కందుకూరి - గురజాడ తునాత్మక అధ్యయనం

- ప్రొఫెసర్‌ వెమ సిమ్మన్న
9440641617

‘‘రస ప్రపంచంలో గురజాడ ధ్రువతార అయితే వీరేశలింగం ఒక విజ్ఞాన సర్వస్వం. దురాచారా గాఢాంధకారంలో నిద్రపోతున్న జాతిని మేల్కొలిపి, విజ్ఞానపు మెగు ప్రసరించిన మహనీయుడు. ఆంధ్రు అభ్యుదయోద్యమానికి మూ పురుషుడు. ప్రతికూ శక్తు రaంరaా ప్రభంజనానికి చెక్కు చెదరకుండా నిబడి శాఖోపశాఖుగా విస్తరించిన వటవృక్షం. తొగులో మొట్టమొదటి వాస్తవిక నాటకం గురజాడ రచిస్తే, మొట్టమొదటి వాస్తవిక నవను వీరేశలింగం రచించాడు. తన కథలో, కవిత్వంలో గురజాడ భావ విప్లవం తీసుకువస్తే, వీరేశలింగం తన జీవితంలో దాన్ని ప్రత్యక్షంగా ప్రదర్శించాడు. విభిన్న భావా సంఘర్షణలో తటస్థానికి విరుగుడు శాస్త్రీయ విజ్ఞానమేనని ఇద్దరూ తమ రచన ద్వారా ప్రచారం చేశారు గిడుగు, గురజాడ, వీరేశలింగం వీరు జల్లిపోయిన విజ్ఞాన బీజాు యిప్పుడిప్పుడే ఫవంతమవుతున్నాయి. అభ్యుదయ రచయితమైన మనం, గిడుగు సాంప్రదాయాలో, గురజాడ కావ్య వాహినులో, వీరేశలింగం విప్లవధోరణులో, ప్రాణవాయువు ప్చీుకుంటున్న మనం నిస్సందేహంగా ఆంధ్రసాహిత్య పరిణామంలో అగ్రశ్రేణిలో పయనిస్తున్నాం’’ - శ్రీశ్రీ.
నవయుగవైతాళికుడు కందుకూరి, నవ్యాంధ్ర యుగకర్త గురజాడ, తొలి తొగు భాషా శాస్త్రవేత్త గిడుగు. ఈ ముగ్గురూ మూడు మార్గావైపు పయనించి విజయం సాధించారు. ఈ ముగ్గురూ సమాజంలోనూ, సాహిత్యంలోనూ, భాషలోనూ, పెను మార్పు రావాని మనసారా కోరుకున్నారు. తమ ఆశయ సాధనకోసం జీవితాంతం కృషిచేశారు. ఈ ముగ్గురు ‘‘నంస్కర్త త్రయం’’. వీరిపై సామినేని ముద్దు నారసింహనాయుడు గారి రచన ప్రభావం చాలా స్పష్టంగా కన్పిస్తుంది. కందుకూరి సాహిత్యం ద్వారా సాంఘిక పోరాటం చేశారు. గురజాడది సంస్కరణ దృష్టి, అందుకోసం కళాత్మక సాహిత్య మార్గాన్ని ఎన్నుకొని ముందుకు సాగారు. ప్రజ భాషను ప్రేమించని వాడు ప్రజల్ని ప్రేమించలేడని గురజాడ వదేవదే నొక్కి వక్కాణించారు. గిడుగు వ్యవహారిక భాషోధ్యమానికి సారధ్యం వహించారు. అందుకే నార్లవారు ఈ ముగ్గురు గూర్చి ఇలా అన్నారు.
‘‘కందుకూరి వీరేశలింగం మహాపురుషుడు కాగా, గిడుగు రామమూర్తి మహాపండితుడు కాగా, గురజాడ అప్పారావు మహాకవి అయ్యారు. కందుకూరి సంస్కరణకు పెద్దపీట వేశాడు. గురజాడ ఆధునిక సాహిత్య విప్లవానికి నాంది వలికాడు. గిడుగు వ్యవహారిక భాషోద్యమానికి మూపురుషుడు అయ్యాడు. గురజాడ సామాజిక అభ్యుదయాన్ని, సాహిత్య విప్లవాన్ని మనసారా కోరుకున్నాడు.’’
