్రిమంగా సృష్టిస్తుంది. విస్మరణవాద సాహిత్యమే నిజమైన సాహిత్య మైనట్లు భ్రమ కల్పించి, దానికి విస్తృతమైన మార్కెట్‌ సృష్టించారు. సాహిత్య వర్తకులైన పత్రికా సంపాదకులు' (సంవేదన ఏప్రిల్‌ 1968 పుట 6,7) అటువంటి సాహితీ పర్యావరణంలో ఒక ఉన్నత స్థాయి సాహితీ త్రైమాసిక వెలువరించడం అభినందనీయమైన సాహసం.

'సంవేదన' తొలి సంచికలోనే 'వాడిన మల్లెలు' అనే శీర్షికతో ఒకే ఇతివృత్తం తీసుకొని నలుగురు రచయితల చేత రాయించిన కథానికలు అచ్చయినాయి. వీటిపై కుటుంబరావు గాఢ సమీక్ష రాస్తూ తెలుగులో ఇది అరుదైన ప్రయోగం అన్నారు. కానీ వస్తువు మహిళల్ని కించ పరిచేదిగా వుంది. అందుకే వాటిలో ఆశించిన గాంభీర్యం లేదేమో అనిపిస్తుంది. సంవేదన రెండవ సంచికలో రారావి మూడు సమీక్షా వ్యాసాలున్నాయి. ఆర్‌.యస్‌. సుదర్శనం గారి రచన 'సాహిత్యంలో దృక్పథాలు'పై 'మేరమీరిన మేధ' అనే శీర్షికతో సమీక్షిస్తూ రారా, మన మేధోస్థాయిని గురించి రాశాడు. ప్రతీకవాదం, స్వభావవాదం అంటి ఆధునిక ధోరణలు యూరప్‌లో ఎప్పుడో వచ్చినాయనీ, అవి చాలా ఆలస్యంగా తెలుగులో వచ్చి వెంటనే అదృశ్యమైనాయనీ అస్తిత్వవాదం, అధివాస్తవికతావాదం గురించి మన వాళ్లు ఆలోచిండం మొదలుపెట్టేటప్పుటికే యూరప్‌లో అవి క్షీణముఖం పట్టినాయనీ రారా తన అభిప్రాయం వ్యక్తం చేస్తాడు. ఆర్‌.యస్‌. సుదర్శనం గారి పాండిత్యాన్ని, మేధస్సును మేర మీరిన మేధగా భావిస్తాడు. ఈ పుస్తకంలో అల్లసాని పెద్దన, గురజాడ, విశ్వనాధ సత్యనారాయణ, గోపీచంద్‌,  చలం- వీరిని గురించి ఐదు వ్యాసాలు, సాహిత్యంలో కాలం అనే శీర్షికతో ఒక వ్యాసం

ఉన్నాయి. సిద్దాంత స్థాయిలో ఆలోచించే వాడే మేధావి అని నిక్కచ్చిగా చెబుతూ, మేధావుల్లోని నాలుగు లోపాల్ని ప్రస్తావిస్తాడు రారా. వాస్తవ ప్రపంచంలోని ఘటనలను ముందు సాకల్యంగా పరిశీలించి, ఆ తరువాతనే సిద్ధాంత స్థాయిలో ఆలోచించడం న్యాయం. కానీ మేధావులు సాధారణంగా సిద్ధాంతాల స్థాయిలో ఆలోచించడం న్యాయం. కానీ సిద్ధాంతాల మీది మోజుతో వాస్తవాలను