మౌనాన్ని మాట్లాడిస్తున్న కవి

విశ్లేషణ 

- డా|| రాచపాళెం చంద్రశేఖర రెడ్డి

మౌనాన్ని
కుండలా బద్దలుకొట్టి
మాట్లాడటం నేర్చుకోవాలి
చరిత్రగుండెలపై
నువ్వొక చెరగని శిలాక్షరం కావాలి
(మౌనం మాట్లాడిన వేళ: పు 15)
ఇ.రాఘవేంద్ర, పాలువ శ్రీనివాస్‌, కొత్తపల్లి సురేశ్‌, చింతాలక్ష్మీనారాయణ, కొండసాని రజిత, ఎ.ఎ.నాగేంద్ర, రాయపాటి శివయ్య, కొండా సురేఖ వంటివాళ్ళు ఇప్పటి అనంతపురం జిల్లా వచనకవులు. ఈ తానులో పోగే సురగౌని రామకృష్ణ. మా విద్యార్థులుగా ఉండి కవులైన వాళ్ళలో రామకృష్ణ ఒకరు. ఈయన తనతొలికావ్యం ''మౌనం మాట్లాడినవేళ''ను ఇటీవల ప్రచురించాడు. ఈ కావ్యమంతా చదివితే నాకనిపించింది రామకృష్ణ ఒక నమ్మకమైన కవి అని. ఎందుకంటే వస్తువు విశ్వమంతా విస్తరించింది. ఈయనకు తాను కవిననే స్పృహ ఉంది. ప్రపంచంలోని అనేకాంశాలను వైవిధ్యభరితంగా వస్తువుచేసుకునే సాంస్కృతికవైశాల్యం రామకృష్ణకుంది. ఈయన ఇరుకు సందులలో ఇరుక్కుపోయిన కవికాదు. ప్రపంచబాధనంతా తనబాధగా భావించే సంస్కారముంది. తనబాధనే ప్రపంచబాధగా చేసే ప్రయత్నం ఈయన చేయలేదు. అనంతపురం జిల్లా కవిత్వక్షేత్రాన్ని విస్తరింపజేస్తున్న కవులలో రామకృష్ణ ఒకరు కావడం గుర్తించవలసిన అంశం.
కవిత్వ దృక్పథం: ఏకవికైనా కవిత్వంపట్ల కొన్ని అభిప్రాయాలుంటాయి. వాటిని కొందరు అభివ్యక్తంచేస్తూ కొన్ని కవితలు రాస్తారు. కొందరు రాయరు. రాయకపోతే వాళ్ళ కవిత్వంలోని అంతర్గత ఆధారాలను బట్టి వాళ్ళ కవిత్వాభిప్రాయాలను అర్థంచేసుకోవాలి. కవిత్వంమీద కవిత్వం రాస్తే పేచీయేలేదు. రామకృష్ణ తనదృష్టిలో కవిత్వమంటే ఏమిటో నాలుగైదు కవితలలో చెప్పాడు. కవిత్వంపట్ల రామకృష్ణకు నమ్మకమేకాదు, గౌరవంకూడా ఉంది, కవిత్వానికీ సమాజానికీ ఉండే సంబంధం ఈ కవికి తొలిదశలోనే అర్థమైంది. కవిత్వం సాధించే ప్రయోజనం కూడా రామకృష్ణకు బాగాతెలుసు. కవికి కవిత్వానికీ ఉండే సంబంధం ఈయనకు ఇంకా బాగా తెలుసు.
కవికి
ఆత్మబంధువు అక్షరమే (పు 26)
అనగలిగాడంటే రామకృష్ణకు అక్షరశక్తి తెలుసునని అర్థం.
పదాలు
అనాథలు అభాగ్యులు సామాన్యులు
కళ్ళల్లో ఆశల్ని వెలిగించే
దీపస్తంభాలు (పు 26)
కవిత్వం ఎవరిపక్షం వహించాలో కవి స్పష్టంచేశాడు. కవిత్వంపట్ల రామకృష్ణకు కాల్పనికమైన ఊహలు లేవు. ఆచరణాత్మకమైన అభిప్రాయాలే ఉన్నాయి.
