కందుకూరి జీవిత చరిత్ర - విశేషాలు

కందుకూరి శతవర్దంతి

 

     కందుకూరి వీరేశలింగం

(16.04.1848 -27.5.1919)

 

- శ్రీమతి నాయని కృష్ణకుమారి

 

శ్రీకందుకూరి వీరేశలింగం పంతులుగారు, జిజ్ఞాసువులైన ముందు తరాలవారు తన జీవిత విశేషాలు తెలుసుకోవడానికి వీలుగా, మిక్కిలి దయతో స్వీయ చరిత్రను సంగ్రహించి పుస్తకరూపంలో మన ముందుంచి వెళ్ళిపోయారు. జీవితంలో ప్రతి ఘట్టాన్నీ శక్తి సంపన్నంగా తీర్చి దిద్దుకున్న మహాత్ముల చరిత్రలు మళ్ళీ మళ్ళీ మననం చేయతగ్గవి. ఈయన అటు సాంఘిక రంగస్థలం మీదా, ఇటు సాహిత్య రంగస్థలంమీదా ముఖ్య పాత్రధారణ చేసి అందరి హృదయాల్లోనూ చెదిరిపోని ఉజ్జ్వలవేషాన్ని రూపుకట్టించిన ప్రతిభాశాలి. ఒక వ్యక్తి కాలపు తెరమరుగున కనుచాటయిన వెనుక, ఆ వ్యక్తితో పరిచయంలేని ముందుతరాల ప్రజా బాహుళ్యం, ముక్తకంఠంతో అతన్ని కీర్తిస్తూ ఉండడంలో అతని ప్రతిభ అంతా వెల్లడి అవుతుంది. ఆ వ్యక్తి పరోక్షంలో అతణ్ణి గుర్తుచేసేవి. ఆయన నిర్వహించిన ఘన కార్యాలూ, రూపుకట్టించిన ఆదర్శాలూ, ఈనాటికే కాదు ఏనాటికీ ఆయన తెలుగు సాహిత్యానికి ప్రసాదించిన వివిధ శాఖలు విస్మరితాలు కాలేవు. ఆయన తెలుగు స్త్రీలోకాభ్యుదయానికి వేసిన గట్టిపునాదులు కదలనైనా కదలవు. అటువంటి మహాపురుషుని జీవితం, స్మరించుకోవడానికైనా మన జాతికి మిగలడం మన అదృష్టం.

తెలుగుజాతికి ఈయన స్వీయచరిత్ర ప్రసాదించబడకముందు, ఈ రకమైన రచనలులేవు. దీన్ని వరవడిగా, గ్రహించి, సమకాలికులైన శ్రీ చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం పంతులుగారు. శ్రీ టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులుగారూ స్వీయచరిత్రలు వ్రాశారు. ఇందులో ఒకరు కళా పరిపూర్ణులయితే మరొకరు ఆంధ్రకేసరి. ఒకరు సాహిత్యరంగంలోనూ, మరొకరు రాజకీయరంగంలోనూ కీర్తిపథాలందుకున్నారు. ఇద్దరికీ నాటకాలంటేనూ, రంగస్థలాలంటేనూ మోజు. అయితే చిలకమర్తి వారు రంగస్థల ప్రయోగర్హాలయిన నాటకాలు వ్రాయడంలో కుతూహలం చూపితే, ప్రకాశంగారు ముఖానికి రంగు పులుముకొని, రంగంమీద వేషం రక్తికట్టించడంలో శ్రద్ధ చూపించారు. ఇవి వాళ్ళ చిన్ననాటి ముచ్చట్లు. శ్రీ వీరేశలింగం పంతులుగారి జీవితచరిత్రలో ఇటువంటి చిన్ననాటి ముచ్చట్లు ఎక్కువగా కనిపించవు. ఈయన జీవితచరిత్ర అనగా, తన కుటుంబ చరిత్రా, బంధువర్గపు చరిత్రా, స్వీయప్రమోదాల విషాదాల చరిత్రా కాక, కేవలం ఆ కాలపు రాజీకయ సాంఘిక చరిత్ర మాత్రమే. చిన్నప్పటి నుండీ ఆయన ఊహలెప్పుడూ శక్యాశక్య విచారణ లేకుండా, ఉన్నతత్వం వైపుకు ఎగబ్రాకుతూ ఉండేవి. తపస్సుచేసి మహత్తులు సాధించాలనీ, మహాకవియై అమూల్య కావ్యజగత్తును సృజించాలనీ ఆయన అప్పటి నుండీ కలలు కనేవారట. పెద్దయ్యాక ఈ రెండు కోరికలూ ఈయన నెరవేర్చుకోగలిగారు. ఈయన చేసిన తపస్సంతా సంఘసంస్కరణ మహాఫలాన్ని వాంఛించి: అది చక్కగా ఫలించి ఈయన జీవితానికి స్త్రీ లోకాభ్యుదయ ప్రదాతృత్వమనే మహా మహత్తును ఆపాదించి పెట్టింది. అందువల్ల, పందోమ్మిదవ శతాబ్దపు అర్థభాగం నుండి ఆరవయ్యో శతాబ్దపు ప్రథమభాగం వరకూ తెలుగు జాతి వివిధ రంగాలలో పోయిన అద్భుతావహాలయిన మార్పులూ, స్పష్టంగా చూపించడానికి పట్టిన అద్దమే ఈయన జీవితచరిత్ర. అందులో ఈనాడు

స్మృతిమాత్రులై నిలచిన మహా మహులెందరో మన కళ్ళ ముందు చకచకా మెరవడం కనిపిస్తుంది.

