జీవితం లోంచి... పుస్తకాల్లోంచి...

ప్రసిద్ధం

- మక్సీమ్‌ గోర్కీ  (28.03.1868-18.06.1936)

నేను జీవితంనుంచీ, పుస్తకాలనుంచీ ఉభయత్రా అనుభూతుల్ని పోగుచేసుకున్నాను. మొదటి వాటిని ముడి పదార్థంతో పోల్చవచ్చు, రెండవ వాటిని సగం ఉత్పత్తి అయిన పదార్థంతో పోల్చవచ్చు. లేదా, ముతగ్గా అయినా సాదా మాటల్లో చెప్పాలంటే మొదటి సందర్భంలో నేను పశువుతో వ్యవహరించాల్సి వచ్చింది, తర్వాత సందర్భంలో మహా చక్కగా పదును చేసిన చర్మంతో వ్యవహరించాల్సి వచ్చింది. నేను విదేశీ సాహిత్యానికి చాలా యెక్కువగా రుణపడివున్నాను, ముఖ్యంగా ఫ్రాన్సు దేశపు సాహిత్యానికి. మా తాత క్రూరంగా, పిసినారిగా వుండేవాడు. కాని బాల్జాక్‌ ''ఎజెనీ గ్రాండే'' చదివే దాకా నేను ఆయన్ని సరిగా అర్థం చేసుకోలేకపోయాను. ఎజెనీ తండ్రి వృద్ధ గ్రాండే కూడా క్రూరంగా పిసినారిగా వుండి, మా తాతని పోలి వుండేవాడు. కాని అతను మా తాత కంటే మరింత మొరటుగా, ఆసక్తికరంగా వుండేవాడు. యీ ఫ్రెంచి మనిషితో పోలిస్తే, నేను ప్రేమించని ఓ ముసలి రష్యన్‌ మెరుగయ్యాడు. యిది ఆయన పట్ల నా దృక్పథంలో మార్పు తేలేదు కాని నేను గొప్ప ఆవిష్కరణ చేశాను. అంటే, మనిషిలో నేను చూడని దాన్నీ, నాకు తెలియని దాన్నీ, దేన్నో పుస్తకాలు నాకు తెలియజేస్తున్నాయి అన్నదాన్ని కనుగొన్నాను.

నీజ్ని నోవ్‌గొరొద్‌్‌లోని తరహా జీవితాన్ని మనుషులు ఇంగ్లీషు, జర్మన్‌ రాష్ట్రాలలో గడపడం లేదు గాని, అంతకంటే పెద్ద మెరుగు యేమీ కాదని జార్జి ఎలియట్‌ నీరసపు నవల ''మిడిల్‌ మార్చ్‌'', ఔయెర్‌బాఖ్‌, ష్పిల్‌హాగెన్‌ పుస్తకాలు నాకు తెలియచేశాయి. వాళ్లు అలాంటి విషయాలే మాట్లాడుకునే

వాళ్లు - తను ఇంగ్లీషు, జర్మన్‌ పైసలని గురించి, ప్రభువంటే భయపడ్డమూ, ఆయన్ని ప్రేమించడమూ గురించీ మాట్లాడుకునే వాళ్లు. కాని సరిగ్గా మా వీధిలో వాళ్లల్లాగానే ఒకళ్లనొకళ్లు ద్వేషించుకునే వాళ్లు, ముఖ్యంగా, యేదో ఒక రకంగా తను చుట్టుతా వున్న అధికసంఖ్యాకుల కంటే భిన్నంగా, వేరే తరహాగా వుండేవాళ్లని. రష్యన్లకీ విదేశీయులకీ మధ్యన సారూప్యంగా వుండే అంశాల కోసం నేను వెదకడం లేదు.  నేను తేడాలు చూడబోయాను, అయినా కాని పోలిక కనిపించింది.