నిర్లక్ష్యం చేస్తారు. మరో లోపం ఏమిటంటే ఇప్పుడొస్తున్న విజ్ఞానాన్నంతటినీ ఆవపోశన పట్టడం మేధావులకు సాధ్యం కాకపోవడం, మూడవ లోపం సకల శాస్త్రాలూ, విజ్ఞానమూ అధ్యయనం చేసినప్పటికి వాటిపై ఒక సమ్యక్‌ దృష్టి ఏర్పడక పోవడం. ఈ లోపాలన్నీ ఏదో ఒక విధంగా పరిష్కరించుకున్నా, సిద్ధాంత స్థాయిలో ఒక కొత్త వాదమో, కొత్త అభిప్రాయమో తోచినప్పుడు నిష్పాక్షిక శాస్త్రీయ దృష్టితో పరిశీలించే నిర్మమత్వం తక్కువై దాన్ని సమర్థించు కోడానికి కుతర్కాలు సృష్టించుకుంటాడు మేధావి అన్నవాడు. దీన్ని నాలుగో లోపంగా భావిస్తాడు రారా. అదనంగా భారతీయ మేధావుల్లోని మరో లోపం ఏమిటంటే శాస్త్రజ్ఞులు యే కొత్త విషయం కనుక్కొన్నా అది మన పురాణాల్లో వుంది అనే జాతీయ దురహంకారం. ఈ లోపాలన్నీ ఆర్‌.ఎస్‌ సుదర్శనంలో కన్పిస్తాయని చెబుతూ రారా కొన్ని వ్యాసాల్ని స్పృశిస్తాడు. పెద్దనపై సుదర్శనంగారు రాసిన వ్యాసంలో మనుచరిత్రలోని వరూధినిని ముగ్ధగా కాకుండా, ఆమె కన్యా కాదు ముగ్ధాకాదు అని తీర్మానించాడు. మరో అభిప్రాయం వ్యక్తం చేస్తూ సుదర్శనంగారు 'మను చరిత్ర' శృంగార ప్రబంధం కాదనీ, అది గంభీరమైన ఆధ్యాత్మిక కావ్యమనీ వరూధినిని తంత్ర శాస్త్ర ప్రవీణ అనీ చెప్పడం విడ్డూరంగా వుందని ఎద్దేవా చేస్తాడు రారా. అలాగే కాలంపై సుదర్శనంగారు రాసిన తన వ్యాసంలో 20వ శతాబ్ది నవలలో ముఖ్యంగా చైతన్య స్రవంతి శైలిలో వ్రాయబడిన నవలల్లో - కార్యకారణ సంబంధానికి గౌరవంలేదు. ఇది హేతువాదం మీదా, కాలం యొక్క కర్కశ నిర్బంధం మీదా తిరుగుబాటు అని అంటారు. దీన్ని రారా ప్రశ్నిస్తాడు. కార్య కారణ సంబంధానికేదీ అతీతం కాదని చెబుతాడు. కానీ ఒక అర్థంలో అధివాస్తవికతా వాదం హేతుబద్ధం కాదు. సుదర్శనం గారు సాపేక్ష సిద్ధాంతాన్ని సరిగా అర్థం చేసుకోలేదనీ ఆ సిద్ధాంతం వెలుతురు వేగంగా పోల్చదగిన వేగంతో పయనించే వస్తువులకు మాత్రమే వర్తిస్తుందే గానీ, భూలోక వాసులైన మానవుల జీవితానుభవాలకది వర్తించదనీ స్పష్టంచేస్తాడు రారా.

