దళిత కవిత్వం సామాజిక చైతన్యం

ఆచార్య డి.వి.శ్రవణ్‌కుమార్‌
94926 34686

తెలుగు సాహిత్యంలో దళిత ప్రస్తావన మొదటిసారిగా బమ్మెర పోతన రచించిన శ్రీమద్భాగవతంలో కనిపిస్తుంది. అందులోని అష్టమ స్కంధంలోని గజేంద్రమోక్ష ఘట్టంలో 'దళిత' పద ప్రయోగం కన్పిస్తుంది. ఇది దళిత చైతన్య సూచిక కాదు. మహాత్మజ్యోతి బా ఫూలే దళిత శబ్దాన్ని జాతివాచకంగా ప్రచారంలోకి తెచ్చారు. 1970లో దళిత పాంథర్స్‌ ఉద్యమం వచ్చిన తర్వాత ఈ పదం బాగా ప్రచారంలోకి వచ్చింది. తెలుగు సాహిత్యంలో బలిజేపల్లి లక్ష్మీకాంతకవి 'సత్యహరిశ్చంద్రీయం' నాటకంలోనూ, మంగిపూడి వేంకటశర్మ రచించిన దళిత కావ్యం 'నిరుద్ధ భారతము'లోనూ దళిత పద ప్రయోగం కన్పిస్తుంది.
దళిత నిర్వచనం
1. 'తరతరాలుగా అస్పృశ్యతకు గురై, మతం పేరిట, సాంస్కృ తికంగా హీనంగా చూడబడి, విద్యా సౌకర్యాలు కరువై సమాజం లో ఉంటూ కూడా ప్రధాన జీవన స్రవంతికి దూరమై ఆర్థికమైన అణచివేతకు, శ్రమదోపిడికి గురైనవాళ్లు'
2. 'మనిషి మనుగడకు కనీస అవసరాలైన కూడు, గుడ్డ, గూడు నోచుకోని నిర్భాగ్యులు. ఊరికి దూరంగా ఉండి ఉనికిని కోల్పోయిన వాళ్లు సభ్య ప్రపంచంతో సరైన సంబంధాలు లేనివాళ్లు, నిత్య పీడితులు, నిత్య తాడితులు, అవమానాలకు, అత్యాచారాలకు గురవుతున్న వాళ్లు దళితులు' అని ఎండ్లూరి సుధాకర్‌ నిర్వచించారు.
3. 'కుల వ్యవస్థ కారణంగా రాజకీయంగా, ఆర్థికంగా సామాజికంగా అణచివేయబడిన శ్రామికులే దళితులు' అని కె.సత్యనారాయణ నిర్వచించారు.
4. 'దళితులంటే ఎస్‌సి, ఎస్‌టి, బిసి, మైనారిటీ మతస్థులు అంతా కలిపి దళితులే' అని గుంటూరు లక్ష్మీ నరసయ్య నిర్వచించారు. అయితే, ఈ దళిత అనే పదాన్ని వాడవొద్దని ఇటీవల సుప్రీంకోర్టు ఒక తీర్పులో పేర్కొంది.
దళిత సాహిత్య నిర్వచనాలు
దళితులు తమ ఆవేదనను, ఆర్తిని యుగయుగాలుగా అనుభవించిన వివక్షతలను తామే స్వానుభవంతో ఆ అనుభవాలను అక్షరీకరించుకోవడమే దళిత సాహిత్యం. దళితుల ద్వారా దళితుల కోసం రాయబడే సాహిత్యమే దళిత సాహిత్యమని చెప్పవచ్చు. ప్రగాఢమైన సంవేదన, తిరుగుబాటు తత్త్వం మార్పుకోసం పోరాట నిర్దేశం చేసేదే దళిత సాహిత్యంగా భావించవచ్చు.
అ 'దళితులంటే అంటరానితనం, మాల, మాదిగ కోవకు చెందినవారు. వీరి సాహిత్యమే దళిత సాహిత్యం' అని శివసాగర్‌ నిర్వచించారు.
అ ప్రముఖ మరాఠీ కవి యోగీంద్ర 'దళిత జీవితాన్ని చిత్రించేది దళిత సాహిత్యం' అని నిర్వచించారు.
అ మరొక మరాఠా రచయిత వాంఖడే 'ఒక విప్లవాత్మక సంఘటన ఫలితంగా జన్మించి తీవ్రమైన తిరుగుబాటు యొక్క వ్యక్తీకరణ రూపమే దళిత సాహిత్యం' అని నిర్వచించారు.