అన్ని జీవితాలకు మల్లేనే శ్రీ పంతులుగారి జీవితం కూడా అతి సామాన్యంగా మొదలయింది. ప్రథమ ఘట్టాలు చదువుతూ            ఉంటే బాలుడుగా ఉన్న వీరేశలింగం, విద్యార్థిగా ఉన్న వీరేశలింగం, ముందు ముందు అద్భుత విజయాలు సాంఘిక  సాహిత్యరంగాలలో సాధిస్తాడని మనం ఊహించనైనా ఊహించము. మూడడుగుల నేల యాచిస్తున్న వామనరూపి త్రివిక్రమమూర్తియై నింగీ నేలా ఆక్రమించినట్లుగా, ఫ్రౌడుడైన వీరేశలింగం ఒక్కసారిగా మన అంచనాలకూ కొలతలకూ అందకుండా అద్భుత ప్రమోద భరితమైన పూజ్యభావాన్ని మాత్రమే చూరగొంటాడు. అయితే ఇంత హఠాత్పరిణామ క్రమంలో ఈయన జీవితంలో కూడా, చిలికికయ్యాలూ, ద్వేషాలూ, కోర్టులూ, దావాలూ, అపవాదులూ, అంతస్తాపాలూ కనిపిస్తయ్‌. అవన్నీ జానపదగాథల్లో కథా నాయకుడనుభవించే కష్ట పరంపరలతో పోల్చేట్లయితే పంతులుగారొక రాజకుమారుడూ, సంఘ సంస్కార ప్రయాసదశ కథాసారమూ అవుతుంది.

చిన్నతనంలో ఈయన ఇంట్లో వాళ్ళందరికీ అల్లారుముద్దుగా పెరిగిన పాపడు. ఉఫ్పున ఊదితే ఎగిరిపోయేంత దుర్బలంగా ఉండేవాడు. తిన్నతిండి జీర్ణం చేసుకోలేక, జలుబూ తుమ్ములూ వీటితో అవస్థపడుతూ ఉండడం ఒక అలవాటుగా ఉండేది. ఆరోగ్యం ఇంతనాసిగా ఉండడం వల్ల కాబోలు  దానివంతు బలం కూడా పూరించుకుని మేధ అద్భుతంగా ఉండేది. ఏదైనా ఒక్కసారి చదివితేనే జ్ఞాపకం ఉంచుకోవడం, మతికెక్కినదాన్ని మర్చిపోకపోవడం ఈయన విశిష్టత. చిన్నతనంలో ఈ జ్ఞాపక శక్తి వల్లనే. అవధానాలు కూడా చేసి అందరిమెప్పులూ పొందుతూ వుండేవాడు. కాని నెమ్మదిమీద, అవి సారం లేనివనీ, గడ్డిమంటలా తక్షణాన మిరుమిట్లుగొల్పి, ఆ తర్వాత జ్ఞాపకానికైనా ఏమీ మిగల్చకుండా చల్లారిపోయేవనీ గ్రహించగలిగాడు. పంతులుగారు ఆనాడే ఆ మోజులో పడిపోయి ఉంటే మనకు సంఘ సంస్కర్తగా మిగిలేవారు కారేమో!

ఈయన పదమూడవ ఏటనే తొమ్మిదేళ్ళ రాజ్యలక్ష్మమ్మగారితో వివాహం జరిగింది. ఆ వివాహానికి సాక్షిభూతులైన ఎవరికి కూడా ఈ కుర్రవాడే పెద్దయ్యాక బాల్య వివాహాలను నిషేధించి, వితంతువివాహాలు చేయించి, సంఘంలో ఉండే అర్థరహిత సంప్రదాయాలకు స్వస్తి చెప్పే కీర్తిమంతుడౌతాడని తెలిసిఉండదు. అయితే పెద్దవాడై, బాల్యవివాహాల వల్ల చెడు జరుగుతుందని చాటి చెప్పిన ఈయనకు తన వివాహం మాత్రం శుభప్రదమూ, సర్వసహాయ్యమూ అయింది. రాజ్యలక్ష్మమ్మగారు అనుకూలవతియైన భార్య. ఆయన సంఘ సంస్కర్తగా చిరస్మరణీయుడు కావడానికి ఆవిడ చేసిన దోహదం ఎంతో ఉన్నది. తన జీవిత చరిత్రలో జీవిత భాగస్వామి అయిన ఆవిడను గురించి పంతులుగారు చాలా భావోద్విగ్నతతో చెప్పుకున్నారు. నిజానికి ఈయన జీవిత చరిత్రలో స్వీయకుటుంబాన్ని గురించి ప్రసక్తి ఎక్కువరాదు. చిలకమర్తి వారి స్వీయ చరిత్రలో ఆయన కుటుంబ బాధ ఇతర వ్యావర్తాలతోపాటు సమాంతరంగా నడుస్తుంది. ఆయనకున్న బంధువర్గమూ, ఎవరు తనను ఆశ్రయించిందీ, ఎవరి