తరతరాలుగా
ఆకలి తీర్చినమట్టిని
మహాశిల్పంగా మలచిన కవిత్వం
దేశానికి అవసరం (పు 1)
అంటూసమాజంలో కవి, కవిత్వాల అవసరమేమిటో చెప్పాడు రామకృష్ణ, మానవజీవితంలో కవిత్వం నిర్వహించే బహుముఖీనమైన పాత్ర ఏమిటో తెలిసిన కవి రామకృష్ణ. తన కవిత్వమెలాంటిదో ప్రకటించాడు. ఆ ప్రకటన పాఠకులకు ఆయన మీద విశ్వసాన్నే కాదు, గౌరవాన్ని కూడా కల్పిస్తుంది.
కొండశిఖరాన పగిలిన నీటికుండ
పొర్లిపొర్లి స్వచ్ఛమైన నదీప్రవాహమైనట్లు
సన్నని చినుకుల దారంపోగులతో
భూమ్యాకాశాలను కలిపి
పల్చటి మంచుతెరలు కుట్టినట్లు
ఇదే నా కవిత్వం
ఇది నా కవిత్వతత్వం (పు 54)
ఇది కవి పలికే ప్రగల్భం కాదు. కవితను తాను నిర్వచించుకోవడం.
సమాజసందర్శనం: కవికి తాను నివసించే సమాజం, తానుపుట్టిన దేశం - వీటిపట్ల, వీటి, తీరుతెన్నుల పట్ల ఒక అవగాహన ఉండాలి. ఈ అవగాహన ఆరాధనాత్మకంగా
ఉంటూ జబ్బలు చరిచేదైతే అది పురాణమో, ప్రబంధమో అవుతుంది. ఈ అవగాహన విమర్శనాత్మకంగా ఉంటే ప్రగతిశీల కావ్యం అవుతుంది. రామకృష్ణకు తన సమాజంపట్ల తన దేశం పట్ల విమర్శనాత్మక దృక్పథమే ఉంది.
ఇవాళ దేశం పరాయిదేశాల
కబేళాకు తరలించబడుతూంది
రేపటి తరానికి మిగిలేది
ఒట్టి ఎముకలగూడె (పు 50)
దేశం వెలిగిపోతోంది, అంతాబాగున్నారు, ప్రజలుసంతృప్తిగా ఉన్నారు వంటి ఊకదంపుడు మాటల్ని కవి నమ్మి ఉంటే ఇలా అనలేడు. నిరంతరం మహిళలమీద ఎక్కడో ఒకచోట దౌర్జన్యం, హత్యాచారం జరుగుతుంటే మానవత్వం ఉన్నవాళ్ళు మనసమాజాన్ని నాగరిక సమాజమనరు. విమర్శనాత్మక దృక్పథంగల కవి అసలు అనలేడు. 'సర్వసత్తాక' రాజ్యంగా నిర్వచించుకున్న దేశం తాకట్టులో భారతదేశంగా మారిందని తరిమెలనాగిరెడ్డి నాలుగుదశాబ్దాల క్రితమే ప్రకటించారు. అదికాస్త ప్రపంచీకరణ పుణ్యమా అని అమ్మకానికి భారతదేశంగా తయారయింది. రామకృష్ణ ఈ తలక్రిందులు రాజనీతిని తీవ్రస్వరంతో ఖండించాడు. సభ్యసమాజం తలదించుకునే విధంగా మనదేశంలో స్త్రీలమీద జరుగుతున్న దాడులను రామకృష్ణ తీవ్రధ్వనిలో వినిపించాడు. పాలకుల నిర్లక్ష్యాన్ని ఆక్షేపించాడు.
ఈ దేశంలో ప్రభుత్వాలుకూడా
బలిసినోడి కామానికి
మెత్తని పరుపులవుతున్నాయి (పు 48)
స్థానికత నుండి విశ్వజనీనతవైపు: ఏకవికైనా ఒక స్థలం, ఒకకాలం ఉంటాయి. అక్కడి నుంచే కవి సమాజంతో సంభాషిస్తాడు. రామకృష్ణ అనంతపురం జిల్లా కవిగా తన ప్రాంతాన్ని నిరంతరం పీడిస్తున్న కరువు వంటి సమస్యలను కవిత్వీకరిస్తూనే, దేశమంతా సంభవిస్తున్న పరిణామాలను కూడా తనకవిత్వంలో సంలీనర చేసుకుంటూనే, అంతర్జాతీయంగా కూడా దృష్టిని సారిస్తాడు. ఇది సమగ్రమైన కవి లక్షణం.