దళిత సాహిత్య లక్షణాలు
దళిత సాహిత్యం అనుభూతి విశిష్టమైంది. జీవితాన్ని, సమాజాన్ని యథాతథంగా ప్రతిబింబించడం దీని లక్షణం. ఇది కుల, మత, వర్గ, ఆర్థిక, రాజకీయ, సామాజిక ఆధిపత్య స్వభావం నుంచి మనిషికి స్వేచ్ఛను కల్గించే దిశగా కొనసాగు తుంది. దళిత దృక్పథంలో జీవితమే సాహిత్యం కనుక సాహిత్యానికి ప్రజలకు మధ్య ఉన్న ఖాళీని పూరించే దిశగా కృషి చేస్తుంది. మనిషి కష్ట సుఖాల్లో పాలు పంచుకుంటూ, మానవ జీవితంలో చైతన్య స్ఫూర్తిని రగిలించడానికి ప్రయత్ని స్తుంది. ప్రాచీన, సాంప్రదాయిక స్వభావం కలిగిన సామాజిక నిర్మాణాన్ని తిరస్కరిస్తుంది. స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, సౌభ్రాతృత్వం, సామాజిక న్యాయం వంటి విలువల ప్రాతిపదికగా ఏర్పడే సమాజ నిర్మాణాన్ని ఆహ్వానిస్తుంది. హేతువాద దృష్టిని కలిగి, పురాణ భావనలు, మత సిద్ధాంతాలు, అశాస్త్రీయమైన భావనల్ని ఖండిస్తుంది.
సమాజంలో సంస్కరణ భావాలు రేకెత్తించడానికి సాహిత్యం ఒక సాధనం కావాలని దళిత సాహిత్యం భావిస్తుంది. సాహిత్యం సామాజిక చైతన్యాన్ని కల్గించేదిగా ఉండాలని ఆశిస్తుంది. దళిత సాహిత్యం పీడితుల ఆశలు, ఆశయాలు, అనుభవాలు, అను భూతులను చిత్రిస్తుంది. అణచివేత, దోపిడీలకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసి, సామాజిక ఆర్థిక న్యాయం కోసం పోరాడ టమే దళిత సాహిత్య ప్రధాన లక్షణం. దళితుల మానసిక దాస్య శృంఖలాలు తెంచడానికి పోరాటస్ఫూర్తి రగిలించడం కూడా మరొక ప్రధాన లక్షణం. ఈ దిశగా చేసే పోరాటంలో ఉన్నత వర్గాలు కూడా దళితుల గురించి ఆలోచించేలా చేసింది దళిత సాహిత్యం.
దళిత దృక్పథాన్ని అర్థం చేసుకోకపోతే దళిత సాహిత్యాన్ని అర్థం చేసుకోవడం కష్టతరమవుతుంది. అంబేద్కర్‌, ఫూలే, మార్క్‌ ్స రచనల్ని, సిద్ధాంతాల్ని అర్థం చేసుకుంటే దళిత దృక్పథం అర్థం చేసుకోవడం సులభతరమవుతుంది. భారత దేశంలో పట్టిపీడిస్తున్న కుల సమస్య, అస్పృశ్యత వంటి నేపథ్యంలో దళితుల బానిసత్వాన్ని ప్రతిఘటిస్తూ దళితులు కవిత్వం రాయడం ఆరంభించారు. మొదటగా గుర్రం జాషువా రచించిన కవిత్వం నేటి దళిత కవిత్వోద్యమానికి భూమికగా నిలిచిందని చెప్పవచ్చు. 90వ దశకంలో జరిగిన చుండూరు, కారంచేడు సంఘటనలు, దళిత స్త్రీలపై అఘాయిత్యాలు, అంబేద్కర్‌ విగ్రహాల కూల్చివేతలు, వర్ణ వివక్ష, దళితుల వేదనలు, అగ్రవర్ణ దురహంకారాలు వంటి నేపథ్యాలు దళిత కవిత్వానికి వస్తువులయ్యాయి. దళితవాద నేపథ్యంతో రచించిన కొన్ని కవితల్ని ఈ వ్యాసంలో ప్రస్తావించడం జరిగింది.
కత్తి పద్మారావు దళితవాదంతో రచించిన కవిత 'అవును ఈ యుగం మాది'లో యుగం మాది అంటే వ్యక్తిది కాదు. సమూహానిది, అదే దళిత సముద్రపు ఘోష అని కవి తెలియ జేశాడు.