దివాళా తీసిన వర్తకులు, మా తాత ఆప్తమిత్రులు, థాకరే నవల ''వానిటీ ఫెయిర్‌'' లోని మనుషుల మాదిరే, అదే విషయాలని గురించి మాట్లాడేవాళ్లు. నేను రాయడమూ, చదవడమూ స్తోత్రపాఠంనుంచి నేర్చుకున్నాను. నాకు ఆ పుస్తకం అంటే యిష్టం యేమంటే అది కమ్మని, సంగీత భాషలో వుంది. మా తాతా యింకా యితర ముసలాళ్లూ తమ పిల్లల గురించి ఒకళ్లకొకళ్లు పితూరీలు చెప్పుకుంటూ వుంటే దేముడికి అవిధేయుడైన కొడుకు ఆబ్‌సాలెమ్‌ గురించి చక్రవర్తి డెవిడ్‌ చేసిన పితూరీలు నాకు గుర్తుకువచ్చాయి. మామూలుగా మనుషులు, ముఖ్యంగా యువకులూ, పాడై పోయారనీ, యింకా బడుద్ధాయిల్లాగా సోమరిగా తయారవుతున్నారనీ, భగవంతుడి పట్ల భయభక్తులు లేకుండా పోతున్నాయనీ ఆ ముసలాళ్లు అనుకునేటప్పుడు వాళ్ళు నిజం చెప్పడం లేదనే నాకు అనిపించింది. డికెన్సు చిత్రించిన వంచకులు సరిగ్గా అలాంటి విషయాలనే అనుకునేవాళ్లు.

చర్చి మనుషుల మధ్యన వాడాలని జాగ్రత్తగా విన్నాక, వాళ్లు మిగతా దేశాల్లోని చర్చి మనుషుల్లాగా మాటలని పట్టుకుని వేలాడుతున్నారనీ, చర్చి మనుషులందరికీ, మిగతా వాళ్లని అణగదొక్కి వుంచడానికి మాటలన్నీ ఒక దారి అనీ, చర్చి వాళ్ళనే పోలిన రచయితలు వున్నారనీ నేను కనిపెట్టాను. ఆసక్తికారకమైనా, యీ పోలికలో యేదో అనుమానస్పదమైంది వుందని త్వరలోనే నాకు అనిపించింది.

నేను చెత్త పుస్తకాలని లెక్కలేకుండా చదివాను. కాని అవి కూడా నాకు ఉపయోగపడ్డాయి. జీవితంలోని అనాకర్షక భాగాలని గురించి కూడా ఆకర్షవంతమైన భాగాలల్లాగానే యెవళ్ల్లేనా తెలుసుకోవాలి. సాధ్యమైనంత అధిక జ్ఞానం సంపాదించాలి. అనుభవం యెంత వైవిధ్యపూరిత మైందైతే అంత పురోగమనాన్ని మనిషి సంపాదించుకుంటాడు, అతని దృష్ట్టిి పథం అంత విస్తృతమవుతుంది.

నా మీద ''పెద్ద'' ఫ్రెంచి రచయితలు స్టెండాల్‌, బాల్జాక్‌, ఫ్లోబెర్‌లు గాఢమైన రూపనిష్పాదక ప్రభావం కలిగించారు. ఆరంభకులందరికీ యీ రచయితల పుస్తకాలని చదవమని నేను సలహా యిస్తాను. వాళ్లు నిజంగా మేధావంతులైన కళాకారులు, రూపానికి సంబంధించి అందె వేసిన నిపుణులు.