రామకృష్ణ తన అమ్మానాన్నలు, తనిల్లు, తనఊరు, నుండి మొదలై తనభాష, తన ప్రాంత వ్యవసాయం, భారతదేశంలో పెరుగుతున్న పెట్టుబడిదారీ విధానం వంటి వాటిమీదుగా సిరియాయుద్ధం వంటి అంతర్జాతీయ అంశం దాకా కవిగా విస్తరించాడు. ఇది సమగ్రకవి లక్షణం.
స్వవిషయం: ప్రపంచీకరణ మనదేశంలోకి ప్రవేశించి, అనేకరంగాలను చిందరవందర చేసింది. కవులను ఒక్కసారిగా తమ బాల్యంవైపు, తమఇంటివైపు, తమైఊరివైపు, తమప్రాంతంవైపు తిరిగిచూసేట్టు చేసింది. మహామహా కవులంతా తమ కలాలను ఇటువైపు తిప్పారు. రామకృష్ణ ఈ తానులో పోగయ్యాడు. 'వెన్నెలనది' కవితలో బాల్యంలోకి తొంగిచూశాడు. తన బాల్యంలోని ముద్దులను సుద్దులను వర్ణించి
పచ్చనిచెట్టుపై పాలపిట్టనై పరవశిస్తూ
ఎగరకుండా ఎదగకుండా మిగిలిపోయిన
బాల్యంలోకి
తిరిగి ఇప్పుడే వెళ్ళిపోవాలని ఉంది (పు 32)
అని నోస్టల్జియాను ప్రకటించాడు. 'పిట్టగూడు' కవితలో తన గ్రామంలో ఉండే పాతఇల్లు పడిపోయినప్పుడు, ఆ యింటితో తనకుగల అనుబంధాన్ని నెమరువేసుకున్నాడు.
దశాబ్దాల కాలం నుంచి పిలిచినా పలకని
మాయదారి వాన ఇప్పుడొచ్చి
మా కలల గూటిని నేలరాల్చిపోయింది (పు 34)
అని ఆవేదన పడ్డాడు కవి. ప్రపంచీకరణ తల్లిదండ్రులకు వారి సంతానానికి చదువుపేర, ఉద్యోగం పేర దూరం పెంచుతున్నది. దేశాల సరిహద్దులు దాటిస్తున్నది. ఈ పరిణామం కవులను అమ్మానాన్నల వైపు తిప్పింది. రామకృష్ణ తన అమ్మానాన్నలకు అందుబాటులో ఉన్నా, వాళ్ళమీది గౌరవంతో కొన్ని కవితలు రాశాడు, 'ఒక చిన్నఆశ', స్వప్నం ధ్వంసమైన ప్రతిసారి' వంటివి.
తన పాతఇల్లు మీదనే కాదు, తన ఊరి మీద కూడా రామకృష్ణకు ఎనలేని మమకారం. 'మాఊరినేస్తం'' కవితలో తన ఊరిని, తనబాల్యాన్ని కవి ఆవాహన చేసుకున్నాడు.