పెళ్ళిళ్ళు ఎప్పుడెప్పుడు జరిగినవీ, ఎవరి దశ ఎలా ఉన్నదీ, అన్ని వివరాలూ అందులో మనం చూడవచ్చును. వీరేశలింగంగారి చరిత్రలో తాను పూనుకున్న రకరకాల లోకోపయుక్త కార్యాల నిర్వహణా, అందులో ఆయన పడే పాట్లు, శత్రుమిత్ర కులాలు అందుకు చేసే విఘాత సహాయాలూ - ఇవే ఎక్కడ చూచినా కనిపించేవి. కాని భార్యను అమితంగా ప్రేమించి, ఆవిడ సహాయాన్ని తన లోకోపహిత కార్యాలలో అనుక్షణమూ పొందగలిగిన పంతులుగారు ఆవిడను గురించి విపులంగా వ్రాసుకోలేకుండా ఉండలేకపోయారు. ''షట్కర్మయుక్తా కుల ధర్మపత్నీ'' అన్న సూక్తిని అక్షరాలా తన ధర్మ పత్నీత్వానికి అన్వయించుకున్న చరితార్థ ఆవిడ. సంప్రదాయబద్ధమైన కుటుంబంలో పుట్టి, ఎక్కువ చదువు సంధ్యలు లేని ఆవిడకు సహజంగా కరుడుగట్టిన మౌఢ్యం, ఆచారాలను అధిగమించలేనితనం ఉండవలసినమాటే. కాని రాజ్యలక్ష్మమ్మగారిది సంస్కర్త హృదయం. అందులో భర్త నూతన సంప్రదాయాల మీద కేవలం వాగ్రూపమైన యుద్ధాన్ని ప్రకటన చెయ్యడంలో సరిపెట్టుకోక, ఆచరణ పూర్వకమైన క్రియాసిద్ధికి తలపెట్టినవాడు. అయినా ఆవిడ అతనికంటే సంస్కరణమీద ప్రీతికలది.  కాబట్టే బంధువులూ, మిత్రులూ, పరిచయులూ అందరూ ''నీభర్త నీ పనినుండి మరలించు'' అని దీనంగా వేడుకున్నప్పుుడు ఆవిడ ఏ మాత్రమూ చలించక, ''ఆయన పూనినది మంచి కార్యమని నేనును నమ్ముచున్నదాన నగుటచే నే నాయనతో వలదని చెప్పపోవుటయేకాక, యెన్ని కష్టములు వచ్చినను నే నాయనను విడువక తోడ్పడెదను'' అని దృఢంగా చెప్పగలిగింది. అంతేకాక అనాథలై ఆశ్రయాన్ని చేరిన వితంతువుల్ని తల్లిలా బుజ్జగించేది. గురువులా బుద్ధులు చెప్పి అక్షరజ్ఞానం కలిగించేది; సోదరిలా, నెచ్చెలిలా వాళ్ల నమ్మకాన్ని చూరగొనేది. బయటకు వెళ్ళిన పంతులుగారు ఇంటికి చేరుకునేలోగా, ఎవరైనా వితంతు స్త్రీ ఆశ్రమంలో చేరడానిని వస్తే, భర్తకు ఆవిణ్ణి చూపించే ముందు, ''మీకివ్వాళ మంచి శుభవార్త చెప్పదలచుకున్నాను సుమండీ;'' అని చెప్పి మరీ చూపించేది. అంత విశాల దృక్పథం కలదీ. సంస్కరణాభిలాషిణీ కాబట్టి, ఆవిడ చనిపోయిందన్న ఎఱుక కలగగానే పంతులుగారు, ''ఓ ఈశ్వరా, వృద్ధదశలో నా కిట్టి మహాపదను తెచ్చి పెట్టితివా'' అని మాత్రమే అనగలిగారు.