సుదర్శనం గారు గిరీశంను గురించి 'అతనిలో మానవత్వం చావలేదనీ, గిరీశం దుష్టుడంటే యెలా దుష్టుడో తెలీదు!... గిరీశంలోని దుష్టత్వం అతని స్వేచ్ఛా ప్రవృత్తి మాత్రమేనా అనిపిస్తుంది. గిరీశంలో కోపం, లోభం, మదం, మాత్సర్యం దుర్గుణాలేవీ కనిపించవే!... ఒకళ్ల కొంప  తీయాలన్న తత్వం, పగ, పట్టుదల గిరీశానికి లేవు''! అని గిరీశానికి కితాబు ఇస్తాడు. కానీ రారా తన అభిప్రాయం వ్యక్తం చేస్తూ ఇలా అంటాడు. 'కంసుడు, కాలనేమి, శకుని లాంటి దుష్టుడు కాక పోవచ్చు గిరీశం. కాని సిగ్గూ లజ్జా, మానం, అభిమానం లేని వంచకుడు, యే పాపభీతి లేని వంచకుడు, అణుమాత్రం కూడా అంతరాత్మ లేని వంచకుడు... గిరీశంకు వెంకటేశంతోనూ, ఫొటో గ్రాఫర్‌తోనూ, మధురవాణితోనూ, పూటకుళ్లమ్మతోనూ గల సంబంధాలను బట్టి అతను ఎంత నీచుడో తెలుస్తుంది. షేక్స్‌ఫియర్‌ నాటకాల్లోని విలన్‌లలా, గిరీశం దుష్టుడు కాడుగానీ, గురజాడ దృష్టిలో అతను నీచుడైన వంచకుడు. యెంత నీచుడంటే పూటకూళ్లమ్మ చీపురు తీసుకొని వెంట బడినా యేమీ అభిమాన పడనంత నీచుడు'. కానీ ఆర్‌.ఎస్‌. సుదర్శనం దృష్టిలో గిరీశం ఒక హాస్య పాత్ర. గిరీశంను గురించి చాలా మందికి చాలా అభిప్రాయాలున్నాయి. ఈ దృష్టి వైవిధ్యం గురజాడ పాత్రోన్మీలన పాటవానికి నిదర్శనం. అటువంటప్పుడు తనతో విభేదించే హక్కులేనట్లు రారా విమర్శించడం అసమంజసం అనిపిస్తుంది. సంవేదన ఈ సంచికలో సృజన చలం సమాలోచన సంచికపై రారా సమీక్ష వుంది. రారా మాట్లో చెప్పాలంటే 'చలమే లేకపోతే విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారి కుళ్ళు ప్యూడల్‌ చాతుర్వర్ణ్య భావాల దుర్గంధంతో తెలుగు సాహిత్యం ఇంకా కంపుకొడుతూ వుండేది. చలమే లేకపోతే జీవిత వాస్తవానికి దూరమైన గాంధీయిజం లాంటి యే కుహనా మానవతావాదమో తెలుగు సాహిత్యంలో రాజ్యం చేస్తూ వుండేది. చలమే లేక పోతే సాహిత్యంలో సెక్స్‌ ప్రసక్తి తేవడమే అవినీతిగా అసభ్యంగా ఇంకా పరిగణింపబడుతూ వుండేది. చలమే లేకపోతే సాంప్రదాయిక నీతులకు విరుద్దంగా కథలు రాసిన కుటుంబ రావూ, గోపీచందూ, బుచ్చి బాబూ మొదలైన వాళ్లు సంఘ నీతి పరిరక్షణ భటులైన సాహిత్య స్వాముల వాళ్ల నుండి యెన్ని బాధలు పడవలసి వచ్చేదో. ఆ బాధలన్ని చలం ముందే పడినాడు గనుక ఆ బాధలు పడకుండానే వాళ్ళ కథలకు తెలుగు దేశంలో అనుకూల వాతావరణ ఏర్పడింది. చలమే లేకపోతే తెలుగు సాహిత్యంలో స్త్రీ పురుషుల ప్రేమ బహుశా ఇంకా అడివి బాపిరాజు ప్రేమ కథల స్థాయిలో వుండేది... చలమే లేక పోతే మన సాహిత్యంలో వాస్తవిక వాదం ఇంత బలంగా వుండేది కాదు'. (సంవేదన జులై 1968 పుట 51) ఈ చలం సమాలోచన సంచికలో చలం కథల మీద శ్రీపతిగారూ, చలం నవలలపై నవీన్‌గారూ చేసిన పరిశీలనలున్నాయి. పురూరవ మీద సంపత్కుమారగారి వ్యాసం, చలం కవిత్వంపై వేగుంట మోహన ప్రసాద్‌గారి వ్యాసం ఉన్నాయి. వ్యాస కర్తలందరినీ కొత్త తరం విమర్శకులుగా సంభావించాడు రారా. కానీ చలం సాహిత్యాన్నంతటినీ సమగ్ర పరిశీలనకు తీసుకున్న వ్యాసం లేకపోవడం సృజన లోని ప్రధాన లోపంగా భావిస్తాడు రారా. ఇతివృత్తానికి సంబంధించిన శ్రీపతి, నవీన్‌ గార్ల వ్యాసాలు బాగానే వున్నాయి. గానీ చలంలో ఇద్దరికీ ప్రతీకవాదం కన్పించడం వాళ్ళ విమర్శనా శక్తినే శంకించేటట్లు చేస్తున్నదని అంటాడు రారా. (సంవేదన జూలై, 1968 నెట 56).