బతుకు తెరువుకోసం
ఊరు విడిచిపోయిన ప్రతికాందిశీకునికి
డిఎన్‌ఏ టెస్ట్‌ నిర్వహించండి
తప్పకుండ అందరి మూలాలు పల్లెల్లో
భద్రంగా ఉంటాయి
నా జ్ఞాపకాల్లో మాత్రం
మాఊరు ఎపుడూ
ఒక సంస్కృతిలా ప్రవహిస్తుంది (పు 36)
తాత్విక నేపథ్యం: ప్రతికవికీ ఒక తాత్వికదృక్పథముంటుంది. అది రామకృష్ణకు కూడా ఉంది. ఇటీవల త్రిపుర శాసనసభకు జరిగిన ఎన్నికలలో కమ్యునిస్టుపార్టీ ఓడిపోయి, భారతీయ జనతాపార్టీ అధికారంలోకి వచ్చింది. వచ్చిన వెంటనే అక్కడి మతోన్మాదశక్తులు లెనిన్‌ విగ్రహాన్ని పడగొట్టేశాయి. దానిని నిరసిస్తూ రామకృష్ణ 'సూర్యుడు ఎప్పుడూ నేలరాలడు' కవిత రాశాడు. భారతీయ సమాజంలో ఇప్పుడు సామాజిక న్యాయసూత్రం ప్రధాన చింతనాధారగా ఉంది. ఇది డా.బి.ఆర్‌.అంబేద్కర్‌ అందించిన సూత్రం. దళితబహుజన ఉద్యమానికి అంబేద్కరిజం తాత్వికతగాఉంది. రామకృష్ణ 'అతనొక సామాజికస్వప్నం' కవిత రాశాడు. ప్రపంచప్రసిద్ధి చెందిన శాస్త్రవేత్త, శరీరాన్ని జయించిన మహావ్యక్తి స్టీఫిన్‌ హాకింగ్‌ ఇటీవల మరణించాడు. రామకృష్ణ 'నింగికెగసిన జ్ఞానకెరటం' కవిత రాశాడు. ఈ మూడు కవితలు రామకృష్ణలోని వర్గ, వర్ణ, శాస్త్రీయదృక్పథాలను నిర్వచిస్తూ, ఆయన తాత్విక నేపథ్యాన్ని ధ్వనిస్తున్నాయి. మార్క్సిజం, అంబేద్కరిజంల సమన్వయం రామకృష్ణ తాత్వికనేపథ్యమని దీనివల్ల అర్థమౌతుంది. తెలంగాణరైతాంగ పోరాటాన్ని 'వజ్రాయుధం' కావ్యంగా మలచిన సోమసుందర్‌ ''ఒకవీరుడు మరణిస్తే వేనవేలు ప్రభవింతురు'' అన్నాడు. రామకృష్ణ లెనిన్‌విగ్రహ విధ్వంసాన్ని నిరసిస్తూ ఇలా అన్నాడు.
ఒక్క ఆకు నేలరాలితే
వేల ఆకులు చిగురించి
వసంతాన్ని పులముకుంటుంది
ఒక్క విగ్రహం నేలకూల్చితేనేం
కోట్లమెదళ్ళలో
మొలకెత్తిన విప్లవబీజాల్ని
ఏబుల్డోజరు పెకలించగలదు (పు 5)
ఈ కవిత చదువుతుంటే ''తలలు బోడులైన తలపులుబోడులౌనా'' అన్న వేమన్న మాట గుర్తుకు వస్తుంది. డా.బి.ఆర్‌.అంబేద్కర్‌ను 'భారతీయ బౌద్ధుడు'అని నిర్వచిస్తూ, ఆయున ఉద్యమ జీవితాన్ని పులకరిస్తూ చిత్రించిన రామకృష్ణ
ఒకచేతి చూపుడు వేలును
భావితరాలకు దిక్సూచిగా నిలిపి
మరో చేతిలో జ్ఞానదీపాన్ని మోస్తూ
నగరకూడళ్ళ మధ్య
నిలబడ్డ నిలువెత్తు రూపం (పు 8)
అని వర్ణించాడు. ''విశ్వఆవిర్భావాల గుట్టు విప్పిన జ్ఞానకెరటం'' అని హాకింగ్‌ను నిర్వచించాడు. రామకృష్ణకు ఇవాళ భారతీయకవికి ఎలాంటి తాత్వికనేపథ్యం ఉండాలో అలాంటినేపథ్యమే ఉంది. అది దేశీయమార్క్సిజం.
మార్క్సిజం, అంబేద్కరిజం రెండూ భౌతికవాదాలే. ఇవి మనిషిని చరిత్రనిర్మాతగా గుర్తించాయి. సమాజాన్ని మతానికి అతీతంగా, శాస్త్రీయంగా అవగాహన చేశాయి. రామకృష్ణ ఈ రెండువాదాలను సమన్వయించుకొని హాకింగ్‌ను స్మరించుకున్నాడు. అంతేకాదు ఈ నేపథ్యంగల కవి సాధారణంగా సైన్సువైపే మొగ్గుతాడు. శాస్త్రీయవాదాన్నే సమర్థిస్తాడు. రామకృష్ణ 'కాలచక్రం' కవిత రాశాడు. ఇందులో ప్రకృతిపరిణామాన్ని మనిషి ఆవిర్భావాన్ని, మానవవికాసాన్ని వస్తువుగా స్వీకరించాడు.
