మనల్ని వీడిన శ్రీ శ్రీ గురించి వీడని జ్ఞాపకాలు

సంస్మరణ  

- చేకూరి రామారావు

శ్రీశ్రీ మన మధ్య నుంచి వెళ్లిపోయి అప్పుడే నాలుగేళ్ళు అయింది. అయినా ఆయన  జ్ఞాపకాలు మన్ని అంటిపెట్టుకొనే ఉన్నాయి. శ్రీ శ్రీ  ప్రస్తావన లేకుండా ఏ సాహిత్య చర్చా జరగటానికి వీల్లేని పరిస్థితి ఈనాటి తెలుగు సాహిత్యంలో ఉంది. అప్పుడప్పుడు చేరాతలను పరామర్శించే మా రాయిస్టు (మేధావి) మిత్రుడు వెనిగండ్ల వెంకటరత్నం అదోరకంగా నవ్వుతూ అడిగాడు.''శ్రీశ్రీ ప్రస్తావన లేకుండా చేరాతలు రాయలేరా?'' అని (మేధావులే రాయిస్టులవుతారో! రాయిస్టులంతా మేధావులో ! నాకు తెలీదుకాని రాయిస్టులంతా మేధావులనుకుంటారని  చిన్నప్పటి నుంచీ నేను అనుకుంటుండే వాణ్ణి), చేరాతలులో శ్రీశ్రీ ప్రస్తావన అధికంగా ఉన్నట్టు పైన పేర్కొన్న మా రాయిస్టు మేధావి మిత్రుడు వేలెత్తి చూపెట్టే వరకు నాకు తోచలేదు. పైగా ఆయన హేతువాది కూడా. అకారణంగా ఆ మాట అని ఉండడు కదా! అర్ధశతాబ్ధి పాటు తెలుగు సాహిత్యాన్ని ('నడిపించిన' అని అనదల్చుకోలేదు) మరపించిన మహాకవిని అంత త్వరగా మర్చిపోయే కృతఘ్నుజాతి కాదు ఇది.

1950వ దశాబ్దిలో సాహిత్యలోకంలో కళ్లు తెరిచిన సాహిత్యకులకు, మిగతా వాళ్లకన్నా శ్రీశ్రీ మీద అభిమానం ఆరాధన ఎక్కువ. శ్రీశ్రీని సంబోధిస్తూ వచ్చిన కవితలు (కె.వి.ఆర్‌. ఆరుద్ర, చందన్‌, చేరా మొ)ఈ దశాబ్దిలోనే వచ్చినై. హరి మాటల్లో 'శ్రీశ్రీ పిచ్చి' వీళ్లకి మెండు.

ఆంధ్రదేశ చరిత్రలో 1955లో జరిగిన ఉప ఎన్నికలు చాలా ప్రముఖమైన సంఘటన! రాష్ట్ర రాజకీయాల్లో మార్పుకోసం అభ్యుదయ శక్తులు తమ బలాన్ని పరీక్షించుకున్నాయి. ప్రమాదాన్ని పసికట్టిన ప్రతికూల శక్తులు తమలో తమకున్న భేదాలను తాత్కాలికంగా విస్మరించి, ఒకటిగా పోల్చి అభ్యుదయ శక్తులను ఎన్నికల్లో ఓడించగలిగాయి. ఆనాటి అభ్యుద రచయితల సంఘం వేదికమీద చేసిన అధ్యక్షోపన్యాసంలో శ్రీశ్రీ 'ఫౌల్‌చేసి, గోల్‌ చేసి గెల్చిన ప్రతీశక్తులు పట్టపగ్గాలు లేకుండా విజృంభిస్తున్నాయి' అని వర్ణించారు.

ఆనాటి రాజకీయాల ప్రభావం సాహిత్య లోకం మీద ఎంత స్పష్టంగా పడిందంటే రచయితల్లో కూడా స్పష్టమైన విభజన ఏర్పడింది. శ్రీశ్రీ కమ్యూనిస్టులను సమర్థిస్తూ వాళ్ల వేదిక మీద ఉపన్యాసాలిచ్చాడు.