''అవును
నా గాయాలన్నీ గర్వపడేవే
నేల కన్నీటి బొట్లతో/ తడిసినప్పుడల్లా
నేనొక నాగాస్త్రం ధరించాను
వెలుగు బక్కచిక్కినపుడల్లా
నేనొక వెన్నెల తుంపరలా వ్యాపిస్తాను
భూమిని ఎంత లోతుగా తవ్వినా
నా చరిత్ర సాక్షాత్కారం అవుతోంది
మనిషి అంతరంగం ఎంత వెదికినా
వేదనే దొరుకుతుంది....'' అని కత్తి పద్మారావు దళిత వేదనని ఈ కవితలో చిత్రించాడు. తమ జీవితాల్లో వెలుగు కోల్పోయి చీకటి పరచుకున్నపుడల్లా తాను ఒక వెన్నెల తుంపరలా వ్యాపిస్తానని చెప్పాడు. చరిత్ర పుటల్ని ఎంత లోతుగా తవ్వి వెలికి తీసినా దళిత వేదనాభరిత చరిత్ర సాక్షాత్కరిస్తుందని, మానవ అంతరంగాల్ని ఎంత శోధించినా దళిత వేదనే దొరుకు తుందని తెలిపాడు. తమ అభివ్యక్తిలో కన్పించే శిల్ప సౌందర్యా లు అంతర్మథనం నుంచే జన్మిస్తాయని స్పష్టం చేశాడు.
రాజ్యాంగ నిర్మాత డా.బి.ఆర్‌.అంబేద్కర్‌ విగ్రహాన్ని కూల్చి నపుడు, అంబేద్కర్‌ విగ్రహం శిరస్సును ఖండించినపుడు చలించిపోయిన ఎండ్లూరి సుధాకర్‌ 'ఒక విగ్రహం - ఒక నిగ్రహం' అనే కవిత రాశారు. దళితుల్ని అవమానించడానికి అంబేద్కర్‌ విగ్రహ శిరస్సే కన్పించిందా అని ప్రశ్నించాడు. ఈ దేశంలో 33 కోట్ల మంది దేవతలు చేయలేని పనిని, రాజ్యాంగ రూపకల్పనని డా.బి.ఆర్‌.అంబేద్కర్‌ చేశారని, అందరికీ ఆత్మగౌరవాన్ని కల్గించిన వ్యక్తి మా దీన బాంధవుడని ఇందులో పేర్కొన్నాడు. అంబేద్కర్‌ని అవమానించడమే పగ తీర్చుకోవడమైతే, ఈ దేశంలో మట్టితో చేసి పూజించే దేవుళ్లకు పుట్టగతులుండవని ఈ కవిత ద్వారా కవి హెచ్చరించాడు. ఎండ్లూరి సుధాకర్‌ తన ఆవేదనని వ్యక్తం చేస్తూ...
''బాబా సాహెబు లేకపోతే
భావి భారతదేశమే లేదు
విద్వేషం విగ్రహాన్ని కూలుస్తుందేమో కానీ
వివేకాన్ని వికసించనియ్యదు
కూల్చిన అంబేద్కర్‌ తలకు వెల కట్టడానికి
ఈ భూగోళం మీది ధనం సరిపోదు
ఆయన చూపుడు వేలు కింద
శాశ్వతంగా తల వంచడమే
జరిగిన నష్టానికి పరిహారం
పశ్చాత్తాపమే పూలహారం...' అని తెలిపారు.
మనుషులు మానవత్వాన్ని మరచి ఇనుపరాడ్లతో, గొడ్డళ్లతో దళితులపై దాడి చేసిన లక్ష్మింపేట మారణకాండకి చలించి పోయిన కవయిత్రి జూపాక సుబద్ర 'నెత్తుటి పేట' అనే కవితను రాసింది. ఈ కవితలో బానిసలుగా బతుకుతూ, మూతికి ముంత, ముడ్డికి తాటాకు కట్టడం వల్ల అస్పృశ్యులుగా జీవితాన్ని అనుభవిస్తున్న దళితుల పక్షాన కవయిత్రి నిలబడింది.
''మొన్న పులులు చంపిన కారంచేడులు
నిన్న సింహాలు వేటాడిన చుండూరులు
ఇయ్యాల తోడేళ్లు పారించిన నెత్తుటిపేట లక్ష్మింపేట''
అంటూ దళితులపై జరిగిన మారణకాండని తెలియజేసింది.