చలం సాహిత్యాన్ని పరిశీలించే వాళ్లు ఒక విషయం జ్ఞాపకం పెట్టుకోవాలి అంటాడు రారా. అదేమిటంటే, చలం సాహిత్య రంగంలో ప్రవేశించింది ఒక సాహిత్య కారుడుగా కాదు. ఒక ప్రచారకుడుగా మాత్రమే. చలం ధ్యాసంతా ఇతివృత్తం మీదే, కళానియమాలు అసలు పాటించడు. కథలకు ఒక లక్ష్యమూ, లక్ష్య సాధనకు తగిన పాత్రలూ, ఆ పాత్రలకు అనువైన సన్నివేశాలూ. ఆ సన్నివేశాల కొక క్రమ పరిణామమూ మొదలైన శిల్ప నియమాలను చలం యెప్పుడూ పాటించలేదు. చలం నవలల్లో ఒక గొప్ప రచనగా పేరు పొందిన 'మైదానం' నిజానికి నవలా కాదు. కథానికా కాదు, దానికి నవలకుండాల్సిన సమగ్రతా లేదు, కథానికకుండాల్సిన ఏకాగ్రత లేదని విమర్శిస్తాడు రారా. నవీన్‌ గారు చెప్పిందాన్ని ఉటంకిస్తాడు. చలంగారి నవలల్లో కథ, ఇతివృత్తం, పాత్ర చిత్రణ, నాటకీయత, యథార్థ జీవిత చిత్రణ మొదలైన వాటి కోసం వెదికితే లాభం లేదు... చలంగారి నవలల్లో శిల్పం గాని పాత్ర చిత్రణ గాని అంత ముఖ్యం కావు. నిజానికి చలంగారు రాసిన యే నవలని కూడా గొప్ప నవల అనలేము, అని అంటాడు నవీన్‌. దీనిపై రారా వ్యాఖ్యానిస్తూ ఇంత వరకూ మంచిదే ఆపైన ఆయన అన్నమాటలు గమనించాలని నవీన్‌ని ఉటంకిస్తాడు. 'అసలు చలం గారే గొప్ప నవలాకారుడు కాదల్చకోలేదు', దీని మీద రారా స్పందిస్తూ ఇలా అంటాడు. 'అసలు విషయం ఏమిటంటే - శ్రీపతి గారు నవీన్‌ గారు గుర్తించాల్సింది - తన కోరిన విధంగా ఏ రచయితా రాయడు, తాను ఎలా రాయగలడో ఈ విధంగానే రాస్తాడు.''