మాటలతో ప్రజలని వర్ణించే కళ, వాళ్ల సంభాషణని సజీవంగా, శ్రవణ గ్రాహితంగా చేసే కళ, సంభాషణని సృష్టించడంలో పరిణతి చెందిన నైపుణ్యం గల బాల్జాక్‌, తదితర ఫ్రెంచి రచయితల నేర్పు యెప్పుడూ నన్ను ముంచెత్తేసేది. బాల్జాక్‌ పుస్తకాలు తైౖల వర్ణచిత్రాలతో చేసినవేమోననిపించేది. నేను మొదటి సారి రూబెన్స్‌ చిత్రాలు చూసినప్పుడు నాకు తక్షణం బాల్జాక్‌ గుర్తుకువచ్చాడు. దొస్తావస్కీ రాసిన తిక్క పుస్తకాలు చదివినప్పుడు, నవలా సాహిత్యపు యీ మహా నిపుణుడికి ఆయన చాలా రుణపడి వున్నాడని అనుకోకుండా వుండలేకపోయేవాణ్ణి . లేఖినితో గీసిన చిత్రాల్లాగా తీక్షణంగా వున్న బిగిగల గొన్‌కూర సోదరుల నవలలూ నాకిష్టంగానే  వుండేవి. మబ్బుగా వుండే రంగులతో, హత్తుకునేటట్టు గీసిన చిత్రాల్లాగా వుండే జోల వ్యాకుల రచనలూ ఇష్టంగానే వుండే హ్యూగో నవలలు నన్ను ముగ్ధుణ్ని చెయ్య లేదు.''1793వ సంవత్సరా''న్ని కూడా యేదో ఉదాసీనంగా చదివాను. తర్వాత మాత్రమే అనతోల్‌ ఫ్రాన్స్‌ రాసిన ''దేవతల కాంక్ష'' చూశాకనే ఆ ఉదాసీనతకి కారణం నాకు అర్థం అయింది. యెన్నో విషయాలని అసహ్యించుకోవడం నేను నేర్చుకున్నాకనే నేను స్టెండాల్‌ రాసిన వాటిని చదివాను, అతని నిబ్బరమైన మాటా, సంశయాత్మక మందహాసం నన్ను నా ద్వేషంలో దృఢం చేశాయి.

పైన చెప్పిన దాన్ని బట్టి తేలేది యేమిటంటే నేను రాయడం అనే దాన్ని ఫ్రెంచి రచయితలనుంచి నేర్చుకున్నాను. యిది యాదృచ్ఛికమే, కాని ఫలితాలు ప్రయోజనకరంగా వున్నాయి.

రష్యన్‌ సాహిత్యంలో మహా రచయితలైన గోగొల్‌, టాల్‌స్టాయ్‌, తుర్గేనెవ్‌, గొన్‌చరోవ్‌, దొస్తాయేవ్‌స్కీ, లెస్కోవ్‌ల రచనలని నేను చదివింది చాలా తర్వాతనే, తన అద్భుతమైన భాషా సంపదతోటీ, జ్ఞానం తోటీ నా మీద నిస్సందేహంగా లెస్కోవ్‌ ప్రభావం కలిగించాడు. రష్యన్‌ జీవితంలోకి చొచ్చుకుపోయిన సన్నిహితమైన పరిశీలనా దృష్టిగల గొప్ప రచయిత ఆయన. ఆయనకి మన సాహిత్యంలో రావాల్సినంత పేరు రాలేదు. తను లెస్కోవ్‌కి యెంతో రుణపడివున్నానని చేహవ్‌ అన్నాడు.

రష్యన్‌ సాహిత్యమూ, విదేశీ సాహిత్యమూ - వీటి అభివృద్ధి గురించిన పరిజ్ఞానం రచయితకి విధిగా వుండాలని మళ్లీ చెప్పడానికే యీ పరస్పర సంబంధాలనీ, ప్రభావాలనీ నేను పేర్కొన్నాను.