కందుకూరి వీరేశలింగం
వీరేశలింగం 1848 ఏప్రిల్‌ 16వ తేదీన జన్మించారు 1919 మే 27న చెన్నపురిలో ‘వేదవిలానభవనం’లో కన్నుమూశారు. నవయుగ చైతన్య ప్రతీక కందుకూరి. తన  పనిని తాను చేసుకుపోవడం అతనికి అవాటు. ఎన్ని ఆటంకాు వచ్చినా ముందుకే వెళ్లారు. అందుకే వీరేశలింగం గూర్చి కాళోజీ నారాయణరావు ‘కర్మయోగి’ అన్నారు సంస్కరణోద్యమానికి బాటు వేసిన మార్గదర్శి, బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి కందుకూరి.
రాజశేఖర చరిత్ర, సత్యరాజా పూర్వదేశయాత్రు, సత్యవతీ చరిత్ర, చంద్రమతీ చరిత్ర అనే నవలు రాశారు. శుద్ధాంద్రనిరోష్ఠ్య నిర్వచననైషధం, శుద్దాంధ్ర భారత సంగ్రహం శుద్ధాండ్రోత్తర రామాయణం, అభాగ్యోపాఖ్యానం, సరస్వతీ నారద విలాపం, స్త్రీనీతి దీపిక, రసిక జన మనోరంజనం మొదలైన పద్యకావ్యాు రాశారు. మార్కండేయ శతకం, వేణు గోపా శతకం అనే రెండు శతకాు మెవరించారు ఆంధ్రకవు చరిత్ర, జీవిత చరిత్రు, స్వీయచరిత్ర, స్వదేశీ సంస్థానము చరిత్ర, శంకరాచార్య చరిత్ర మొదలైన చరిత్ర గ్రంథాు రాశారు. ఇంకా ఖగోళ శాస్త్రం, భౌతిక భూగోళశాస్త్రం, జ్యోతిశాస్త్ర సంగ్రహం, శారీర శాస్త్ర సంగ్రహం, ఆంధ్రతర్క సంగ్రహం, మొదలైన శాస్త్ర గ్రంథాు మెవరించారు. సంగ్రహ వ్యాకరణం, నవ్యాంధ్ర వ్యాకరణం రాశారు. నీతికథా మంజరి మెవరించారు. సంధి, విగ్రహం నీతి గ్రంథాు రాశారు. స్త్రీ కోసం ప్రత్యేకంగా సత్య సంజీవని, దేహా రోగ్య ధర్మ బోధిని, పత్నిహితసురీచిని, స్తరీ నీతి దీపిక రాశారు. అరవైకి పైగా ప్రహసనాు రాశారు వివేకవర్ధిని, సత్యవాదిని, సతీహితబోధిని, హాస్య సంవర్థిని, చింతామణి, తొగు జనానా పత్రికకు సంపాదకత్వం వహించారు. ‘‘ఆంధ్ర పత్రికా పితామహుడు’’ అనే పేరు తెచ్చుకున్నారు. వీరు రాసిన అనేక గ్రంథాు అసమగ్రంగా వున్నాయి. అముద్రితంగా వున్నాయి. సామాజిక బాధ్యతగా రచను చేసిన ‘‘క్రాంతదర్శి’’ కందుకూరి
వీరేశలింగం బ్యా వివాహా నిషేధం, వృద్ధు వివాహా పట్ల నిరసన, కన్యాశుల్కాన్ని ఖండిరచడం, వరకట్నాన్ని అంతమొందించడం, వేశ్యా వృత్తిని తొగించి సమాజంలో వారికి గౌరవ స్థానాన్ని కల్పించడం, కులాంతర వివాహాు ప్రోత్సహించడం, అస్పృశ్యతను తొగించడం, దురాచారాు మూఢనమ్మకాు లాంటి ఎన్నో సంస్కరణల్ని చేపట్టి, ప్రముఖ సంఘ సంస్కర్తగా విఖ్యాతిగాంచారు. కందుకూరి వారు తన రచనల్ని సంఘ సంస్కరణ కోసం రాశారు. ఒక మాటలో చెప్పాంటే తన జీవితాన్ని, ధనాన్ని, సమయాన్ని సమాజ సంస్కరణ కోసం అంకితం చేసిన మహానుభావుడు  వీరేశలింగం. అందుకే నవ్యాంధ్ర వైతాళికుడు అయ్యారు.