చలంలోని మూలగామి (రాడికల్‌) ఆలోచనలను గురించి ప్రస్తావిస్తూ రారా 1940లో 'స్త్రీ'కి చలం రాసిన ముందుమాటలను ఉటంకిస్తాడు. చలం రాశాడు - 'ఆ కాలంలో నేను బ్రతకడం ఇష్టం లేని ప్రజల మీద దండెత్తి సెల్ఫ్‌ అసెర్ట్‌ చేసుకోవడమే ప్రధానంగా ఉండేది. ప్రజలకదెంత కోపం తెప్పిస్తే నాకు అంత సంతోషం. నన్నెదిరించిన వాళ్లని అదర గొట్టడానికి ఎంత తీవ్రమైన మాటలూ శక్తి హీనంగా తోచేవి. అందువల్లె ఆనాటి నా పుస్తకాలనిండా అతిశయోక్తులూ, ఒన్‌ సైడెడ్‌ స్టేట్‌మెంట్స్‌, ద్వేషంతో కూడిన తిట్లూ అనవసర శృంగారమూ వుండేవి.' (సంవేదన అదే సంచిక పుట 58) దీని పట్ల రారాకు పట్టింపు వుంది. సృజన చలం సంచికను సమీక్షిస్తూ చలం రాసిన యశోదా గీతాలపై రాసిన వేనరెడ్డి గారి వ్యాసం పని గట్టుకొని చలంను పొగడటానికి రాసినట్టే వుందని అంటాడు రారా. జయదేవుని గీతగోవిందం, లీలాశుకుని కృష్ణకర్ణామృతం వంటి ఉత్తమ కావ్యాల వరుసలో చేరేది ఈ కావ్యమని వేన రెడ్డిగారి అభిప్రాయం. జయ దేవుడు, లీలాశుకుడూ భక్తి కవులు కారని, శృంగార కవులు మాత్రమేనని అంటాడు రారా. కానీ మధుర భక్తి అని మధ్యయుగంలో ఒక ధోరణి వుండేదని మనం మరువ కూడదు. శృంగారాన్ని ఆ యుగంలో భక్తిగా ఉదాత్తీకరించారు. కానీ ఆధునిక యుగంలో అది సాధ్యం కాదు. అసలు చలం 'యశోదా గీతాలు' రాయాలనుకోవడమే ఒక విడ్డూరంగా భావిస్తాడు రారా. చలం లాంటి ఆధునిక సంకీర్ణ చైతన్యం గలవాడు మాతృప్రేమ మీద కవితలు రాయాలనుకోవడమే ఒక విడ్డూరం. చలం లాగా కేవలం  మనస్సుద్వారా దాన్ని అనుభూతం చేసుకోవడం సులభసాధ్యం కాదు.అందుకే భక్తి గర్భితంగా మాతృ ప్రేమను చిత్రించబోయిన మాతృ గేయాలు కృతకంగా తయారయినాయని అభిప్రాయ పడతాడు రారా.  చలం 'పురూరవ' మీద సంపత్కుమార గారి ప్రత్యేక వ్యాసం జయంతి నుంచి తీసి సృజనలో పున: ప్రచురించారు. దాన్ని గురించి రాస్తూ రారా 'పురూరవ'కు చలం రచనల్లో ప్రత్యేకత వుందనీ, చలం సిద్ధాంత ప్రతి పాదక రచన ఇది అనీ అంటాడు. ఇది పాఠకుల మేధస్సుకు మాత్రమే ఆహ్లాదం కలిగిస్తుంది కానీ హృదయాన్ని తాకదు అని నిక్కచ్చిగా చెబుతూ రారా, ఇందులోని ఊర్వశి పాత్రను హృదయం లేని చతుర మేధోజీవి అనీ, ముష్కరతర్కయంత్రం అనీ వర్ణిస్తాడు. ఈ సందర్భంగా రారా సిద్ధాంతీకరిస్తూ 'పురూరవ'లోని లోపం అందులో సిద్ధాంత ప్రతిపాదన ఉండటం కాదనీ, ఆ సిద్ధాంతానికి సాహిత్య రూపం ఇవ్వలేక పోవడంలో వుందని విశదీకరిస్తాడు. ఈ సందర్భంగా రారా ఆలూరి బైరాగి రాసిన 'నూతిలో గొంతుకలు' అనే తాత్విక కావ్యాన్ని గురించి చర్చిస్తాడు. 'నూతిలో గొంతుకలు, లోని సిద్ధాంతాలు తాత్వికత 'మానవ హృదంతరాళంలోని గాఢమైన ఆరాటం నుండి తీవ్రమైన ఆవేదన నుండి ఉద్భవిస్తాయి. జిజ్ఞాసుపు హృదయంలోని తపన, అన్వేషకుని గుండెలోని ఆర్తి అవే తాత్విక చర్చల రూపం ధరిస్తాయి. అందుకే అది తెలుగు సాహిత్యంలో ఒక అపురూపమైన కావ్యమయింది. ఆ ఆర్తి,  తపన 'పురూరవ'లో యెక్కడా లేవు గనుకనే అది అంత సిద్ధాంతకీకారణ్యంలా తయారయిందని స్పష్టం చేస్తాడు రారా.