దగ్గర దగ్గర యిరవై యేళ్ల వయసప్పటికే, జనానికి చెప్పగలిగిందీ, చెప్పి తీరవలసిందీ యెంతో నేను చూసినట్టూ, విన్నట్టూ, అనుభవించినట్టూ నేను గుర్తించాను. మిగతా వాళ్లకంటే భిన్నంగా కొన్ని విషయాలని నేను తెలుసుకున్నట్టూ అనుభవించినట్టూ నాకు అనిపించింది. అది నన్ను కలత బెట్టింది, అశాంతిగా, వదిరేటు వంటి మానసిక స్థితిలో పెట్టింది కూడా. తుర్గేనెవ్‌్‌ లాంటి సిద్ధహస్తులైన రచయితలు రాసినవి చదివేటప్పుడు కూడ ప్రధాన పాత్రల గురించి నేను బహుశా యేదో చెప్పగలనేమోననీ, ఉదాహరణకి ''వేట గాని కథలు'' నాయకుల గురించి తుర్గేనెవ్‌ కంటే మరోలా చెప్పగలనేమోనని అనిపించింది. అప్పటికే కథాకథన నైపుణ్యం వున్న వాడినని నాకు పేరు వచ్చింది. ఓడ రేవు కార్మికులు, రొట్టెలు తయారు చేసేవాళ్లు, తిరుగుబోతులు, తివాసీలు చేసేవాళ్లు, రైల్వే కార్మికులు, దేశద్రిమ్మరులు, మొత్తంమీద నేను యెవళ్ల మధ్య బతుకుతున్నానో వాళ్లంతా నేను చెప్పే వాటిని ఆసక్తిగా వినేవాళ్లు. నేను చదివిన పుస్తకాలనుంచి విషయాలనీ తిరిగి చెప్పేటప్పుడు, తరుచుగా యితివృత్త సన్నివేశాలని మార్చేస్తు న్నట్టూ, నేను చదివిన దాన్ని వక్రీకరిస్తున్నట్టూ, నా అనుభవంలో నుంచే సేకరించిన వాటిని జోడిస్తున్నట్టూ నాకు అవగతం అయింది. అలా ఎందుకు జరిగిందంటే జీవిత, సాహిత్యాల వాస్తవాలు నా మనసులో పెన వేసుకుపోయాయి. ఒక పుస్తకం మనిషి అంతగానూ ఒక కనిపించే విషయం. అది సజీవ, భాషణ వాస్తవం కూడా. అది మానవుడు సృష్టించిన, సృష్టిస్తూ వున్న విషయాలన్నిటి కంటె కూడా చాల తక్కువ ''విషయం''.

నేను చెప్పేది విన్న మేధావులు నాకు ఇలా సలహా యిచ్చారు: ''మీరు రాసితీరాలి. ప్రయత్నించి చూడండి.''

నేను తరుచుగా నన్ను అణగార్చినవో, లేక ఆనంద పెట్టినవో ఆ సకల విషయాలనీ వ్యక్తం చేయ్యాలనే ప్రేరణతోటి వాగ్దాటి దాడులని, మాటల ఝరిని అనుభవించి మత్తెక్కి పోయేవాణ్ణి. ''నా గుండె గుబగుబ వదిలించుకోవాల''ని ఆత్రపడే వాణ్ణి. నా లోపలి ఉద్రిక్తతవల్ల నేను చిత్రహింస  పడిన క్షణాలు వున్నాయి. నా కంఠంలో గుండె కొట్టుమిట్టాడిన క్షణాలు వున్నాయి. నా మిత్రుడు, గాజు వూదే అనతోలి ప్రతిభ వున్న కుర్రాడనీ సహాయం యేం రాకపోతే నాశనమై పోతాడనీ అరవాలనిపించేది. సామాన్య వేశ్య థెరెసా చక్కని మనిషనీ ఆమె పడుపు వృత్తికి దిగడం అన్యాయమనీ అరవాలనిపించేది. ఆమె దగ్గరికి వెళ్లే విద్యార్థి కుర్రాళ్లు యీ విషయాన్ని చూళ్లేదు, జీవనాధారం కోసం ముష్టి యెత్తుకునే ముసలామె మాతిత్సా, పడుచుదనంతో వుండి బాగా చదువుకున్న మంత్రసాని యాకొవ్‌లేవా కంటే గట్టి బుర్ర వున్న మనిషని గ్రహించినట్టే.