ఆ సందర్భంలో ఒక రచయిత పేరుతో ఒకాయన ఆంధ్రపత్రికలో రాసిన సంపాదక లేఖ కొంత సంచలనాన్ని సృష్టించింది. రష్యాను, కమ్యూనిస్టులను కలిపి నిందించటం ఆ ఉత్తరం లక్ష్యం. శ్రీశ్రీ దానికి సమాధానం రాస్తూ ఒక రచయిత మాస్కో యూనివర్శిటీని గురించి ఇచ్చిన తప్పుడు సమాచారాన్ని సవరించాడు. అందులో 'విశాఖపట్నంలో బాంబులు పడితే ఢిల్లీ దాకా పరుగెత్తిన మనం...' అంటూ శ్రీశ్రీ ఒక వాక్యం రాశారు. ఇంకేం దేశం భక్తులకవకాశం దొరికింది. మళ్లీ ఒకసారి శ్రీశ్రీని రష్యాభక్తుడు, దేశద్రోహి అంటూ 'దేశభక్తులు గొంతు చించుకున్నారు. ఈయన మహాకవి ఎట్లా అయ్యాడు? రష్యా! నా రష్యా అనగానే మహాకవి అవుతాడా? అని ఆనాటి పత్రికల్లో వీళ్ళు సందు దొరికింది కదా అని శ్రీశ్రీ మీద దాడి చేశారు. శ్రీశ్రీ మానసిక ఆరోగ్యం కూడా దెబ్బతినేంతగా వాళ్లు శ్రీశ్రీని గాయపరిచారంటే ఆ దాడి ఎంత తీవ్రమయిందో అర్థం చేసుకోవచ్చు. ఎన్నికలు రెండు మూడు వారాల్లో ప్రారంభం అవుతాయనగా నార్లవెంకటేశ్వరరావు గారి ప్రోద్భలంతో ప్రజాస్వామ్య రచయితల లక్ష్య ప్రకటన అంటూ ఒకటి ఆంధ్రప్రభలో వచ్చింది. మర్యాద అయిన మాటల్లో  కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేక లక్ష్య ప్రకటన అది. అందులో ఆనాడు అభ్యుదయ కవులుగా పేరు తెచ్చుకున్న వారి సంతకాలు కూడా ఉన్నాయి. ఈ ప్రకటనకు సమాధానంగా నార్ల చిరంజీవి, కొడవటిగంటి కుటుంబరావు గార్లు రాసిన సుదీర్ఘ బహిరంగ లేఖలు అప్పుడు చదివిన వాళ్లు ఇప్పటికీ మరిచిపోలేరు. 1950వ దశాబ్దపు సాహిత్య చరిత్రలో (రాజకీయ చరిత్రలో కూడా) ఈ లేఖలు పూర్తిగా ముద్రించదగినవి. ఆనాటి శ్రీశ్రీకి సంబంధించిన కొన్ని విశేషాలను హరి తన 'జ్ఞాపకాల'లో 1987 జనవరి మధ్య భాగం ఆదివారం ఆంధ్రజ్యోతిలో ప్రకటించారు.

ఎన్నికలు అయిపోయినై. అభ్యుదయశక్తుల ఓటమి ఊహకు అందనంతగా జరిగింది. దాని విశ్లేషణలు రాజకీయ పార్టీల వారు చేసుకున్నారనుకోండి, కాని శ్రీశ్రీ అభిమానులు మాత్రం శ్రీశ్రీకి కలిగిన గాయాన్ని మర్చిపోలేదు.

శ్రీశ్రీకి ట్రిబ్యూట్‌గా ఆనాటి నిజాం కళాశాల తెలుగు పత్రికను శ్రీశ్రీ ముఖచిత్రంతో  1957లో కొందరు మిత్రులం కలిసి వెలువరించాం. ఆనాడు ఒక కళాశాల పత్రికకు శ్రీశ్రీ ముఖచిత్రం వేయించటమంటే ఒక ఉద్యమం నిర్వహించినంత పని! ఈ ప్రయత్నం చాలా మంది దృష్టిని ఆకర్షించింది. ఆనాటి 'అభ్యుదయ' మాస పత్రికలో కె.వి. రమణారెడ్డి గారు సమీక్షించారు కూడా! అందులో శ్రీశ్రీ దేశ భక్తుడని నిరూపిస్తూ నేను రాసిన చిన్న వ్యాసం ఒకటి నేరుగా శ్రీశ్రీకి పంపితే ఆయన ఒక కార్డుముక్క మీద 'దేశభక్తీ, విదేశ భక్తీ అనే డిబేటింగు పాయింట్లకు ఇది అదునుకాదు' అని నన్ను మెత్తగానూ సూటిగానూ మందలిస్తూ రాశారు. ఆ వాక్యమే దేశ భక్తిని గురించి నా ఆలోచనలను మార్చింది. పొగడ్తలను చిరు నవ్వులతో స్వీకరించకుండా పొగిడిన  వాళ్లను మందలించటం శ్రీశ్రీకి ఒక అలవాటు. శ్రీశ్రీని గురించి ఇట్లాంటి అనుభవాలు ఇంకా గాఢంగా ఉన్నవారు చాలా మంది ఉన్నారు. వారు వారి వారి అనుభవాలను వెల్లడిస్తే శ్రీశ్రీ సాహిత్య జీవిత చరిత్ర రచనకు ఉపయోగిస్తాము. శ్రీశ్రీ స్పెషలిస్టులుగా పేరు తెచ్చుకొన్న కె.వి.ఆర్‌ రారా.లు సన్నిహితులుగా మెలిగిన చలసాని ప్రసాదు వంటి వారు ఈ ప్రయత్నం చెయ్యొచ్చు. (ఆరుద్రకు శ్రీశ్రీ మీద ప్రెజుడిస్‌ ఇంకా పోయినట్టు లేదు.). శ్రీశ్రీ సాహిత్య జీవిత చరిత్రను రాసే వారు వేసుకోవాల్సిన ప్రశ్నలు కూడా కొన్ని ఉన్నాయి. వాటికి నిష్పాక్షికమైన దురభిమాన రహితమైన సమాధానాలు కావాలి. అభిమానం ఉండొచ్చు. ముదిరితే ఆరాధన అవుతుంది. అది సత్యాన్వేషణకు ఆటంకం. ఇట్లాంటి ప్రశ్నలను కొన్నిటిని ప్రస్తావిస్తాను.