దక్షిణ భారత విద్యాసాగరుడు’’గా, ‘‘గద్యతిక్కన’’గా పేరు ప్రఖ్యాతు తెచ్చుకున్నవారు వీరేశలింగం. వీరు 1878లో రాజమండ్రిలో ‘‘సంఘ సంస్కర్త సమాజం’’ స్థాపించారు అంతేకాదు. తన సంఘ సంస్కరణ ఉద్యమానికి సాహిత్యాన్ని ఒక సాధనంగా ఎంచుకున్నారు. అందుకే నవ, ప్రహసనం నాటకం మొదలైన ప్రక్రియన్నింటినీ ఈ క్ష్యంతోనే రాశారు సాహిత్యానికీ సామాజిక ప్రయోజనానికీ మధ్యగ సంబంధాన్ని గ్రహించడంలో కందుకూరి వారి కృషి, చైతన్య స్ఫూర్తి చాలా గొప్పది అనితర సాధ్యమైంది.
గురజాడ అప్పారావు
గురజాడ 1862 సెప్టెంబర్‌ 21వ తేదీన పుట్టారు 1915 నవంబర్‌ 30వ తేదీన చనిపోయారు. వస్తువులోనూ భావంలోనూ, భాషలోనూ, పాత్రలోనూ, ఛందస్సులోనూ ఒకటేమిటి అన్ని అంశాల్లోనూ నవ్యత కనబరిచిన మార్గదర్శకుడు గురజాడ. తాను చేపట్టిన అన్ని ప్రక్రియల్లోనూ ఆధునికతకు పెద్దపీట వేసిన అగ్రగణ్యు అప్పారావు. అటు సామాజిక సంస్కరణలోనూ, ఇటు భాషా సంస్కరణలోనూ ఎనలేని కీర్తిప్రతిష్టు గడిరచిన ఆదర్శ దృక్పథం గ మహనీయుడు గురజాడ. రెండు సంస్కరణల్ని ఏకకాంలో సంస్కరించి, మేటి అన్పించుకున్న ఏకైక సాహితీ శిఖరం అప్పారావు, అందుకే ఆధునిక తొగు సాహిత్యానికి యుగకర్తగా నిలిచారు
గురజాడ అప్పారావు కన్యాశ్కుం, కొండు భట్టీయం (అసంపూర్ణం), బ్హిణీయం (అసంపూర్ణం) నాటకాు రాశారు నీగిరి పాటు, ముత్యా సరాు, ఇంగ్లీషు కవితు మొదలైనవి రాశారు. కథు ఐదు రాశారు. సౌదామని (అసంపూర్ణం) నవ రాశారు. వ్యాసాు, డైరీు, లేఖు పీఠికు, డిసెంట్‌ పత్రం, చెప్పుకోదగ్గవి. కళింగ చరిత్ర (అముద్రితం), మాటామంతీ, వ్యాస చంద్రిక, చంద్రహాసం మొదలైనవి రాశారు. తన రచనతో తొగు సాహిత్యాన్ని సుసంపన్నం చేశారు
కందుకూరి - గురజాడ
రాజీపడని మనస్తత్వం కందుకూరిలో కనిపిస్తుంది ఆయన రచనలో శ్పిం, భాషా సొగసు, సాహిత్యపు మిమ, కళాదృష్టి ఇవి పెద్దగా కనిపించవు. కందుకూరి ఆ దృష్టితో రచను చేయలేదు. సంఘ సంస్కరణకు, సాహిత్యాన్ని ఒక ప్రచార సాధనంగా ఉపయోగించుకున్నారు. గురజాడ  దీనికి పూర్తిగా భిన్నంగా నడిచారు. అన్ని కోణాల్లోనూ సమగ్రంగా పరిపూర్ణమైన మానవ జీవితాన్ని చాలా చక్కగా ఆవిష్కరించారు.