రాళ్ళను పనిముట్లగా మలిచిన మహాశిల్పి
రాళ్ళపై నిప్పును రాజేసిన రాతిమనిషి
కాలచక్రంపై పరుగెత్తడం నేర్చుకున్నాడు
కాంతిలా విశ్వమంతా వ్యాపించి
గాలిలా కాలమంతా విస్తరించాడు (పు 44)
భౌతికవాదానికి అవసరమైన శాస్త్రీయదృష్టి జోడైతే ఆ కవి భౌతికవాద కవి అవుతాడు. రామకృష్ణ భౌతికవాద కవి. ఇప్పటికి అవసరమైన కవి.
ప్రాంతీయం: రామకృష్ణ రాయలసీమకవి. రాయలసీమ ప్రజాయుద్ధమంతా కరువుతో. కరువు రాయలసీమ ప్రజాసంబంధాలను, అక్కడి ప్రజా జీవితాన్ని శాసిస్తున్నది. వ్యవసాయం విఫలం, రైతులవలసలు, వ్యవసాయవృత్తులు ధ్వంసం, వ్యవసాయ కూలీల వలసలు, రైతుల ఆత్మహత్యలు - ఏ వెల్గులకీ ప్రస్థానం అని ప్రశ్నిస్తున్నాయి. రామకృష్ణ రాయలసీమ వ్యవసాయ సంక్షోభం మీద కొన్ని కవితలు రాశాడు. 'వలసవెళ్ళిన వసంతం', నదినేర్పిన తిరుగుబాటు', 'నిష్క్రమించిన సూర్యుడు' వంటి కవితలు రాయలసీమ నిర్దిష్టవాస్తవికతకు అద్దం పట్టుతున్నాయి. ఆత్మహత్య చేసుకున్న రైతును అస్తమించిన సూర్యుడుగా ఉపమించడం రైతుపట్ల కవికి గల నిబద్ధతకు నిదర్శనం. ఆ రైతు దైనందిన జీవితాన్ని కవి ఇలా వర్ణించాడు.
సూర్యుడు
మబ్బులదుప్పటి తెరిచేలోపల
తొలిపొద్దై
వెలుగుపూలు పూయించి
ఒక భుజంపై నాగలిని
మరో భుజంపై దేశాన్ని మోస్తూ
పగలంతా చెమటై ప్రవహించి
రాత్రివెన్నెల్లా తిరిగివచ్చేవాడు
మట్టివాసనై (పు 63)
రైతు జీవితంలో ఉదయం నుండి రాత్రిదాకా జరిగే పరిణామానికి కవి వేసిన బొమ్మ ఇది. ఇలాంటిరైతు మరణించడం రాజకీయ వ్యవస్థకు గౌరవం కాదు. ఉద్యమించే రైతులను చంపడం రాజకీయ అనాగరితకు సంకేతమే. ఇటీవల మహారాష్ట్రలో రైతులు తిరుగుబాటు చేశారు. తమిళరైతులు ఢిల్లీలో రోజులతరబడి ధర్నాచేశారు. తెలంగాణలో రైతులు వందలమంది లోకసభ ఎన్నికలలో నామినేషన్లు వేశారు. ఇవన్నీ ఉద్యమాలే. రామకృష్ణ మహారాష్ట్ర రైతుల తిరుగుబాటును సమర్థిస్తూ ''నది నేర్పిన తిరుగుబాటు''. కవిత రాశాడు.
ప్రాంతీయరైతు నుండి జాతీయరైతు దాకా కవి ఆలింగనం చేసుకున్నాడు. మహారాష్ట్ర రైతు ఉద్యమాన్ని ''స్వతంత్రభారతావనిలో చరిత్ర మరువని సరికొత్తసైనిక కవాతు'' అని కవి ఉపమించి, దాని ప్రాధాన్యతను నొక్కి చెప్పాడు. కవి రైతుసమస్యకు మూలమేదో చెప్పాడు.