సంవేదన ఈ సంచికలోనే (జులై 1968) వుంది మహీధర రామ మోహనరావు గారి స్వయంవరణం నవల మీద రారా చేసిన సమీక్ష. దానికి ఉపోద్ఘాతంగా రాస్తూ రారా, మన సాహిత్యంలో చాలా కాలంగా బూర్జువా భావాలు ఇతివృత్తంగా ఉన్నాయి. కానీ ఆ భావాలు అప్పుడు పాశ్చాత్య విద్యద్వారా, పాశ్చాత్య నాగరికతా సంపర్కం ద్వారా వచ్చినవి. మన సాహిత్యంలో కూడా మనం కొత్తగా నేర్చుకొన్న బూర్జువా భావాలకంటే మన రక్తంలోని ప్యూడల్‌వారసత్వం బలీయంగా వున్నట్లు కనపడుతుంది. మన భావకవులు రాసింది కాల్పనికతావాద కవిత్వం, కానీ తొడిగించుకొనేది గంగ పెండేరాలు, చేయించుకొనేది సన్మానాలు, అంటే మనలో సామంత (ప్యూడల్‌) సంస్కారం పోలేదన్న మాట. కానీ రారా ప్రకారం ఇప్పుడిప్పుడే (1968) బూర్జువా భావాలు బలం పుంజుకుంటున్నాయి. ఆ కాలం నాటికి రాష్ట్రంలో పరిశ్రమలు పెద్దగా రాకపోయినా, వర్తకం విస్తరించింది. వ్యవసాయ రంగంలో పెట్టుబడిదారీ మనస్తత్వం ప్రబలింది. సాహిత్యంలోనూ ఇది ప్రతిబింబించింది. ప్రేమ ఒక ఆదర్శం కాదు. అది ఒక వాస్తవం. ఇప్పుడు 'మన సాహిత్యంలో రావలసింది ప్రేమను బోధించడం కాదు. ప్రేమను వివాహం ద్వారా సఫలం చేసుకోవడం ఎలా అనేది'' - రారా అభిప్రాయం ప్రకారం, ''భార్యభర్తల సంబంధమంటే భరించడమూ, భారం కావడమూ కాదనీ, స్వామి భృత్య సంబంధం కాదనీ, కేవలం పడక గదికి, ప్రసూతి ఆస్పత్రికి పరిమితం కాదనీ, అదోక మైత్రి అనీ హృదయ సంబంధమనీ, మధురమైన సాహచర్యమనీ, పూర్ణ మానవ జీవితమనే స్వర్గానికి నిచ్చెన అనీ యెంచే వాళ్లకు, యెంచగల వాళ్లకు, యెంచగల సంస్కారమున్న వాళ్లకు మాత్రమే ఈ తిరుగుబాటు ప్రబోధించబడింది.''