కందుకూరి కోపంతో, ఆవేశంతో, త్వరత్వరగా రాయడం వ్ల, ఆయన రచనల్లో కొన్ని లోపాు చాలా స్పష్టంగా కన్పిస్తున్నాయి. తాను రాసిన విషయాన్ని మర చూసే అవాటు కందుకూరికి ఏనాడూ లేదు. రాసింది రాసినట్లు ముద్రణకు ఇచ్చేవారు. ఇలా చేయడం వ్ల సాధారణంగా తప్పు వుంటాయి. తాను అనుకున్న సమాచారాన్ని వేగంగా ప్రజకు అందించాన్న తపనతో వెనుకకు చూసుకోలేదు తాను రాసింది బాగుందా? లేదా? అని తిరిగి చూసుకోవాలి. ఈ లోపం కందుకూరిలో కొట్టవచ్చేటట్టు కన్పిస్తుంది. అందుకే కందుకూరి -
‘‘ఈశ్వరుడు నాకు వేగముగా వ్రాయు శక్తిని ప్రసాదించి యున్నాడు. పద్యమును గాని, వచనమును గాని నేనొక సారియే వ్రాయుచుందును. వ్రాసిన దానిని మర దిద్ది వ్రాయుట నాకవాటు లేదు. అందుచేత నావ్రాత దిద్ది దిద్ది మర మర వ్రాయు చుండువారి దానివలె నంత మెఱగుగా నుండదనుకొనెదను’’ అని అన్నారు.
ఏదైనా ఒక సంఘటన జరిగితే అంతే వేగంగా రచన చేసేవారు కందుకూరి. వేగంగా రచను చేయడం వ్ల అందులో లోపాు సహజంగానే వుంటాయి. ఈ విషయాన్ని వీరేశలింగమే తన ‘స్వీయచరిత్ర’లో చెప్పారు. స్వీయచరిత్రలో తన సాహిత్యాన్ని గూర్చి చెపుతూ ‘‘తాను సాంఘిక మత విషయసంస్కరణలో మునిగి వుండకపోతే, రచయితగా మరింత రాణించి వుండేవాడినేమో’’ నని రాసుకున్నారు. ఆయన రచను ఎక్కువ భాగం ఇలాగే జరిగాయి. ఈ విషయాన్ని కందుకూరి గమనించాడు. రచనకే ఎక్కువ సమయాన్ని కేటాయించి వుంటే ఆయన ద్వారా ఉత్తమ గ్రంథాు వచ్చి వుండేవి. సాహిత్యానికి మేు జరిగేది. తాను ఎక్కువ సమయాన్ని సాహిత్యం కోసం వెచ్చించి వుంటే ఇంతకన్నా ఉత్తమ గ్రంథాల్ని రాసివుండవచ్చునన్నారు అందుకే ఈ విషయాన్ని గూర్చి ‘స్వీయచరిత్ర’లో వీరేశలింగం`
‘‘నేనా రంభించిన కామునందు తొగులో నిప్పటివలె వివిధములైన పుస్తకము లేవు. వివిధములేమి ఇంచుమించుగా నేవిధమైనవియు వచన రూపమున లేవనియే చెప్పవచ్చును. సౌభ్యము తక్కువ. అయినను ప్రథమ   ప్రయత్నము లెప్పుడును ప్రథమ ప్రయత్నములే. అవి దోష బహుళముయి యుండుట స్వాభావికము. మనము వృద్ధి పొందగుగుట చేసిన తప్పును బట్టియే కాబట్టి మొదట చేయబడిన నా పుస్తకమును తరువాతి వారి గురుతర పుస్తక రచనకు గొంత తోడు పడవచ్చు’ అని అన్నారు.
అందుకే నార్ల వారు ‘‘సృజనాత్మక రచయితగా ఆయనలో వున్న లోపమే, సంస్కరణ ప్రబోధకుడుగా ఆయనకు పట్టుగొమ్మ అయింది’’ అని అన్నారు. ఇది సత్యం.