పాలకుల నిర్లక్ష్యనీడలు పారి
మార్కెట్ల మాయాజాలంలో
దళారుల కనికట్టు మాటలతో
ఆశలు ఆవిరైపోయాక (పు 20)
జాతీయం: రాయలసీమరైతు వలసలను, ఆత్మహత్యలను చిత్రించిన రామకృష్ణ మహారాష్ట్ర రైతుల తిరుగుబాటును కూడా చిత్రించి తన జాతీయస్పృహను చాటాడు. అదే ఒరవడిలో ఆయన అనేక జాతీయంశాలను కవిత్వంగా మలిచాడు. పూర్వప్రధాని లాల్‌బహదూర్‌ శాస్త్రి జైజవాన్‌ జైకిసాన్‌ నినాదం చేశారు. రామకృష్ణ 'రెండు నయనాలమధ్య' కవితలో ఈ నినాదానికి కవిత్వరూపమిచ్చాడు. దేశరక్షణలో నిమగమయ్యే సైనికుడు, దేశప్రజలకు తిండిపెట్టే రైతు - ఇద్దరినీ దేశానికి రెండు కళ్ళుగా కవి ఉపమించాడు.
దేశమైనా దేహమైనా
సురక్షితంగా సుభిక్షంగా
పూలదారుల్లో నడవాలంటే
సైనికులు కర్షకులే దారిదీపాలు (పు 10)
ప్రపంచీకరణ మన సమాజంలో ధనం పాత్రను ఇబ్బడిముబ్బడిగా పెంచింది. పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థను బలోపేతం చేసింది. దీంతో కొందరు ఆర్థికసంక్షోభంలో పడి విలవిలలాడుతుంటే, కొందరు ఆర్థిక నేరగాళ్ళు దేశాన్ని మోసంచేసి విదేశాలలో కులుకుతున్నారు. ఇదొక జాతీయసమస్య. రామకృష్ణ ఈ సమస్యను కొంతఆధ్యాత్మిక దశకుపోయి, వైరాగ్యచింతనతో తీవ్రంగా విమర్శించాడు. ధనసంపాదనే జీవితానికి సార్థకత అనుకొనేవాళ్ళను నివ్వెరపరుస్తూ
తనపై చేరేది మాత్రం
మూడురాళ్ళే నని తెలిసినా (పు 13)
అన్నాడు. తిండికి గతిలేని వాళ్ళు చేసే చిన్ననేరాలకు పెద్దశిక్షలు వేసే పాలకులు, వేలకోట్లరూపాయలు అప్పుజేసి, బ్యాంకులను మోసగించి విదేశాలలో తలదాచుకున్న వాళ్ళ విషయంలో అచేతనంగా ఉండడం గురించి.
విధివంచితులే కాలప్రవాహంలో
ఒక్కపూట ఆకలికోసం దొంగగా మారాల్సివస్తుంది
ఎర్రతివాచీలపై కదిలే కాళ్ళకు సలాంకొట్టి
వేలకోట్ల వాళ్ళచేతుల్లో పెట్టి
సామాన్యుడి రక్తం పీల్చేస్తున్న
ప్రభుత్వాలు, బ్యాంకులు
దేశానికి టోపీపెట్టి
మననోట్లో మట్టికొట్టినోడు
విదేశాల్లో రాజభోగాలు పొందుతున్నా
ఏమిచేయలేని మగతనం
మనిషితనం లేని వెధవాయితనం మనది (పు 13)
కవి రాజకీయ కంఠస్వరం ఎంత కరుకుగా ఉందో ఈ ఖండిక సూచిస్తున్నది.
దేశవ్యాప్తంగా మహిళలమీద జరుగుతున్న దౌర్జన్యాలను ఖండించని కవి ప్రగతిశీల కవి అనిపించుకోడు. రామకృష్ణ ''నువ్వుమనిషివి కాదు నీకు ఇంకేదో పేరుంది'' అనే కవితలో ఈ దుర్మార్గాన్ని తీవ్రంగా విమర్శించాడు. మానవ జీవితంలో స్త్రీ ప్రాధాన్నాన్ని చెప్పి, దుర్మార్గులైన మొగవాళ్ళు చేసే దుర్మార్గాలను కవి పాఠకుల దృష్టికి తెచ్చాడు. ఒకచిన్న కవితలో చాలా చరిత్ర చెప్పాడు కవి.