పంతులుగారి జీవితంలో స్త్రీ పునర్వివాహ సంస్కరాభిప్రాయం చాలా చిత్రంగా కలిగింది. ఆయనకు 26 ఏండ్ల  ప్రాయమప్పుడు ఉపాధ్యాయిత్వాన్ని నిర్వహిస్తూ పత్రికా విలేఖకత్వాన్ని  కొనసాగిస్తూ నిమ్మకు నీరెత్తిన విధంగా ప్రశాంతంగా సాగుతుండేది జీవితం. ఆ రోజుల్లో నిస్తబ్దక కాసారంలో బెడ్డ విసిరిన మాదిరిగా ఆయన జీవితంలో కల్లోలాన్ని కల్పించిన వారు ఒక విధంగా బ్రహ్మశ్రీ కొక్కొండ వెంకటరత్నం పంతులుగారనే చెప్పాలి. వారి 'ఆంధ్రభాషా సంజీవని' లో పనిగట్టుకుని విద్యాభ్యాసం వల్ల స్త్రీకి, ఆవిడ మూలంగా సంఘానికీ కలిగే కష్టనష్టాలు అంచనా వేస్తూ వ్యాసాలు వ్రాస్తూ ఉండేవాళ్ళు. ధవళేశ్వరంలో ఉపాధ్యాయ వృత్తి నిర్వహిస్తున్న పంతులుగారు దీన్ని సహించలేకపోయారు. స్త్రీ లోకానికంతటికీ అపకారం కలిగించే అభిప్రాయాలు జనుల నెత్తిన రుద్దడం సంఘానికే ప్రమాదకరంగా ఆయన భయపడిపోయారు. యుక్తి ప్రయుక్తి సహితంగా కొక్కొండ వారి అభిప్రాయాలను ఖండిస్తూ, ప్రతి వ్యాసాలను పురుషార్థ ప్రదాయిని అనే పత్రికలో ప్రకటించడానికి పూనుకున్నారు. వాద వివాదాలతో ఈ విధంగా ప్రారంభమైన స్త్రీ విద్యోద్ధరణాభిప్రాయం, ఆయనలో వేరూని, దృఢమై చివరకు తనబోటి జిజ్ఞాసువుల సహాయంతో, ఒక బాలికా పాఠశాల స్థాపించడమనే సత్కార్య రూపంలో ఫలించింది. స్త్రీ విద్యను ప్రోత్సహించే తన అభిప్రాయాలను ఇతరుల పత్రికల్లో స్వేచ్ఛగా చెప్పుకోవడం కొంత ఇబ్బందిగా తోచి, ఆ సంవత్సరమే ఆయన ఒక చిన్న మాసపత్రికను నడపడం ఆరంభించారు. అదే వివేకవర్ధని. దాన్లో ఆయన మొదట తన్ను గురించి,

''బ్రాహ్మణుండను హూణభాష నేరిచి యందు

నేఁ బ్రవేశ పరీక్ష నిచ్చినా ఁడ.

నాంధ్రమున నొకింత యభిరుచిఁగలవాఁడ

దేశాభివృద్ధికై లేశమైనఁ

బ్రాలుమాలక పాటుబడ నిచ్చు ఁ గలవాఁడ

కవితా పటిమ కొంత గలుఁగు వాఁడ''

అని చెప్పుకున్నారు. ఆ వివేకవర్ధనే పోను పోను  పేరు మోసి యెన్నో లోకహిత కార్యాలను చేయగలిగింది. ఆ రోజుల్లో పెద్ద ఉద్యోగుల దగ్గర లంచగొండితనం అధికంగా ఉండేది. ముఖ్యంగా న్యాయస్థానాలలో న్యాయాధిపతులు న్యాయానికంటే లంచానికి ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇచ్చేవారు. మునసబు ఎదుట కేసులు వాదించే వాది ప్రతి వాదుల ప్లీడర్లు కేసులో పాయింట్లు చెప్పడం మాని, న్యాయాధిపతులు ఈ కేసును 100వ సెక్షన్‌ ప్రకారం విచారించాలి. 120 వ సెక్షన్‌ ప్రకారం విచారించాలి అంటూ పాట పెంచుకుంటూ పోయేవారు. ఈ 100, 120, 130, 140 మొదలైనవి సెక్షన్ల నంబర్లు కాక కేవలం వాది ప్రతివాదులు మునసబు గారికి ముట్టచెప్పుకోగల మొత్తం. ఈ విషయం తన కెవరికీ తెలియనట్లుగా అందరూ నటించే చిదంబర రహస్యం. అందువల్లే పాట ఏ పెద్ద మొత్తం దగ్గర ఆగిపోతుందో, ఆ మొత్తం పాడిన న్యాయవాడే సాధారణంగా కేసు గెలుస్తూ ఉండేవాడు. - ఇటువంటి లంచగొండి తనాన్ని శరపరంపర లాటి వ్యాసపరంపరతో చించి చెండాడ గలిగింది వివేకవర్ధని. దీని విమర్శలకూ, ఇది వెలిబుచ్చిన ఋజువులకూ, లక్ష్యులయిన వ్యక్తుల్లో ఒకరిద్దరు బర్తరపు కావడమూ, అవమానం భరించలేక ఆత్మహత్య చేసుకోవడమూ జరిగింది.