'స్వయంవరణం' నవలలో తరాల అంతరాన్ని మరో దృక్పథం నుంచి చూడటం కన్పిస్తుంది. అందులో రెండు తరాలు రెండు వ్యవస్థలకు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తాయి. రెండు తరాల మధ్య అంతరం రెండు వ్యవస్థల మధ్య అంతరమయింది. అవే సామంత (ప్యూడల్‌).ఆధునిక వ్యవస్థలు, సామంతవాద అవశేషాలున్న పెద్దలు, ప్రేమించి పెళ్లి చేసుకోవడాన్ని వ్యతిరేకిస్తారు.  ఈనాటి యువతరం సాహసించి యేరికోరి పెళ్లి చేసుకుంటే అప్పుడు తెలుస్తుంది పుత్ర ప్రేమకంటే సామంతవాద ప్రభావం నూరు రెట్లు ఎక్కువ అని. ఆ నవలలో యువతీ యువకులు ఘర్షణకు దిగరు. వాళ్లు చేసిందల్లా యేమిటంటే పెద్దవాళ్ల అభీష్టాలను తృణీకరించి, వాళ్లకు చెప్పకుండా వివాహం చేసుకోవడం. అంతటితో నవల అంతమవుతుంది. మనం పెట్టుబడిదారీ ప్రజాస్వామిక వ్యవస్థలో ఉన్నాం కనుకనే ఇది సాధ్యమైందంటాడు రారా. బూర్జువా భావాలు ప్రబలంగా ఉన్నాయి గనుకనే యువతలో తిరుగుబాటు తత్వం అబ్బింది అని ఆయన అభిప్రాయం. కుల పిచ్చి మరలా రేకెత్తిందని, మత మారణ హోమాలు మరలా విజృంభించినాయని తెలిస్తే ఆయన ఎలా స్పందించేవాడో.

'సంవేదన' సంపాదకత్వంపై రెండే ఆక్షేపణలు వచ్చాయి. 'పత్రిక మరీ ఘాటుగా వుందనేది మొదటి ఆక్షేపణ. పత్రిక నిండా రారా వుంటున్నాడనీ, అంతా రారా ఒన్‌మాన్‌షో అనేది రెండవ ఆక్షేపణ,'' దీనికి రారా సమాధానమిస్తూ పరిస్థితిని స్పష్టం చేశాడు. దేశంలోని రచయితలెవ్వరూ తమ రచనలు పంపడం లేదు గనుకనే నేను రాయవలసి వస్తున్నది. ఇంకా కొన్నాళ్లు గడిస్తే నాకు శ్రమ తగ్గుతుందని ఆశిస్తున్నాను. కానీ నా కాంట్రిబ్యూషన్‌ తగ్గితే స్టాండర్డ్‌ తగ్గిపోతుందని మిత్రులు అంటూనే వున్నారు. మొత్తం మీద యిదోక విషమ పరిస్థితిగానే వుంది' అంటాడు రారా.