కందుకూరి ప్రారంభంలో సనాతన సంప్రదాయవాదే. కవిగా అశు, బంధ, గర్భ, నిర్వచన నిరోష్యాది రచను చేశారు. అసు విషయం ఏమంటే తన రచనల్ని తానే బాగులేవని విమర్శించుకున్న ఉత్తమ సహృదయ విమర్శకు వీరేశలింగం. తన పాత భావాల్ని తోసి వేసి, నూతన దారిలో బాటు వేసిన భావ విప్లవ కారుడు కందుకూరి.
ముఖ్యంగా ఇక్కడ ఒక విషయాన్ని మనం గుర్తుంచుకోవాలి. మొదటిలో తాను రాసిన శృంగార కావ్యాన్నింటినీ తానే తర్వాత ఖండిరచుకున్నారు. వీరేశలింగం రచను బాగున్నాయని కాపౌఢవ్యాకర్త బహుజన పల్లి సీతారామాచార్యు ప్రశంసించారు. అవే రచనల్ని తర్వాత కాక్రమంలో కందుకూరి నిరసించారు కూడా. ప్రబంధ సాహిత్యాన్ని పరిహసించడానికి, హేళన చేయడానికి అధిక్షేపంగా ‘అభాగ్యోపాఖ్యానం’ రాశారు. ఈ గ్రంథం కూడా అంత ఉత్తమమైన రచన కాదని కందుకూరి తనంతతానే విమర్శించుకున్న సహృదయుడు. దీన్నిబట్టి కందుకూరి వ్యక్తిత్వం ఎంత గొప్పదో మనకు అర్థమవుతుంది. తన విషయం అయినా, ఇతరు విషయం అయినా ఒకేలా ప్రవర్తిస్తారని తొస్తుంది. ఇలాంటి సహృదయ సార్వభౌముడు నిబద్ధత గ వ్యక్తి, తొగు సాహిత్యంలో మనకు కనబడడు.
వీరేశలింగం గారిది ఉద్యమ దృష్టి. గురజాడది మేధోదృష్టి. కందుకూరి సత్యవాది. గురజాడ వాస్తవికవాది. సంఘంలోని మనుషుల్లో ఎలా మంచి చెడు వుంటాయో, గురజాడ సృష్టించిన పాత్రల్లో కూడా అలా కనబడతాయి. తాను సృష్టించిన అన్ని పాత్ర స్వభావాు, సమాజంలోని మనుషుగా సజీవంగా కన్పిస్తాయి. గురజాడలా కందుకూరి   వాడుక భాషలో రచను రాయలేదు.
గురజాడ సాంఘిక, ఆర్థిక, రాజకీయ కళా, సాహిత్యాది రంగాల్ని వివేచన చేశారు. వీరు వ్యక్తిగత ద్వేషంతో కాకుండా వస్తు నిర్దేశిత దృష్టితో మాత్రమే విషయాన్ని నిశితంగా లోతుగా విశ్లేషణ చేశారు. ఆ విమర్శలో చిన్నయ సూరిని, కందుకూరిని కూడా వదలేదు. ‘‘కందుకూరి వారు చిన్నయసూరి వారిని మించిపోవాని అనుకుంటున్నారు’’ అని, భాషా విషయంలో వ్యంగ్యంగా విమర్శించారు. ఆ తర్వాత కందుకూరి పూర్తిగా మారిపోయి ‘‘నీతి చంద్రిక’’, ‘‘మితృలాభం’’ లోని గ్రాంథిక భాషను విడిచిపెట్టి, వాడుకభాషలోకి వచ్చారు.
‘‘వీరేశలింగం బ్రాహ్మ వివాహంలో ఆనాటి బ్రాహ్మణు పెళ్ళిళ్లకు సంబంధించిన అంశాను రాశారు. కేవం అవాట్లను, ఆచారాను ఎద్దేవచేసే ప్రహసనం అది.