ఇందులో లోకాన్ని మరమ్మత్తు చేసే సాంఘిక విషయాలే కాక, సాహిత్య విషయికమైన వాద ప్రతివాదాలు కూడా జరుగుతూ ఉండేవి. వీటికి కూడా ముఖ్యకారకులు బ్రహ్మశ్రీ కొక్కొండవారే. వారి ఆంధ్రభాషా సంజీవనికి, వివేకవర్ధని పైకి వస్తున్న కాలంలో హాస్యవర్ధని అనే అనుబంధం చేరింది. దీని అట్టమీద హాస్యాధినేత, దంత ముఖుడూ, అయిన విఘ్నేశ్వరుడు నాట్యంచేస్తున్న రూపం ఉండేది. దీనికి సమాధానానుబంధంగా వివేకవర్ధనికి హాస్యసంజీవని అనే మరో అనుబంధం చేరింది.  దీని అట్టమీద సింహముఖుడైన విఘ్నేశ్వరుడు కన్పించేవాడు. గజసింహాల పరస్పరవైరం. ఆ వుద్దండు లిరువురూ ఆ రకంగా వినియోగించుకున్నారు. ఈ రెండు అనుబంధాలకూ ముఖ్యాశయం. పరస్పర కృతులలో ఉండే దోషచర్చ.  ఇది జరగడానికి సరియైన ఆలంబనం వీరిద్దరూ ఆంధ్రీకరించిన విగ్రహతంత్రం. ఈ రెండూ ఒకేసారి రావడంచేత ఒకరిమీద ఒకరికి రంధ్రాన్వేషణకు మంచి అవకాశం దొరికినట్లయింది. బ్రహ్మశ్రీ కొక్కొండవారి శిష్యుడు, శివశంకరపాండ్యా అనే ఆయన వారి విగ్రహతంత్రానికి ఇంగ్లీషులో పీఠికవ్రాస్తూ ప్రస్తావనా సందర్భంలో, శ్రీ వీరేశలింగం పంతులుగారి విగ్రహం కేవలం కొక్కొండవారే ఎడమచేత్తో వ్రాసినట్లుగా ఉందని అన్నాడట. ఇది పంతులుగారికి ఆగ్రహ కారణమైంది. అందువల్ల, కొక్కొండవారి విగ్రహతంత్రంలో లోపాల్ని ఎత్తిచూపడమే ప్రథానాంశయంగా కొంతకాలం విమర్శలు చేశారు. అటువంటి విమర్శలకు వివరణరూపంలో ఆయన ఇచ్చిన

ఉపోద్ఘాతం చూస్తూంటే, శ్రీ కొక్కొండవారి మీద వారికా సమయాన గల కోపం ఎటువంటిదో తెల్లమౌతుంది. అది ''లోకములో నిష్పక్షపాతియగు విమర్శకునకు గుణబాహుళ్యముగల కృతుల విమర్శించుటయే మిగుల వ్యసనకరమైన పనిగానుండును. అట్టి మహాకావ్యముల విషయములోనే అట్లుండుననగా కుమ్మరావములో నిత్తడి ముంతలకొరకు వెదకినట్లు గుణలేశముల నేనిఁ గనిపెట్ట బహుప్రయాసముతో వెదకదగిన యీ విగ్రహతంత్రమువంటి పుస్తకముల విమర్శనకుం బూనుకొనుటకంటె చింతాకరమైన పని నాబోటులకు వేరొక్కటి కన్పట్టకపోవుట వాస్తవము.'' ఇటువంటి విమర్శనాధోరని చూస్తుంటే ఆశ్చర్యంతోపాటు భీతికూడా కలుగుతుంది మనకు. సముజ్జీలయిన, ఆ గొప్పవాళ్ళు అట్లా తిట్టుకున్నా, ¬రా¬రి యుద్ధం చేసినా వారికి చెల్లింది. ఈనాడు, అటువంటి గొప్పతనమూ, ప్రతిస్పర్ధిత్వమూ ఉన్నాయేమోగాని, అంత తెగించి ప్రత్యక్షంగా దెబ్బలాడుకునే నిర్భీకతా, నిర్మొగమాటమూ లేవు.