1930 వరకు తెలుగు సాహిత్యం నన్ను నడిపించి  ఆ తరువాత నేను దాన్ని నడిపించాను అని శ్రీశ్రీ అన్నదాన్ని పట్టుకొని శ్రీశ్రీని యుగకర్త అనొచ్చునా? శ్రీశ్రీ యుగవాణిని బలంగా నినదించిన మాట నిజమే. కాని యుగకర్త అంటే మహాపురుషులు యుగాలు నిర్మిస్తారన్న ధోరణిని అంగీకరించినట్టు కాదా! ఆధునిక కవిత్వానికి జనకుడు ఎవరు అని ఈ మధ్య కాలంలో కొందరు చర్చించారు. శ్రీశ్రీ అభిమానులు శ్రీశ్రీ అని మరి కొందరు గురజాడ అని వాదించుకున్నారు. జాతిపిత, భారత మాత, తెలుగు తల్లి వంటి వాటిని కల్పించుకొని జాతి చరిత్రను గాని, సాహిత్య చరిత్రను చూడటం నాన్సెన్సు, న్యూసెన్సు కదా?

శ్రీశ్రీ వైరుద్ధ్యాల పుట్ట. ఆశ్చర్యకరమైన అమాయకత్వమూ ఉంది. దాచుకోలేని పారదర్శకమైన (ట్రాన్స్‌పరెంటు) డిప్లొమెసీ ఉంది. కమ్యూనిస్టు సిద్దాంతాల మీద విశ్వాసమూ ఉంది. నెహ్రూ, ఇందిరాగాంధీలను సోషలిస్టులనే తెలివితక్కువ తనమూ ఉంది. ఒక పక్క సోషలిస్టు విలువలను పొగుడుతూనే తన సెక్సు విజయాలను చాటుకునే ఫ్యూడల్‌ తత్వమూ

ఉంది. సమాజంలో ఏ దుర్లక్షణాల్ని జయించ గలిగాడు? వేటికి లొంగిపోయాడు? ఈ రెంటినీ ఆబ్టెక్టివ్‌గా వివరించాలి. లోపాలు పేర్కొన్నంత మాత్రాన శ్రీశ్రీ సాధించింది ఎక్కడికీ పోదు. ఆఖరుగా శ్రీశ్రీ ఎవరివాడు అనే పిచ్చి ప్రశ్న ఒకటి ఉంది. నా జాతి జనులు పాడుకొనే గీతంగా మోగాలని అన్న శ్రీశ్రీ అందరివాడు అని కొందరు అంటే 'నా శాశ్వాత చిరునామా 'విరసం' అన్నాడు శ్రీశ్రీ అని మరికొందరు చూపిస్తున్నారు. శ్రీశ్రీ విరసం సభ్యుడు కావటానికి, జాతికంతటికి కావాల్సిన కవి కావటానికీ వైరుద్ధ్యం ఎక్కడుంది?

శ్రీశ్రీ సంపూర్ణ మానవుడు, లోపాలూ గుణాలూ సమపాళ్లలో ఉన్నవాడు, కష్టాలూ, సుఖాలూ ఒకేలాగా అనుభవించిన వాడు. కవిగా శాశ్వతుడు.

శ్రీశ్రీ అద్వితీయుడు

(జూన్‌ 15న శ్రీశ్రీ వర్ధంతి)