కన్యాశ్కుం, బ్రాహ్మ వివాహం ఈ రెండు నాటకా మధ్య సామ్యము లేదు. విషయ ఆలోచన పూర్తిగా భిన్నమైంది. కన్యాశ్కుంలో హాస్యం, పాత్ర చిత్రీకరణ, జటిమైన ఒక కొత్త కథా సంవిధానం కోసం ప్రయత్నించాను. ఇతివృత్త స్వీకరణలో నిర్వహణలో హాస్యరస పోషణలో, పాత్రోన్మీనంలో తొగు సాహిత్యంలో ఇది అత్యుత్తమ నాటకం అనే విషయాన్ని మరవకండి’’, - గురజాడ
‘‘శారీరకంగా దుర్బులైన జాతిని బలిష్టం చేసి దేశాభివృద్ధిని, భాషాభివృద్ధిని, సాధించిన మనోబభీములో పంతుగారు ప్రథము. రెండోవారు గురజాడవారు.  పంతుగారికి గద్య తిక్కన, దక్షిణ భారత విద్యాసాగరుడు మొదలైన బిరుదున్నాయి గాని, అవి వారి బహుముఖ ప్రజ్ఞకు చాలా ఇరుకైనవి. అటువంటి ఉజ్వ చరిత్రకునికి ఏ బిరుదుతో వర్ణించినా అసమగ్రమే. అయినా నవ్యాంధ్ర నిర్మాతనే నిర్మించిన వారిగా నేను పంతుగారిని భావిస్తున్నాను. అభినవాంధ్రకు ఆయన ఆద్యబ్రహ్మ’’.` ఆరుద్ర.
కందుకూరి, సాహిత్యానికి సంఘంలో సంచరించటం నేర్పాడు. సాహిత్యం సంఘాన్ని కడగటం, తుడవటం నరకటం, కొట్టటం, తూర్పార పట్టటం చూపాడు. ఈ దేశంలో సంఘంలో ఇంత సంస్కరణం సంతరించటానికి తన సాహిత్యాన్ని ఆయుధంగా వాడాడు. తన వారసుగా గురజాడను, అభ్యుదయ రచయితను, దిగంబర కవును, విప్లవ రచయితనూ చూడగడు. ఈ సంఘాన్ని ఇంతకంటే ఉన్నతం కావించే సాహిత్య వారసుకు అక్షరాహ్వానం పలికిన అజరామకీర్తి కాయుడు కందుకూరి వీరేశలింగం పంతు - కొకూరి ఇనాక్‌. 
‘‘కళాదృష్టిలో గురజాడకూ, వీరేశలింగంకు బేధం వుంది వీరేశలింగం రచను కళాత్మకంగా చౌకబారువే ఐనా సంఘసంస్కరణోద్యమానికి ప్రశంసనీయంగా తోడ్పడినాయి’’` రారా.  
‘‘అప్పారావు కన్యాశ్కుం రచనతో వీరేశలింగం ప్రహసనాను ప్చోకూడదు. పోల్చి ప్రయోజనమున్నా లేదు కన్యాశ్కుం నాటకంలోని కళాత్మక సౌందర్యం, పనితనం సాహిత్యాశయాు, పాత్రోన్మీనం, పాత్ర సహజ ప్రవృత్తు ఆవిష్కరణం, వస్తువు నిర్వహణ మొదలైన అంశాతో కల్పించే నవ్యత, వీరేశలింగం ప్రహసనాతో వెదకటం అనవసరం. వీరేశలింగం ప్రహసనాు, అప్పారావు రచనతో పోలిస్తే ముడిసరుకు అనిపిస్తాయి. వీరేశలింగం ప్రహసనాు వీధి నాటకా వంటివి. రంగస్థ నిర్దేశాు, అంకరణు వీరేశలింగానికి అక్కర్లేదు. పాత్రకు ప్రదర్శన నిమిత్తమయిన వాచికాభినయ శిక్షణు అక్కర్లేదు. ఆయన తనకళ్ళ ముందు కన్పించే లోకంలో కన్నవీ విన్నవీ తన పాత్రతో పలికించాడు’’ - అక్కిరాజు రమాపతిరావు.