వివేకవర్ధని యీ విధంగా సంఘ సాహిత్య విషయికంగా మార్పుల్ని కోరుతూ విప్లవాత్మకంగా సాగుతూ ఉండగా 1874లో ఒక సంఘటన జరిగింది. మదరాసు నుండి కొందరు జిజ్ఞాసువులు స్త్రీ పునర్వివాహాన్ని ప్రోత్సహిస్తూ ఒక సమాజాన్ని స్థాపించారు. క్రియారూపంలో ఏ పనీ చేయలేకపోయినా వాగ్వాదాలతోనూ, ప్రచారాలతోను కొంతలో కొంత రెండెళ్ళపాటు ఈ సమాజం కొంత సందడి చేసింది. ఆ సందడికే బెదిరి శ్రీ కొక్కొండవారు పంతులుగారి కొక లేఖ వ్రాశారట. ఈ ఉద్యమాన్ని ఖండించమనే సారాంశంకల ఆ లేఖలో యీ విధంగా ఉంది. ''తద్విషయము మనము మిన్నకుండవచ్చునా? తమకుఁ దోచినట్లు ఖండన వ్రాపి పంపుఁడీ: నేను నిందస్మత్సభానదులలోఁ దత్ఖండన పరాయణుండనై యున్నాఁడను. నాస్తికతా హర్మ్యసోపాన నివిష్టపరులైనవారు దుష్టులు గాక శిష్టులగుదురా?... ఒక వేళ మనకంటె విధవ వివాహవాదులు బలవంతులైనను మనము భీష్మానుయాయులమగుదుము గాక:  మన ప్రతిపక్షుల భార్గవ ప్రతిభులగుదురు గాక. ధర్మమే జయము. చింతయేల? మన మందరమును గూడుకొన్న ఁ  బ్రతివాదులు విత్తమత్తులైనను, మత్తగజంబులు శృంఖలాబద్ధంబులై కంది కందుచందంబున నగుట సిద్ధంబు...'' ఈ లేఖకు పంతులుగారు ఏ సమాధానం వ్రాశారో మనకు తెలియదు - కాని కలిసివస్తారనుకున్న పంతులుగారు పూర్తిగా బ్రహ్మశ్రీ కొక్కొండ వారికి నిరాశ కలిగించడమేకాక, వ్యతిరేక్తంగా స్త్రీ పునర్వివాహ సంస్కారం కోసం తమ జీవితాన్ని ముడుపు కట్టినట్లుగా ప్రవర్తించసాగారు.  - మొదట మొదట, నేను దుర్భలుణ్ణి. అంగబలమూ, అర్థబలమూ లేనివాణ్ణి. నా వల్ల యింత మహత్తర కార్యం ఏమవుతుంది? అని ఉదాసీనత వహించినా తరువాత తరువాత, మిత్రబృందమూ సంస్కరణాభిలాషా ఆయన్ని ఉత్తేజితుణ్ణి చేయగలిగాయి. ఈ మిత్రుల్లో ముఖ్యలు శ్రీ న్యాపతి సుబ్బారావు పంతులుగారూ. చల్లపల్లి బాపయ్య పంతులుగారూను, ముఫ్పైవేల రూపాయలు దానంగా అర్పించి, అర్థబలం చేకూర్చిన ఉదారులు శ్రీ బారు రాజారావు పంతులుగారూ. పైడా రామకృష్ణయ్యగారూ, వీరికితోడు శ్రీ కంచి కృష్ణస్వామి, ఆత్మూరి లక్ష్మీనరసింహం. సోమంచి భీమశంకరం మొదలైనవారి సహాయసహకారాలు పంతులుగారికీ మహాకార్య నిర్వహణలో ఎప్పుడూ ఉండేవి. ఇంత బలగం వెంట ఉండి ఉత్సాహపరచడం వల్లనే ఆయన తన జీవితంలో అరవైకిపైగా వితంతు వివాహాల్ని నిర్విఘ్నంగా కొనసాగించ గలిగారు. వివాహాలు నిర్వహించడానికి మొదటి మెట్టుగా ఈయన సభలు చేసేవారు. ఆ సభల్లో పునర్వివాహ విషయమై రెండుపక్షాల వారికీ వాద ప్రతివాదాలు జరిగేవి. పంతులుగారు తన ఉపన్యాసం ముగించీ ముగించకముందే, ఆబోతుమీదికి కుప్పించి ఎగసే పెద్దపులుల గుంపులా పండితులంతా వాదనకు పూనుకునేవారు. కాని ఏ సభలోనూ చర్చితాంశం ఒకరిద్దరికి చేరేదికాదు. వాదప్రతివాదాలు, సారాంశమూ ఎలా ఉన్నా, విషయం సంప్రదాయ విరుద్ధమైనదీ కుతూహలాన్ని రేకెత్తించేదీ అవడం వల్ల ఊళ్ళో ఏ యింట్లో ఏ మూల చూచినా అదే చర్చకు ఆస్పదమైపోతూ ఉండేది. కేవలం కుతూహలంతోనో, ఏం జరుగుతుందో అనే భయ విస్మయాలతోనో, ఎలా జరుగుతుందో చూద్దాం అనే క్రోధావేశంతోనో మొత్తానికి అందరూ ఈ విషయాన్నే మననం చేస్తూ ఉండేవాళ్ళు - ఈ సభలమూలంగా పంతులుగారు మొట్టమొదట, ఊరుఊరంతటికీ చైతన్య కలిగించి ప్రజల మనస్సుల్లో 'విధవా వివాహం' అనే మాట విన్నప్పుడు ఇదివరకు కలిగే కాఠిన్యాన్ని తొలగించి దాని స్థానంలో సానుభూతినీ జిజ్ఞాసనూ ప్రవేశపెట్టగలిగారు.  ఇది స్త్రీ పునర్వివాహ సంస్కార ప్రయాసదశలో మొదటి ఘట్టంకాగా, వివాహ నిర్వహణం రెండవ ఘట్టం అయింది. ఇదే పంతులుగారి జీవితానికే సాఫల్యాన్ని కలిగించి, ఆశయ సిద్ధి చేకూర్చింది. 1881లో ఈయన రాజమహేంద్రవరంలో మొదటి వివాహాన్ని నిర్వఘ్నంగా నిర్వహించగలిగారు. కాని దీనికిముందు ఎంతో ప్రయత్నం జరిగింది. ప్రతిపక్షులు దీన్ని ఆపడానికి శాయశక్తులా ప్రయత్నించక మానలేదు. దొమ్ములు, తన్నబోవడాలు, దూషణ తిరస్కారాలు, ఆంక్షలు - వంటి వాటి నెన్నిటినో పంతులుగారు ఎదుర్కోవలసి వచ్చింది. అంతవరకూ కలిసికట్టుగా పనిచేసిన మిత్రులు పెద్దల నిర్భంధం చేతా, ఒత్తిళ్ళవల్లా పెళ్ళికి హాజరు కాలేపోయారు. ఆ పెళ్ళికి వంట బ్రాహ్మణులు దొరక్కపోవడం, తాంబూలాలు అందుకోవడానికి ఎవరూ రాకపోవడం, చివరకు పెళ్ళి జరుగుతూ ఉండగా ఆ వీధిన నడచిన వాళ్ళకు కూడా ఆంక్షలు విధింపబడడం జరిగింది. అయినా పంతులుగారు ధీరులు. ధీరచిత్తులు మేరుపు మీద పడినా చలించరు. చేపట్టిన కార్యం తుదిముట్టందే వదలరు. అవ్యాహతంగా, ఆచంచల కార్యదీక్షతో ఆయన సాగించిన అరవై వివాహాలలో ఆరవ వివాహం మా కుటుంబానికి సంబంధించినదే. పిఠాపురం సంస్థానానికి రెండో దివానుగా ఉన్న కోకావెంకట సుబ్బారావుగారు వరుడు. ఆయన వితంతు వివాహం చేసుకున్ననాడు ఎంత ప్రతిఘటనా విముఖతా ఉండేవో మాకు తెలియకపోయినా దాని ప్రభావం తరువాతి తరంపైన కూడా ఎంత తీవ్రంగా ఉండేదో చెప్పడానికి ఓ చిన్న సంఘటన నిక్కడ చెప్తే అది అప్రస్తుతం కాబోదు. సుబ్బారావుగారికి ఈ వివాహం వల్ల కలిగిన కొడుక్కి మా పెద్దమ్మ కూతుర్ని ఇచ్చి బ్రహ్మ పద్ధతిలో వివాహం జరిపించారు. ఆ పెళ్ళికి హాజరు కాబోయే బంధువుల్ని బందరు రైలు స్టేషను దగ్గరే సంప్రదాయపరులు ఎదుర్కొని బ్రతిమాలి భంగపడి వెనక్కి తిప్పి పంపగలిగారట. మరీ మొండికెత్తి వెళ్ళిన మాలాటి వాళ్ళను మా మా ఊళ్ళల్లో కుల పెద్దలు వెలివేశారు. మమ్మల్ని వెలివేయడానికి మరో ముఖ్య కారణం, మా అమ్మ పెళ్ళి కూతురు తల్లికి సాక్షాత్తూ అప్పజెల్లెలు కావడం.