వచనం చాలా కాలం నా అడుగులని అనుసరించి, అవాంఛనీయంగా  అనువు  గాని  చోట  నా కథల్లోకి ఇంకిపోయింది... మొత్తం మీద నేను ఒక 'రమ్యమైన'' శైలిని వాడటానికి ప్రయత్నించాను. ఒక ఉదాహరణ : ''ఆ తాగుబోతు, వదనం మీద మందహాసంతో, చలించే తన నీడని పరీక్షిస్తూ దీపస్తంభాన్ని ఆలింగనం చేసుకుని నుంచున్నాడు.'' నేనే రాసినట్టుగా ఆ రాత్రి, సందర్భవశాత్తూ, గాలి లేకుండా, వెన్నెలగా వుంది. ఆ రోజుల్లో అలాంటి రాత్రుళ్లప్పుడు వీధి దీపాల్ని వెలిగించేవాళ్లు కారు. పైగా ఒక వేళ దీపాలు వెలిగినా గాలి లేకుండా వున్నప్పుడు ఆ మనిషి నీడ నిశ్చలం వుంటుంది. అలాంటి పొరపాట్లూ, తప్పులూ నా కథల్లో ప్రతిదాంట్లోనూ తగిలాయి. దానికిగాను నన్ను నేనే తీవ్రంగా నిందించుకున్నాను.

కొన్ని తప్పులు చిన్నవిగానే కనిపించవచ్చును గాని అవి చాలా ముఖ్యమైనవి. ఏమంటే అవి కళాత్మక సత్యాన్ని అతిక్రమిస్తాయి. మొత్తం మీద, ''అల్పాక్షరముల అనల్పార్థ రచన'' కోసం, మాటని పొదుపుగా వాడుతూ కూడా విస్తారమైన ఆలోచనా పరిధిని పరివేష్టితం చెయ్యడం కోసం, మాటల ఉపకరణం ద్వారా సజీవ చిత్రాలని సృష్టించడం కోసం, ఒక పాత్ర ప్రధాన లక్షణాన్ని పదునుగా వివరిస్తూ తక్షణం పాఠకుని మనసుమీద ఆ పాత్ర నడవడిక, మాట తీరు చెక్కడం కోసం కచ్చితమైన మాటలని ఎన్నుకోవడం చాలా కష్టం. మాటల మాధ్యమికం ద్వారా మనుషులకీ, వస్తువులకీ ''చిత్రాత్మకత''ని ఇవ్వడం ఒక యెత్తు, ''యుద్ధమూ - శాంతీ''లో లాగా వాళ్లు భౌతికంగా స్పర్శనీయం అవగలందుకు 'త్రీ డైమెన్షన్స్‌'లో వాళ్లని కళ్లకి కట్టినట్టు వర్ణించడం ఇంకో యెత్తు.

నా దోషాలు ఎప్పుడూ ఒక కవి విచారపూరిత మాటలని మనసుకి తెచ్చేవి : ''మాటల చిత్రహింసని మించిన నిశితమైన చిత్రహింస ప్రపంచంలో లేదు.''  మన బీద భాష శీతలంగా దారిద్య్రంతో వుంది'' అని నాద్‌సన్‌ కవి కామోసు అన్నాడు. భాషా ''దారిద్య్రాన్ని'' గురించి అసంతృప్తి ప్రకటించని కవి అరుదు అనుకుంటాను.

భాషని ప్రజలు సృష్టిస్తారని మీకు గుర్తు చెయ్యడం ఉచితం ఇక్కడ. సాహిత్య భాష అనీ, ప్రజల భాష అనీ అనడం వూరికే ఒకటి ''ముడి సరుకు'' అనీ, రెండవది సిద్ధహస్తులు మలిచింది అని చెప్పడమే. దీన్ని పూర్తిగా గుర్తించిన మొదటివాడు పూష్కిన్‌. ప్రజలు సమకూర్చిన భాషణ సామాగ్రిని ఉపయోగపెట్టుకుని, వ్యవహరించాల్సిన తీరు చూపించిన మొదటివాడూ ఆయనే.