''తొండ ముదురుతున్న దొరతనాల్ని
కండ్లు దెరుస్తున్న వూరి కుక్కలు పులి వుచ్చతొక్కి
కన్నుమిన్ను గానక
కత్తులకు తోడు కారంపొడిగా కదిలిన ఆడ దొరలతో
లక్ష్మింపేటను రక్తం పేటను జేసినయి
నావేలే బరిసైనా కంటికడ్డంబడ్డ చెడ్డకాలం
తిరిగి తిరిగొస్తున్న కారంచేడు, చుండూరు
కైర్లాంజి,లక్ష్మింపేటల మారణకాండలకు మరణమెప్పుడో...''
అని అంటూ జూపాక సుభద్ర దళితులపై దాడులను ఖండిం చారు. అగ్రవర్ణ మహిళలు కూడా దళిత స్త్రీలపై కారంపొడులతో దాడి చేసిన దృశ్యాలను, అగ్రవర్ణ స్త్రీల దురహంకారాన్ని ఇందులో ఆవిష్కరించారు. దళితులకు పొలం ఉండకూడదనే, సొంత వ్యక్తిత్వం ఉండకూడదనే నీచ మనస్తత్వాన్ని చిత్రిం చారు. పొలం దున్ని, పంట పండిస్తే దళితులపై దాడిచేసి, వారి ప్రాణాలు తీయడానికీ వెనుకాడని అగ్రవర్ణాల దుర్మార్గాన్ని ఈ కవితలో కళ్లకు కట్టినట్లు చూపించారు.
వెట్టిచాకిరీని వ్యతిరేకిస్తూ అరుణ్‌సాగర్‌ 'హూ లెట్‌ ద డాగ్స్‌ ఔట్‌' అనే కవిత రాశాడు. ఎడారిని కప్పిన ఆకాశం, మనుషుల మధ్య నుంచి దారి చేసుకుంటూ, సముద్రంలోకి దూకిన మనిషి ఎక్కడికి పారిపోతావంటూ ప్రశ్నించాడు. మనిషిని తన కుల మేంటని ప్రశ్నిస్తూ పక్కనోడు చనిపోతుంటే పట్టించుకోని మనిషి తత్వాన్ని దుయ్యబట్టారు.
''కేపిటలిజమా తొక్కా
చారిత్రక బహు తిక్కవాదమా
ఇది బానిస సమాజము
నాణేనికి కాదు/ ప్రతి కథకూ మరోవైపు
నీకు నువ్వేరా/ కనిపించని నాలుగో సింహం
అందుచేతనే/ నువు కనిపిస్తే కాల్చివేత...'' అని అంటూ దళిత చైతన్యాన్ని రగిలించడానికి కవి ప్రయత్నించాడు.
బతుకమ్మ పండుగ వస్తే కుల ప్రస్తావన లేకుండా పండుగ జరపడాన్ని, ఓట్లు అడుక్కునే సమయంలో పావలావడ్డీ, కరెంటు బుడ్డీ, రూపాయి కిలో, ఆపద్బంధు వంటి పథకాల వలల్తో ఓట్ల వేటకొచ్చిన రాజకీయ నాయకుల తీరును కృపాకర్‌ మాదిగ 'పాదయాత్రలన్నీ దండ యాత్రలే' అనే కవితలో ఎండగట్టాడు.
''కాలువలు కాలువలుగా నీళ్లని దొబ్బుకున్న వాడే
కడివెడు నీళ్లు వాళ్లని
బలిదానాలకు ఉరికిస్తుండు
చిందు మాదిగ పూలపై
నిషేధాలు సాగిస్తున్న ఆడ దొరలు
రోడ్డు మీద రాజకీయ బత్కమ్మలాడుతున్నరు
ఊరి బయటికి నెట్టినోడే
మనమంతా బంధువులం
గంగ సింధు బిందువులమని
నినాదాలు చేస్తుండు...' అని అంటూ ప్రజావంచన ప్రస్థానాల్ని విమర్శించాడు. ఒక పక్క ఖనిజ వనరుల్ని ఇనుప గోళ్లతో దేవుకుంటూ, భూమిని శనగపొట్టులా, డొల్లగా చేస్తున్న రాజకీయ నాయకుల దోపిడీని ఈ కవిత ద్వారా ఎండగట్టారు. చెరువు మట్టి, ఇసుకను తరలిస్తూ, బాక్సైటు కొండల్ని మింగేస్తూ ఆదివాసీల జీవితాల్ని, పర్యావరణాన్ని రంగు రాయిలా దొంగలిస్తూ, తేనెటీగలకు మంటబెట్టి ఆర్థిక మండళ్ల నాగజెముళ్లు పెంచుతున్న రాజకీయ నాయకుల వైఖరిని ఈ కవితలో తేటతెల్లం చేశాడు. కుర్చీల కోసం కాకుండా ప్రజల పక్షం నిలబడే విధంగా పాదయాత్రలు ఉండాలని నిర్దేశం చేశాడు.