ఈ రకపు ప్రతిఘటననూ, కష్టాన్నీ అధిగమించి చురుకుగా వితంతువివాహాలు నడిపిన పంతులుగారు తెలుగు స్త్రీ లోకానికి ఎన్నిటికీ మరిచిపోలేనివారు. వారి జీవితం వల్ల సంఘ సంస్కరణోద్యమమే సఫలత చెందింది. ఈ సాఫల్యం పంతులుగారి జీవితంలో ఒక భాగం మాత్రమే.

మరోభాగం ఈయన సాహిత్య ప్రపంచంలో సాధించిన విప్లవాత్మకమైన మార్పు. ఈయన జీవితంలో గ్రంథకర్త ృ దశ 1870 నుండి 1900 వరకూ సాగింది. స్త్రీ పునర్వివాహ సంస్కార ప్రయాసదశ 1880 నుండి 1890 వరకూ సాగింది. అంటే యీ రెండు మహాకార్యాలూ, ఈయన జీవితంలో ఒకేకాలంలో సమాన ప్రాతినిథ్యం వహించాయనే చెప్పాలి. అందువల్లనే యీయన సృష్టించిన సాహిత్యంలో కేవలం ఊహలూ, గాలిమేడలూ, స్వప్న సౌధాలూ, స్వర్గ సౌఖ్యాలూ కాక జీవితంలో సంఘ సంస్కరణకోసమై ఈయన తిన్న ఢక్కా మొక్కీలూ, ఎదుర్కోన్న అడ్డంకులూ, యుద్ధం చేసిన శత్రువులూ కనిపించడం సంభవించింది. లలితకళల్లో మేటి అయిన సాహిత్యాన్ని హృదయానందకారకమైన ఉపాధి అని యీ యన చేపట్టినట్లు కనిపించదు. అది బలవంతమైన ఉపకరణమనీ, దానిచేత తాను తలపెట్టిన సంఘ సంస్కరణ మహా ప్రయత్నానికి రూపులు దిద్దవచ్చుననీ గ్రహించినట్లుగా తోస్తుంది. అందువల్లనే పంతులుగారి సాహిత్యంలో, సంఘంలోని మూఢాభిప్రాయాలను దుయ్యబడుతున్న పంతులుగారు, ప్రతిపక్షుల్ని తమ సునిశిత హాస్యవాక్కులతో నిగూఢంగా నొప్పిస్తున్న పంతులుగారు, దురాచారాలను సమూలంగా నాశనం చేయడానికి ఝళిపిస్తున్న పంతులుగారు, ఎటుచూచినా, సహస్ర ముఖాలుగా విజృంభిస్తూ కనిపిస్తారు. - సంఘంతోనూ, సంస్కరణతోనూ ప్రమేయంలేని యితివృత్తాలుకల వారి యితర రచనలు చూచినా, వాటిల్లోకూడా, ఏదో విప్లవాత్మకధోరణీ, ఆశయమూ కనిపించక తప్పదు. మన సాహిత్యానికి అంతవరకూ అనువాద నాటకాలు లేవుకదా అని, సంస్కృతాంగ్ల నాటకాలు అనువదించినట్లు కనిపిస్తుంది. నవలలు లేవుకదా అని రాజశేఖర చరిత్ర వ్రాశారు. చిన్నయసూరి పంచతంత్రాన్ని పూర్తిగా పరివర్తించకపోవడంచేత, విగ్రహాన్నీ, సంధినీ రచించారు. జీవిత చరిత్ర వ్రాసి, ఆ శాఖకు తామే ప్రారంభకులై ముందువాళ్ళకు మార్గదర్శకులయ్యారు. ఎన్నో సాంఘిక సారస్వత విషయాలమీద ఉపన్యాసరూపంలో, సభల్లో ప్రసంగించిన వాటిని వ్యాసరూపంలో అమర్చి ఆ శాఖకు బీజం నాటారు. పైకి నవ్వు తెప్పిస్తూ, లోలోపల గ్రుడ్లనీరును గ్రుడ్ల కుక్కించే నిశిత హాస్యాన్ని ప్రహసన రూపంలో వెలయించారు - అంతగా వచనమే వ్రాస్తూ ఉంటే, ఛందోలంకార సహితంగా, చక్రబంధ ఖడ్గబంధ పూర్వోకంగా సాహిత్యంలో సర్కసుచేసే పండితులకు చులకన కాగల ప్రమాదమున్నదని, వాళ్ళకు కూడా భయ గౌరవాలు కలిగేటట్లు శుద్ధాంధ్ర నిరోష్ఠ్య నిర్వచన నైషధాన్నీ, శుద్ధాంధ్ర భారత,