‘‘వీరేశలింగం పంతుగారి సాహిత్యం సంస్కరణ స్పృహకు అగ్రతాంబూ మిచ్చి, సాహిత్య కళాస్పృహకు రెండో స్థానం ఇచ్చింది. గురజాడ వారి సాహిత్యం కళాదృష్టికి మొదటి స్థానం ఇచ్చి, సంస్కరణ స్పృహకు రెండో స్థానం ఇచ్చింది అందువ్ల నాటకం, కవిత, కథ మొదలైన ప్రక్రియు, గురజాడ రచనల్లో కళాకేతనాన్ని నమున్నతంగా స్థాపించుకున్నాయి’’ - జి.వి. సుబ్రహ్మణ్యం.
‘‘సంఘంలోని కుళ్లును తూర్పారబట్టానే ఉద్దేశం ప్రధానంగా పెట్టుకొని అప్పట్లో అప్పారావుగారే కాక వీరేశలింగం పంతు గారు కూడా చాలా వ్యంగ్య రచను చేశారు. కాని ప్రచార వేగంచేతనో ఏమో, వారి రచనలో, గురజాడ వారి రచన నుండి తొంగిచూసే మనోహర శ్పిం కానరాదు. అప్పారావు గారి రచనల్లో వదింతు ఫలించిందనడానికి లోకమే సాక్షి’’ - ఊటుకూరి క్ష్మీకాంతమ్మ.
‘‘వీరేశలింగము విజ్ఞానశిఖామణి, మేధావి, సంఘసంస్కర్త సంస్కర్త గాని, గురజాడ వాల్మీకి ప్రతిభ ముందు ఆయన వైచక్షణ్యము ఒదుగుతుంది. గురజాడ వారి రచన కొంచమే అవుగాక, కాంతాసమ్మితము, రసదిగ్ధము. ఆయన రచన విస్తృత మే కాని సహృత్సమ్మితము’’ - ఇంద్రగంటి హనుమచ్ఛాస్తి. ‘‘కందుకూరివారు ప్రహసనాల్ని ముఖ్యంగా సాహిత్య మిమ కోసం కాక, ప్రచారం కోసం, సామాజిక ప్రయోజనం కోసం ఉద్దేశించి రాశారు. అందుచేత వీరేశలింగం రచను సాహిత్య సంబంధించి కాకుండా పోయాయి’’- చాగంటి సోమయాజు.
‘‘కవిగా ఆయన స్థాయి గొప్పది కాకపోవడం వ్ల, ఆయన చైతన్యం వస్తుతః సాంఘిక చైతన్యంతో కూడి వుండడం వ్ల, ఆయన రచను తర్వాత సాహిత్య రంగంలో చెప్పుకోదగ్గ మార్పు కల్గించలేకపోయాయి’’ ` వెల్చేరు నారాయణరావు.
‘‘అభ్యుదయ మహాత్వాన్ని వ్యక్తిత్వంలో, వ్యక్తిత్వాన్ని కవిత్వంలో, కవిత్వాన్ని నవ్యత్వంలో, ముపుకొన్న నవ్యవాది అయిన గురజాడ, మానవుడుగా జీవించి మానవత్వాన్ని ప్రబోధించి, మత మారణహోమాన్ని నిరసించి, తొగు మెగు వెలిగించి, అభ్యుదయాన్ని రగిలించి, క్రొత్త జాడు నిర్మించిన సాహితీ మెగుజాడ గురజాడ, అంకారాు, ఛందస్సు, శ్లేషు, యమకాు, బంధకవిత్వాు, గర్భకవిత్వాు, భువన విజయాు, అష్టావధానాు, శతావధానాు, ఆత్మస్తుతు, వరస్తవాు, నంస్కృత నమానవుట్టిను ఒకవంక వియతాండవం చేస్తుంటే మతాంధకార నిరసనానికి కందుకూరి వెలిగించిన కాగడాను చేత బూని, గిడుగు వారి వ్యావహారిక భాషోద్యమాన్ని ముందుకు నడిపించిన మహానుభావుడు గురజాడ’’. - కత్తి పద్మారావు.
‘‘సమాజ సంస్కరణకు పూనుకుని జనసామాన్యంలో ఆధునిక భావవ్యాప్తికి కందుకూరి తన జీవితాన్ని అంకితం చేశాడు. గురజాడ మేధోపరమైన కృషిని సాహిత్యపరంగా చారిత్రకంగా కొనసాగించాడు. గిడుగు భాషా శాస్త్ర నృశాస్త్రాలో తన మేధస్సును పండిరచుకున్నాడు’’ - యు.ఏ నరసింహమూర్తి.
