దేవరాజు మహారాజు వైజ్ఞానిక నాటికలు

విశ్లేషణ
- కె.పి.అశోక్‌ కుమార్‌ - 9700 000948


తెలంగాణ ప్రజల భాషలో కవిత, కథ చెప్పి మెప్పించి దేవరాజు మహారాజు కవిగా, కథకుడిగా స్థిరపడ్డారు. భారతీయ భాషల కవిత్వాన్ని తెలుగులోకి అనువదించి, తెలుగు కళ్ళకు ఇరుగుపొరుగు దశ్యాల్ని చూపించారు. తెలుగు సాహిత్య పాఠకులకు ఒక కొత్త కిటికీ తెరిచారు. వెండితెర కవిత్వంగా కొనియాడబడుతున్న భారతీయ సమాంతర సినిమాను విశ్లేషించారు. ఆధునిక యుగ వైజ్ణానిక స్పహతో జానపద సాహిత్య పరిశీలన చేశారు. సమాజంలో శాస్త్రీయ అవగాహనను పెంచడానికి విజ్ణాన శాస్త్ర గ్రంథాల్ని ప్రచురించారు. బాల సాహిత్యంలోనూ, రేడియో నాటకరంగంలోనూ కషిచేశారు. వీరు రాసిన వైజ్ణానిక రేడియో నాటికలు ''లైఫ్‌ టానిక్‌'' పేరిట 2007 లోనే పుస్తక రూపంలో వచ్చాయి.
125 ఏళ్ళుగా విలసిల్లుతున్న తెలుగు నాటక రంగంలో వైజ్ణానికపరమైన నాటకాలు ఎన్ని వచ్చాయో చెప్పమంటే తడుముకోక తప్పదు. శాస్త్రీయ దక్పథం, హేతుబద్దత, తార్కికత వున్న రచయితలే వైజ్ఞానిక పరమైన రచనలు చేయగలుగుతారు. ప్రయోగదష్ట్యా కూడా దశ్య మాధ్యమం కంటే శ్రవ్య మాధ్యమమే దీనికి అనుకూలమైనదని చెప్పవచ్చు. ఎందుకంటే స్వరాన్ని, శబ్దాన్ని, సంగీతాన్ని ఉపయోగించి కాల్పనిక, స్వాప్నిక వాతావరణాన్ని సులభంగా సష్టించవచ్చు. అందుకే అనేక ఆధునిక వాదాల ప్రయోగాలకు రేడియో అనువైనదిగా మారింది.
తెలుగులో మొట్టమొదటి రేడియో నాటిక 1938 లో ముద్దుకష్ణ రచించిన ''అనార్కలి''. తర్వాత కాలంలో రేడియో నాటికలు విశేష ప్రజాదరణను పొందాయి. తెలుగులో వున్న ప్రముఖ రచయితలు - కవులందరూ దాదాపుగా రేడియోకు వ్రాసినవారు వున్నారు. ప్రజాదరణను బట్టి రేడియో నాటకాలను పున:ప్రసారం చేయడం మామూలే. కాని రేడియో నాటకాలుగా పేరు గడించిన వాటిని, పుస్తకాలుగా వేసినవారిని వేళ్ళమీదనే లెక్కబెట్టుకోవాల్సి వస్తుంది. బుచ్చిబాబు, కొడవటిగంటి, గోరాశాస్త్రి, శ్రీశ్రీ, ఆరుద్ర, గొల్లపూడి, ఆదివిష్ణు లాంటి కొద్ది మంది మాత్రమే కనిపిస్తారు. రచయితలకు స్వయంగా అచ్చు వేసుకునే స్థోమత లేక, పబ్లిషర్లు ముందుకురాక ఎన్నో మంచి నాటకాలు గాలిలో కలిసిపోయాయి.