కళాకారుడు తన దేశాన్నీ, తన వర్గాన్నీ ప్రభావితం చేసే వాటన్నిటినీ అతి సున్నితంగా గ్రహించేవాడు - దాని చెవి, కన్ను, గుండెకాయ. అతనిది తన కాలపు గొంతు. అతను ఎంత వీలైతే అంతా తెలుసుకోవాల్సిన విధి వున్నవాడు. మరి అతను గతాన్ని గురించి ఎంత బాగా తెలుసుకుంటే, వర్తమానాన్ని అంతబాగా అర్థం చేసుకోగలడు. అంత గాఢంగా నిశితంగా అతను మన కాలపు సార్వజననీ విప్లవత్వాన్ని, దాన్ని ఎదుర్కొనే కర్తవ్యాల పరిధినీ గ్రహిస్తాడు. ప్రజల చరిత్రకి సంబంధించిన పరిజ్ఞానం ముఖ్యం, అలాగే దాని సాంఘిక, రాజకీయ ఆలోచనా సరళికి సంబంధించిన జ్ఞానమూనూ. పండితులు - సంస్కృతి చరిత్రకారులు, మానవ జాతుల శాస్త్రీయ వర్ణన చేసే వాళ్లు - యీ ఆలోచన అద్భుత కథల్లోనూ, కల్పిత కథల్లోనూ, సామెతల్లోనూ, సూక్తుల్లోనూ వెల్లడి అవుతుందని వివరించారు. ఎంతో బోధనాత్మకంగా, పరిపూర్తిగా వుండే రీతిలో ప్రజా బాహుళ్యం ఆలోచించే ధోరణిని సూక్తులూ సామెతలూనే వాస్తవంగా వ్యక్తం చేస్తాయి. కొత్త రచయితలు వాటికి సంబంధించి పరిజ్ఞానం సంపాదించుకోవాలి,

మొత్తం మీద, సామెతలూ, సూక్తులూ అనేవి శ్రామిక ప్రజలు కూడబెట్టుకున్న సాంఘిక చారిత్రక అనుభవాన్ని సంక్షిప్తంగా పొదివి పట్టుకున్నవే. గుప్పిట ముడిస్తే వేళ్లు ముడుచుకున్నట్టుగా, రచయిత అనేవాడికి మాటలని కుదించడం నేర్పే సరంజామా చాలా అవసరం. అలాగే ఇతరులు కుదించిన వాటిని విస్తరించడమూనూ. అది కూడా ఆ కాలానికి విరుద్ధంగా వున్న, లేదా పాతబడిపోయిన అంతర్భూత అర్థాలని వెల్లడిచేసేటట్టు వుండం.

నాకు తిరుగుబోతులూ, ఆవారాగాళ్లూ మామూలు గాడిలో లేని మనుషులుగా కనిపించారు. వాళ్లు ప్రజలతో విభేదించి వుండేవాళ్లు. యేమంటే కులం పోగొట్టుకోవడం వల్లా, తమ వర్గం నుంచి బహిష్కృతమవడం వల్లా వాళ్లు తమ పూర్వ వాసనలని వదిలించుకున్నారు.

ఈ వెలివేసిన మనుషులలో వింత మనుషులు వుండే

వాళ్లు. నాకు అర్థం కానిది వాళ్లల్లో చాలా వుండేది. నేను వాళ్ల పట్ల అనుకూలంగా వుండడం అనేది, వాళ్ళు జీవితం మీద ఫిర్యాదు లేమి చెయ్యకపోవడం వల్లనే. స్థితిమంతుల కులాసా జీవితం అంటే వాళ్లకి అసూయ లేదు. దాన్ని గురించి పరిహాసంగా, ఎత్తిపొడుపుగా మాట్లాడుకుంటూ, అందని ద్రాక్ష పళ్ళు పుల్లన అనే భావమే ద్యోతకం కానియ్యరు. తమ జీవితాలు బీదరికంతో వున్నా, కులాసాగా గడిపేవాళ్లకంటే తామే మెరుగని, తాము ఏదో గుర్తించినట్టుగా, వాళ్లు గొప్పగా భావించుకునే

వాళ్లు.