కవితతో విప్లవం తేవడం వేరు
కవితలో విప్లవం తేవడం వేరు
మొదటిదానికి గురజాడ, రెండో దానికి
కందుకూరి ప్రతినిధి రచయితు’’
   ` సర్దేశాయి తిరుమరావు
వీరేశలింగం సాంఘిక పోరాటం కోసం సాహిత్యాన్ని మాధ్యమంగా ఉపయోగించుకున్నారు. ఆయన ప్రధాన దృష్టి  సాంఘిక చైతన్యమే.. గురజాడ రచనలో వున్న సాహిత్యపు మిమ, కళాదృష్టి ఎంత వెతికినా కందుకూరిలో కన్పించవు. గురజాడలో సాహిత్య సంస్కరణతో పాటు, సామాజిక దృష్టి భాషాదృష్టి చాలా స్పష్టంగా కన్పిస్తాయి. కళాత్మక సాహిత్య సృష్టికి గురజాడ మారుపేరు. అసు విషయం ఏమంటే గురజాడ ప్రజల్ని ప్రేమించమే కాక, ప్రజభాషను కూడా అభిమానించారు. అందుకే గురజాడ ఎవరికీ అందనంత ఎత్తుకు ఎదిగారు. యుగకర్తగా నిలిచారు
వున్నది వున్నట్లు చెప్పాంటే, కందుకూరి సంఘసంస్కర్తగా వేసినంతటి బమైన ముద్ర, సాహిత్యంపై వేయలేకపోయారు. ఒక్క మాటలో చెప్పాంటే వీరేశలింగం చైతన్యం, సాంఘిక చైతన్యమే కానీ, సాహిత్య చైతన్యం కాదు అందుకే కందుకూరి ఆధునిక తొగు సాహిత్యానికి నవయుగ వైతాళికుడు అయ్యారు. నవ్యాంధ్ర యుగకర్త గురజాడ అయ్యారు. ఇద్దరూ సమాజానికీ, సాహిత్యానికి చేసిన సేవ అపూర్వమైనది. అమోఘమైనది. ఎన్నటికీ మరువలేనిది మరపురానిది. మరుగుపడనిది. కందుకూరి, గురజాడ ఇద్దరూ తొగు వాళ్ళు కావడం మన అదృష్టం. గర్వకారణం కూడా.
‘‘తొగు సాహిత్య చరిత్రలో, ఆధునిక యుగకర్త కీర్తి శేషులైన గురజాడ అప్పారావు గారని అందరికీ తెలిసిన విషయమే. వారి ముత్యా సరాు, కన్యాశ్కుం, ఈ రెండూ రెండు క్రొత్తబాటను వేసి అసంఖ్యాకుగు ఆధునిక ఆంధ్ర రచయితకు దారి చూపించినవి. వ్యావహారిక భాషను గ్రంథస్థం చేసి సాహిత్య స్థాయి నొసంగిన నూతన యుగపురుషుడు గురజాడ, సాంఘిక దురాచారాను, హాస్య రసాత్మకంగా చిత్రించి విమర్శించటం, అనేక దురాచారాలో అత్యంతంగా సంఘాన్ని పీడిస్తుండే కన్యాశ్కుం, వరవిక్రయ దురాచారాను ఎత్తి చూపించటం, కేవం సాహిత్యకంగా ఒక నూతన పద్ధతే కాదు. అది పరిణామ కారకమైన సంఘ సంస్కార సాధనం కూడా. కీర్తి శేషులైన వీరేశలింగం పంతుగారే మొట్టమొదట సంఘ సంస్కార దృష్టితో ప్రహసనము మున్నగునవి వ్రాసి, సంఘంలో చైతన్యాన్ని కల్పించిరికాని, వారు సాహిత్య సంస్కారానికి ముందంజ వేయ సాహసించలేదు. ఆ పనిని గురజాడ చేశారు.’’
   - బూర్గు రామకృష్ణరావు.