అంతర్జాతీయం: ప్రగతిశీల కవి అంతర్జాతీయవాది. ప్రపంచంలో ఏ మూల ఏ అనర్థం కనిపించినా, ఈ కవి స్పందిస్తాడు. రామకృష్ణ సిరియాలో సంభవించిన అంతర్యుద్ధంలోని హింసను 'నెత్తుటిక్రీడ'గా వర్ణించాడు. ఈ కవిత చదువుతుంటే రెండవ ప్రపంచయుద్ధంలోని విధ్వంసం మీద పికాసో వేసిన గుమెర్నిక అనే పెయింటింగ్‌ స్ఫురణకు వస్తుంది. ప్రగతిశీలకవి యుద్ధవిముఖుడు. శాంతికాముకుడు. అందుకే రామకృష్ణ ఇలా అన్నాడు.
సామ్రాజ్యవాద గోడలకింద
అగ్రరాజ్యాల ఆధిపత్యపోరులో
సిరియా కునారిల్లుతోంది
నిజానికది యుద్ధం కాదు
మానవీయ విధ్వంసం (పు 29)
విధ్వంసవర్ణన చేసిన కవి శాంతిసాధనకు పిలుపునిచ్చి తన ప్రగతిశీలతను చాటుకున్నాడు. రామకృష్ణ 'విశ్వగీతం'అనే కవిత రాశాడు. ఈ కవితలో కవి తన ఆత్మను ఆవిష్కరించాడు.
విశ్వయవనికపై
రెపరెపలాడే కొత్తబావుటానై
భూగోళపు దేహంపై సుప్రభాతవేళ
నిత్యం వినిపించే విశ్వగీతానికి
సరికొత్తగొంతుకనై నే అవతరిస్తున్నా (పు 60)
మనం ఎంత ప్రాదేశికంగా ఆలోచిస్తున్నా ప్రతి కవికీ ఈ విశాల దృక్పథం ఉండాలి.
రామకృష్ణకు తెలుగుభాషంటే మక్కువ ఎక్కువ. ''అమృతం నింపుకున్న అమ్మభాష'' రాశాడు. 'జలగీతం'లో నీటి సంరక్షణబాధ్యతను గుర్తుచేశారు.
ప్రగతిశీలకవి లక్షణాలలో చైతన్యప్రబోధం ప్రదానమైనది. సామాజిక అపసవ్యకర ధోరణులమీద ప్రజల్ని జాగృతం చేయడం ప్రగతి శీలకవి కర్తవ్యం. రామకృష్ణ ఈకర్తవ్యాన్ని నిర్వహించాడు. 'మౌనం మాట్లాడినవేళ', 'చీకటివాన', 'ఎడారిగొంతుకులు'వంటి కవితలు ఇందుకు నిదర్శనాలు. 'మౌనం మాట్లాడిన వేళ'లో కవి చాలా ఆవేశంగా ప్రతివాక్యాన్ని 'మాట్లాడాలి' అంటూ ముగించాడు.
సంకెళ్ళు తెంచుకున్న
వేలవేల చేతులన్నీ
ఒక్కపిడికిలై మాట్లాడాలి (పు 16)
ఈ కవితలో కవిగా రామకృష్ణ ఆవేశం కట్టలు తెంచుకుంది. రాయలసీమ హక్కులకోసం కూడా సమైక్య
ఉద్యమానికి రామకృష్ణ పిలుపునిచ్చాడు.
అస్తమించని సూర్యులై
అష్టదిక్కులనుంచి
ఉద్యమమై కదలాలి
రామకృష్ణ నేటి సీమగొంతుక అది నిర్భయగొంతుక. భావం, భావుకత చెట్టపట్టాల్‌ వేసుకొని నడిచే కవిత్వం రాశాడు. పాఠకులకు అసక్తి కలిగించే కవిత్వశైలి ఆయనది. రామకృష్ణ కొత్తగొంతుక అయినా జంకుగొంకు లేని గొంతుక. మౌనాన్ని బద్దలు కొట్టే గొంతుక ''మౌనం మాట్లాడిన వేళ'' ఆయన కావ్యం.
ఇక్కడ
నేలరాలిన భూమిపుత్రుడే
అక్కడ
ఆకాశం అంచున నిల్చిన
ఈ దేశపు ధ్రువతార (పు 64)