బహిష్కృతుల పట్లా, ఆవారాల పట్లా నాకు గల మొగ్గుకి సంబంధించిన వివరణే నేను చెప్పింది అంతా మందకొడి సంస్కారహీనులని కాకుండా మామూలు జీవితపు గాడికి బయట వున్న వాళ్లని, చిత్రించాలన్న నా కోరికని వివరించిందే. నేను విదేశీ సాహిత్య ప్రభావం కింద కూడా వున్నాను. మొదటగా ఫ్రెంచి సాహిత్యం,అది రష్యా సాహిత్యం కంటే ఇంకా ఎక్కువ కళ్లకి కట్టినట్టూ, వర్ణ శోభితంగానూ వుంది. ''అణగార్చే మందకొడి జీవితాన్ని'' నా వూహద్వారా ఉత్సాహభరితం చెయ్యడమనే నా కోరికే ప్రధాన కారణం.

నేనిదివరకే చెప్పినట్టుగా ఆ కోరికని ''రొమాంటిసిజం'' అంటారు. కొంత మంది విమర్శకుల అభిప్రాయంలో నా రొమాంటిసిజం నా తాత్వికతలో వున్న భావవాదపు ప్రతిబింబమే. ఆ అంచనా తప్పని నా అభిప్రాయం.

నాకు సంబంధించి మనిషికి బయట భావాలనేవి లేవు. నాకు సంబంధించి మానవుడు- మానవుడే- సకల వస్తువులనీ, సకల భావాలనీ సృష్టించినవాడు, అద్భుతాలనీ చేసేవాడు అతనే, ప్రకృతి శక్తుల భవిష్యత్‌ నాధుడు అతనే. మన ఈ ప్రపంచంలో అత్యంత సుందరమైంది మానవుడి శ్రమవల్ల సృష్టింపబడిందే, అతని కుశలమైన హస్తాలవల్ల నిర్మితమైందే. మన సకల ఆలోచనలు, భావాలు శ్రమ క్రమంలో ఉత్పన్నమైనవే. కళా, విజ్ఞానశాస్త్ర, సాంకేతిక పరిజ్ఞాన చరిత్ర మనకి విశ్వాసం కలిగించేది ఇది. వాస్తవాన్ని అనుసరించి వస్తుంది ఆలోచన. నేను మానవుడికి నివాళ్ళు అర్పిస్తున్నాను, ఏమంటే మన ప్రపంచంలో అతని హేతువు, అతని వూహ, అతని కల్పనల మూర్తి తప్ప నాకేం గోచరం కాదు. భగవంతుడు మానవుడి వూహలో కల్పితమే, ఫొటోగ్రఫీలాగా, తేడా ఏమంటే కెమెరా వాస్తవమైన దాన్ని చిత్రిస్తుంది. భగవంతుడు అనేవాడు మానవుడు సర్వజ్ఞుడుగా, సర్వశక్తివంతుడుగా, పరమ ధర్మమూర్తిగా వుండగలిగి, వుండాలని కోరుకున్న జీవిగా తను ఊహించిన దాన్ని కనిపెట్టిన ఫొటోగ్రాఫే.

''పవిత్రమైన'' దాన్ని గురించి మాట్లాడాల్సిన అవసరం వుంటే, నేను పవిత్రంగా ఎంచే ఒక్కటీ ఏమంటే మానవుడు తనపట్ల తను చెందే అసంతృప్తి, ఇంతకంటే అధికుడుగా తయారవాలని అతను చేసే కృషి. మానవుడు తనే ఉనికి కలిగించి, జీవితాన్ని బంధనం చేసే చెత్త అంతటినీ ద్వేషించడాన్నే పవిత్రంగా భావిస్తాను. అసూయని, దురాశని, నేరాన్ని, రోగాన్ని, యుద్ధాలని ప్రపంచంలోని ప్రజల మధ్య శత్రుత్వాలన్ని రూపుమాపాలనే అతని సంకల్పాన్ని పవిత్రంగా భావిస్తాను. అతని శ్రమని పవిత్రంగా భావిస్తాను.

(గోర్కీ ''సాహిత్య వ్యాసాలు'' నుంచి - అనువాదం - ఆర్వీఆర్‌)