చుండూరు మారణకాండపై వచ్చిన తీర్పుని ఖండిస్తూ తుల్లిమల్లి విల్సన్‌ సుధాకర్‌ 'మట్టి పువ్వు సైతం కులం పాటకు పత్రహరితం' అనే కవితను రచించాడు. దళితులు అన్ని రంగాల్లో రాణించడం, అభ్యున్నతిలో పురోగమించడం ఓర్వలేని కళ్ల దాష్టీకానికి ఈ కవిత అద్దం పడుతుంది. దళితులు చదువుకొని పైకి ఎదగడం, సూటు, బూట్లు వేసుకోవడం భరించలేని అగ్రవర్ణాలు దళితుల్ని చంపడానికి, వారి పొలాల్ని రక్తసిక్తంగా మార్చడానికి వెనుకాడరనే సత్యాన్ని ఈ కవిత ద్వారా విల్సన్‌ సుధాకర్‌ తెలియజేశాడు. చంపిన వారూ తెలుగువారే. చనిపోయిన వారూ తెలుగు వారే.. ఇటాలియన్‌ ఆఫ్‌ ది ఈస్ట్‌ పెటాకులై సమకాలీన తెలుగు సమాజాన్ని ముక్కలు చేస్తూ దళితులపై అగ్రవర్ణాలు వేటకుక్కల్లా దాడి చేసిన తీరుని ఈ కవిత తెలియజేస్తుంది.
'అతిశీతల శవపేటికలో సత్యాన్వేషణ శాశ్వత సశేషం
సాక్ష్యాధారాల ఆకలి తీరని మీనారవిందుల ఖాకీ లలిత సంగీతం
మీడియా రథమెక్కి జీవనదిలో ఒక్క పీనుగూ లేదని బొంకుతున్న
రేడియోల ప్రత్యక్ష ప్రసారాల అభినయం
మీమాంస లేకుండా నరమాంసంపై
మనువు తీర్పుల వాద్య సహకారం
మట్టిపువ్వు సైతం కులంపాటకు పత్ర హరితం..' చుండూరు మారణహౌమాన్ని దర్శించిన రాజకీయ నాయ కులు, ప్రసార మాధ్యమాల్ని విమర్శిస్తూ కవి ఈ కవితను ప్రారంభించాడు. అడుగు తవ్వితే ఉబికే మధుర జలాల తెలుగు మాగాణిని, పొగాకు, పత్తి, మిర్చి, చెరుకు పంటల్ని నాశనం చేసి రక్త ప్రవాహంగా మార్చి, శ్మశాన వాటికలా మార్చిన ఔన్నత్యం ఎవరిదని సమాజాన్ని ప్రశ్నించాడు. పోలీసుల పనితనాన్నీ ఎండగట్టాడు. నాయకులు, మీడియా, పోలీసులు ఏకమై శ్మశాన వాటికలో ఒక్క శవం కూడా దొరకలేదని పేర్కొనడం అవినీతికి పరాకాష్టగా కవి తెలిపాడు. చుండూరు దళితులకు జరిగిన అన్యాయాన్ని ప్రతిఘటిస్తూ,
''జ్ఞాన దంతం పెరగనివాడు
జనం ఓట్లతో గెలిచి జనమేజయ మహారాజైన వాడు
జీపీఆరెస్‌తో నరమేధపు పటాల్ని
దేశమంతా వీక్షించాల్సిన వాడు
రైసినా హిల్స్‌ నిస్తంత్ర శేషతల్పంపై హాయిగా కొలువు దీరి..'' అని అంటూ రాజకీయ నాయకుల్ని కవి విమర్శించాడు.