వీటన్నింటిలో వస్తుపరంగా, శిల్పపరంగా ప్రయోగాత్మకంగా వెలువరించిన శ్రీశ్రీ నాటకాలే 1ం1ొ1 పేరుతో పుస్తకంగా వెలువడ్డాయి. ఈ సంపుటిలో వున్న ''చతురస్రం, మరో ప్రపంచం, అనంత యాత్ర, గవేషణ'' అనే నాటికలను వైజ్ణానిక నాటకాలుగా పేర్కొంటారు. నిజానికి వీటిని వైజ్ణానిక నాటకాలుగా చెప్పడానికి వీలులేదు. ఇవి మానవుడి భవిష్యత్తును గురించిన ఊహలకు సంబంధించినవి. వీటిలో రచయిత కాలంతో, దేవుడితో, మత్యువుతో పోరాడటానికి ప్రాధాన్యతనిస్తాడు. ఇందులో ముఖ్యంగా ''చతురస్రం'' నాటికను చూద్దాం. 1999 డిసెంబర్‌ '31వ తేదీతో, ఈ నాటికలో కథ ప్రారంభమవుతుంది. చంద్రలోకం నుంచి మానవుడు తెచ్చిన అమతాన్ని ప్రపంచ ప్రజలందరికి పంచాలని ఐక్య రాజ్య సమితి నిర్ణయిస్తుంది. ఈ సమావేశంలో బ్రిటన్‌, అమెరికా లాంటి అగ్ర రాజ్యాలు ఆ ప్రయత్నాన్ని నిరోధిస్తాయి. ఆఫ్రో-ఆసియన్‌ రాజ్యాల తరఫున లుముంబా జూనియర్‌ ప్రతిపాదించిన తీర్మానం నెగ్గి అమతాన్ని పంచడానికి నిశ్చయిస్తుంది ఐక్యరాజ్యసమితి. ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ నుంచి డాక్టర్‌ వచ్చి ఇంజెక్షన్‌ల రూపంలో, టాబ్లెట్ల రూపంలో - వివిదాభిప్రాయాలు గల జ్ఞానం, రాజ్యం, సిరి, కళలనే వ్యక్తులకు - అమతం ఇచ్చి వెళతాడు. అందరూ ముప్పై ఏళ్ళవారవుతారు. ఇక వాళ్ళలో గొడవ మొదలవుతుంది.
ఇదే పోలికలతో వచ్చిన దేవరాజు మహారాజు రాసిన ''లైఫ్‌ టానిక్‌'' రేడియో నాటికను చూద్దాం. ఇందులో మానవాళిని మత్యుముఖం నుంచి తప్పించే లైఫ్‌ టానిక్‌ను అమెరికాలో స్థిరపడ్డ ప్రొ.రావు కనుక్కుంటాడు. ఆయన ఢిóల్లీ వెళ్ళి అక్కడి నుండి ప్రపంచ పౌరులకు అమత్‌ - ఇండియా పంపిణి చేసే కార్యక్రమాన్ని తలపెడతాడని రేడియోలో న్యూస్‌ వస్తుంది. ''దీనికి మెడికల్‌ సైన్స్‌ ఒప్పుకోదు. అందరూ బతికితే, ఆరోగ్యంగా వుంటే మా ప్రాక్టీస్‌ ఏంకాను?'' అని డాక్టర్‌ ప్రశ్నిస్తాడు. ఎంజారు చేయాలనే మనస్తత్వం కల విలాస పురుషులకు ఇది బాగానే వుంటుంది. ప్రతిదాన్ని ప్రశ్నించే మనస్తత్వం కల కారుడ్రైవర్‌ కొండన్న ''మానవుడు మరణం లేకుండా దేవుడ్ని జయించాడా? లైఫ్‌ టానిక్‌ కనిబెడితే దేవుడేం కావాలని'' అనుమానిస్తాడు. ఇతడు విచక్షణా జ్ణానంతో ప్రవర్తిస్తాడు. దేవుడు హేతుబద్దంగా మాట్లాడి, మానవశక్తి గురించి గొప్పగా చెబుతాడు. స్వామిజీలో మంచి తార్కికత వుంటుంది.'' మరణాన్ని జయించడం వేరు. ఆయువును పొడిగించడం వేరు.ఉదా: లక్ష్మణుడు, భీష్ముడు. ఒకవేళ సాధ్యమైతే అతను జీవించదలచుకున్నది ఏ ఉన్నతాదర్శాల కోసం?'' అని ప్రశ్నిస్తాడు. మరణం ఎంత అద్భుతమైన అనుభవమో పేషంట్‌ తెలియజేస్తాడు. సైకియాట్రిస్ట్‌ మరణం నుంచి బయటపడ్డవారి అనుభవాలను రికార్డ్‌ చేస్తుంటాడు. లైఫ్‌ టానిక్‌ గురించిన చర్చలను, చర్యలను కనిపెడుతూ వ్యాఖ్యానిస్తుంటాడు. జర్నలిస్టు అనంతర పరిణామాలైన జనాభా, మనమీద చూపే ప్రభావం, జాతీయ - అంతర్జాతీయ ఒత్తిడుల గురిచి చర్చిస్తాడు. చివరగా ప్రొఫెసర్‌ రంగారావు ''మనిషి జీవిత కాలాన్ని పెంచే అమతాన్ని కాక, మనిషిలోని స్వార్థాన్ని రూపుమాపే మందేదన్నా కనుక్కోవాల్సింది...లైఫ్‌ టానిక్‌తో చావును జయించినా, బతకాల్సింది ఈ భూమి మీదే కదా. ఈ కాలుష్యాల మధ్య, ఈ వైషమ్యాల మధ్య, ఈ
కుళ్ళు రాజకీయాల మధ్య, ఇంతమంది కుసంస్కారుల మధ్య, ఇంత దుర్భరంగా, ఇంత దారుణంగా బతకడం కన్నా, మరణాన్ని మనసారా ఆహ్వానించడం మేలని'' ఆవేదనతో తెలియజేస్తాదు. అద్యంతం ఈ నాటిక ఆసక్తికర సంభాషణలతో కొనసాగుతుంది. ఊహించని ట్విస్ట్‌తో నాటికను ముగించడం బాగుంది.