ప్రగతి ప్రచురణాలయం, మాస్కోలో రారా దాదాపు

ఆరేళ్లు పనిచేశాడు. తెలుగు అనువాదకునిగా. ఈ ప్రవాసాన్ని గురించి రాస్తూ ఆయన 'ఇక్కడ నేను ద్వీపాంతర వాసంలో పుంటున్నాను' అన్నాడు. ఈ భావన రారాకు కలిగిన మాట వాస్తవం. దీనికనేక కారణాలున్నాయి. అనువాదాలు ఎక్కువ చేయాల్సి వచ్చేది. సరైన నిఘంటువులు కూడా లేవక్కడ. మొదట ఆయన కొంత కాలం డిక్షనరీ లేకుండానే అనువదించాల్సి వచ్చేది. తర్వాత తన సహచరుడైన లక్ష్మణరావుగారు తన మాతృదేశం తిరిగి వస్తూ, ఆయన దగ్గరున్న ఇంగ్లీషు-తెలుగు నిఘంటువు ఇచ్చారు రారాకు. రారాకు రష్యన్‌ రాక పోవడం ఒక పెద్ద ఇబ్బందిగా తయారయింది. అక్కడ ఈ దశలో రారాకు అందింది సాపేక్షంగా తక్కువే. సోవియట్‌ యూనియన్‌లో మేథావులు చేసే పనికీ, శారీరక శ్రమకూ చెల్లించే వేతనంలో ఎక్కువ తేడా వుండేది కాదు. అందువల్ల రారా తనకు ఇచ్చింది తక్కువే అని భావించేవాడు. విశ్వనాథ రెడ్డికి 17.03.70న రాసిన ఒక లేఖలో తనకు అనువాదం పనికి ముట్టే పైకం వివరాలు రాశాడు. ఆయన మాటల్లోనే 'మొదటి నెల నవంబరులో పిక్స్‌డ్‌ శాలరి 250 రూబుళ్లు యిచ్చినారు. తరువాత పీస్‌ వర్క్‌ బేసిస్‌ మీద  పని చేస్తున్నాను. నెలకు 400 రూబుళ్లు పని చేసుకోవడం కష్టం కాదు. కానీ ఇప్పుడు ఇచ్చేది 60శాతం మాత్రమే. తక్కిన 40శాతం యెప్పుడో నా అనువాదమంతా తనిఖీ చేసి, సవరణలుంటే చేసి అప్రూవ్‌ చేసిన తరువాత, కొన్ని నెలల తరువాత ఇస్తారు. 400 రూబుల్స్‌ పని చేసినా 240 రూబుల్స్‌ మాత్రమే నెలఖరులో వస్తుందన్న మాట. అందులో సుమారు 30 రూబుల్స్‌ ఇన్‌కం టాక్స్‌ పోతుంది. 80 రూబుల్స్‌ నెలనెలా ఇండియాకు పంపుతున్నాను. ఇక నాకు మిగిలేది 130లో సంసారం జరగడం కష్టం. నెలకు 500 రూబుళ్లపైన పని చేసుకుంటే గాని సంసారం జరగదు. అందుకని రేయింబగళ్లు ఒక్క క్షణం వృథా కాకుండా పని చేసుకోక తప్పలేదు. (రారా లేఖలు, పుట 165) చేసిన అనువాదాన్ని పున: పరిశీలించుకునేందుకు సమయం దొరికేది కాదు' అంటాడు రారా.

రష్యను భాష రానందువల్ల రష్యా మేధో జీవితాన్ని సరిగా అంచనా కట్టడానికి రారాకు వీలు పడలేదు. ఇది స్పష్టం. ఇంగ్లీషు నుంచే కాదు. ఫ్రెంచి, జర్మన్‌, స్పానిష్‌, ఇటాలియన్‌ పోలిష్‌, హిందీ, జపనీస్‌, కొరియన్‌ లాంటి ఎన్నో భాషల సాహిత్యం రష్యనులకు ప్రపంచ సాహిత్యం - శాస్త్ర విజ్ఞానం, సామాజిక శాస్త్రాల ఆధునాతన సాహిత్యం అందుబాటులో వుంది వాళ్ళ భాషలోనే. కాబట్టి వాళ్ళు తమకు ఇంగ్లీషు తెలియనందుకు విచారించరు. మరి రారాకు ఇంగ్లీషు పట్ల ఎక్కువగానే అభిమానం వుంది అనేది తెలిసిందే. మాస్కోలో వున్నప్పుడు రష్యను భాషను నేర్చుకోవాలని ప్రయత్నించినా అది ఆయనకు వంట బట్టలేదట. ఆ భాషను అధ్యయనం చేసే తీరిక కూడా ఆయనకు దొరకలేదు.

(సాహిత్య అకాడమీ ప్రచురణ 'రారా' నుండి)