కుల వివక్షపై ఎండ్లూరి సుధాకర్‌ దళితవాదంతో రాసిన మరో కవిత 'తూటాబండి'
'నేను రైలెక్కినప్పుడల్లా
మూడో తరగతి రైలు డబ్బాలనే గమనిస్తుంటాను
అందరూ నా బంధువుల్లాగా అనిపిస్తుంటారు
మా బతుకు పట్టాల మీదకి
రైలు తల్లి రాకపోతే/ మాకో మెతుకు దొరికేది కాదు
కుక్కూసులు కడిగే వాళ్లుగా
కళాసీలుగా, స్కావెంజర్లుగా
పాసింజర్ల సేవ చేస్తూనే వున్నాం
మాధవుడి ప్రతిరూపాలం/ మాల మాదిగలం
మనిషిలోంచి కులంపోదు
మావాళ్లు చీపుళ్లు పట్టకపోతే
రైలు పట్టాల మీద మలం పోదు...'
రైలుబండి ఎక్కితే కవికి మేకల మండీ గుర్తుకొస్తుందట. సుఖంగా ప్రయాణం చేయడమంటే సుఖప్రసవం జరిగినట్టుగా కవి పేర్కొన్నాడు. సీటు ఉన్నవారు, లేనివారు, ప్రాణాలకు తెగించి రైలు ఉపరితలంపై ప్రయాణించేవారు ఏ తరగతి, వర్గం ప్రయాణికులని ప్రశ్నించాడు. మనదేశంలో బుల్లెట్‌ రైళ్లు, కొత్త రైల్వేలైన్లు ఎవరి కోసమని ప్రశ్నించాడు. జలాలను, పొలాలను చూస్తూ హాయిగా ప్రయాణించే జనతా రైళ్లు కావా లని కవి కాంక్షించాడు. దళిత జీవితాలన్నీ అంటరాని ప్రయాణా లతో ఆదిశంకర అవమానాలతో అతలాకుతలం కాకుండా ఆదర్శప్రాయంగా ఉండి, దళితుల్ని అందరితో సమానంగా గౌరవించాలని కవి కోరుకున్నాడు.
దళిత కవిత్వ ఉద్యమంతో విడదీయలేని బంధం ఉన్న కవి శిఖామణి. దళిత పేద జీవితాన్ని కళ్లకు కట్టినట్లు చూపే కవిత 'ముత్యాలు గారి నిలువుటద్దం'. ఎవరైనా అద్దం ముందు నిలబడి ప్రతిబింబాన్ని చూస్తే అద్దం కాస్త పెద్దదిగా కన్పిస్తుంది. భాగ్యనగరంలోని ట్యాంక్‌బండ్‌, నక్లెస్‌ రోడ్డు వంటివి చూసి, వాళ్ల ఊరి చెరువుతో పోల్చుకుంటూ, దళిత జీవితాల్ని నెమరు వేసుకునే విధంగా ఈ కవిత దర్శనమిస్తుంది.
''నూగారు మీసకట్టు మూతి మీద మొలుస్తుండగా
తొలిసారి చూసి మురిపెంగ మెలేసింది ఈ అద్దం ముందే
మా వాడు పిల్లలందరినీ
ఏడు రంగుల ఇంద్రధనుస్సు ఎక్కించి
కలల ప్రపంచంలో ఊరేగించిన
మాయాదర్పణం ముత్యాలు గారి నిలువుటద్దం'
మట్టి ఇల్లు, కంపదడి గోడలు, అరచేయి అంత అద్దం, పిచ్చుక గూడంత దీపం గూడు, చింపిరి జుత్తు, చీమిడి ముఖంతో ఎగిరెగిరి అద్దంలో చూసుకుంటుంటే, ముక్కు కనపడితే కన్ను కనపడదు. కన్ను కనపడితే ముక్కు కనపడదు. కంటికి పెట్టగా మిగిలిన కాటుక రేఖలు, నుదుట దిద్దగా మిగిలిన కుంకుమ రజనుతో ఉన్న ఇంటి గోడలు వంటివన్నీ దళిత పేద జీవితాన్ని చిత్రిస్తాయి.
ఈ విధంగా తెలుగు సాహిత్యంలో దళిత కవిత్వోద్యమం బహుముఖీనంగా కొనసాగుతోంది. ఎందరో దళిత కవులు సామాజిక బాధ్యతగా దళిత స్పృహతో కవిత్వ రచన కొన సాగిస్తూ, దళిత చైతన్యం కోసం శ్రమిస్తున్నారు. సాంఘిక అసమానతల్ని రూపుమాపే దిశగా కవిత్వీకరిస్తున్నారు. ఈ దిశగా సాగుతున్న ఉద్యమంలో దళిత సాహిత్యం మరింత పరిపుష్టమై సామాజిక అసమానతల్ని, రుగ్మతల్ని రూపుమాపి సమసమాజ స్థాపన జరగాలని ఆశిద్దాం.