ఉత్తర రామాయణాలనూ రచించారు. అంతేకాక శాస్త్ర విభాగంలో కృషిచేసి, వృక్షశాస్త్రాన్నీ, వ్యాకరణాన్నీ, ఆరోగ్యవిధుల్నీ, నీతిసారాన్నీ జనులకు తెలిసేటట్లుగా సలభపద్ధతిలో అందించడానికి సర్వప్రయత్నాలూ చేశారు.

లోకంలో బహు రచనా వ్యాసంగం కలవారి కృతులు అన్నీ చిరస్థాయిగా నిలిచిపోవడం అరుదు. కాని పంతులు గారి అభిజ్ఞాన శాకుంతల అనువాదం పాశ్చాత్య ప్రశంసల్ని అందుకుంది. అది యింతవరకూ వచ్చిన అనువాదాల్లో మేలిపూస. ఈయన జీవిత చరిత్ర జీవిత చరిత్ర రచనకే రాచబాటలు వేసిన ప్రక్రియ. 'విగ్రహమం', చిన్నయసూరి మిత్రలాభ, మిత్రభేధాలలో కలిసిపోయినట్లుగా అమరగలిగింది. - ఇక వీరి ప్రహసనాలకు అవే సాటి.

ఈయన జీవితంలో అటు సంఘ సంస్కరణా, ఇటు సాహిత్య సంస్కరణా దేనికదే, సమాన ప్రాతినిధ్యాన్ని వహించినట్లుగా కనపడుతుంది. అందుకే సంఘ సంస్కర్త వీరేశలింగం, రచయితగా వీరేశలింగాన్ని జ్ఞాపకం రానీయడు. అలాగే సాహిత్య కారుడు వీరేశలింగం సంఘసంస్కారిని గూర్చి ఆలోచించ నీయడు.

శ్రీ పంతులుగారు పూర్ణపురుషులు, కారణజన్ములు. తాము జీవించిన డెబ్భై ఒక్క సంవత్సరాలలో ఇంచుమించు ప్రతిక్షణమూ ఆశయ నిర్వహణకోసం నిర్విరామంగా, విశ్రాంతిరహితంగా, బహుముఖంగా ఎలా పనిచేయాలో, మనకు నేర్పడానికే పూనుకున్నారు. నిర్ణీతకాలంలో, జీతం తీసుకుని, ఆఫీసుల్లో పనిచేయడానికి అసురుసురై తదుపరి ఏమిచేయడానికీ త్రాణ మిగలని యీ యాంత్రికయుగం మనుష్యులం. మనకు ఈ ఎరుక విస్మయాన్నే కాక భయగౌరవాలను కూడా కలిగిస్తుంది. ఇటువంటి జీవితచరిత్రలు ముందు తరాల ప్రజలకు ఆదర్శాలుగానూ, అవశ్య పఠనీయాలుగానూ ఉంటాయి. ఆ కాలంలో జీవించి, అస్థితిగతుల్ని ప్రత్యక్షంగా అనుభవించలేని జనులకు, ఆ చరిత్ర పఠనంతోనే కొంత తృప్తి.

కాని యెందువల్లనో తెలుగు సాహిత్యంలో ఈ జీవిత రచనాశాఖ అంతగా విస్తరిల్లడం లేదు. దీనికి కారణం నలుగురుకీ తెలియజేసేంత గొప్ప చరిత్ర తెలుగు వాడికి లేదనేకంటే, అతగాడిలో నరనరాన జీర్ణించుకుపోయిన అకర్తృత్వ బుద్ధీ, ఆత్మ చరిత్ర చెప్పుకోలేని ఉదాసీనతా కారణాలు అయి ఉండవచ్చును.