ఆధునిక మానవుడు, ఆది మానవుడు, ప్రకతి ముఖ్య పాత్రలుగా ''ప్రకతి'' నాటిక రూపుదిద్దుకుంది. ముందుగా ఆధునిక మానవుడు ప్రవేశించి, మనిషి ప్రకతి అధీనంలో వున్నంత కాలం జంతువే. ప్రకతిని అదుపులో పెట్టుకోగానే - ప్రకతి సంపదను ఇష్టం వచ్చిన రీతిలో అనుభవించడం మొదలు పెట్టగానే మానవుడయ్యాడని నిర్ధారిస్తాడు. ప్రకతిలో ప్రతి జీవి పరిసరాలకు తగినట్లుగా మారేది. కాని ప్రకతినే మార్చడం వల్ల మన గొప్పతనం బయటపడిందని భుజాలు చరుచుకుంటాడు. దానికి ఆది మానవుడు ''నేను నా విలువను తెలుసుకుని, నా శక్తి సామర్థ్యాన్ని గ్రహించి ప్రకతిని ఆరాధిస్తూనే, అర్థం చేసుకుంటూనే దాన్ని ఎదిరించాను.'' అని తెలియజేస్తాడు. వీరి మాటలు వింటూ స్త్రీ రూపంలో ప్రవేశించిన ప్రకతి ''ఒకరిది అజ్ణానం.మరొకరిది అతి తెలివి'' అని వారి వాదనలను ఖండిస్తుంది. ఆధునికత పేరిట అటవీ నాశనం, పరిశ్రమల కాలుష్యం, విష పదార్థాలు, మారణాయుదాల ఉత్పత్తితో పర్యావరణాన్ని నాశనం చేస్తున్నారని చెబుతుంది. సమయానికి వర్షాన్ని కురిపించకపోతే, కత్రిమ వర్షం కురిపించడానికి ప్రయత్నిస్తున్నారే గాని, ప్రకతిని సహజ సిద్ధంగా వుండనిస్తే, సహజసిద్దమైన వర్షాన్ని పొందవచ్చుకదా అని హితవు పలుకుతుంది. ప్రకతిని కాపాడుకుంటేనే మానవాళి బతికి బట్టకడుతుందనే సందేశాన్ని ఇస్తుంది ఈ నాటిక.
వైజ్ఞానిక ప్రగతి వల్ల అమరిన ఆధునిక సౌకర్యాలతో మానవ జీవితం '' 21వ శతాబ్దం'' లో ఎంత సుఖమయంగా తయారవుతుందో ఈ నాటిక తెలియజేస్తుంది. ఈ నాటిక మనుషుల్లో పెరుగుతున్న వ్యాపార మనస్తత్వాన్ని, ముందు చూపు లేకపోవడాన్ని తెలుపుతుంది. ఇంకోవైపు ఆధునిక సౌకర్యాలు మనిషిని ఎంత బద్దకస్తుడిగా మార్చుతాయో ఈ నాటిక తెలియజేస్తుంది. ఉదా: రోబోట్లు అన్ని పనులు చేసిపెడతాయి. మానవ అవయవాలను స్పేర్‌ పార్ట్స్‌గా అమర్చుకోవచ్చు. ఆహారానికి బదులుగా ఫాస్టెట్స్‌ ఫుడ్స్‌, ఎనర్జీ టాబ్లెట్స్‌ వస్తాయి. ఇంకోవైపు ఆధునికత, వైజ్ఞానిక ప్రగతి పేరిట పరిసరాలను ఎలా నాశనం చేసుకుంటున్నాడో ఈ నాటిక తెలుపుతుంది. విగ్రహాల నిమజ్జనంతో సిటీ లేక్‌ను పూడ్చివేస్తారు. దాని స్థానంలో అపార్ట్‌మెంట్స్‌ కట్టడానికి ప్లాన్‌ వేస్తారు. 21 వ శతాబ్దంలో మనం ఎటువైపు పోతున్నామని ఈ నాటిక మనల్ని నిలదీస్తుంది.
ఈ నాటిక చదువుతుంటే, శ్రీశ్రీ నాటిక ''మరో ప్రపంచం'' జ్ణాపకమొస్తుంది. ఇందులో మరో ప్రపంచం నుండి 21వ శతాబ్దపు మనిషి వచ్చి ఆ లోకానికి సంబంధించిన విశేషాలు వినిపిస్తాడు. యువకులతనికి స్వాగతం పలకగా, వద్దులు వ్యతిరేకిస్తారు. అలా వ్యతిరేకించిన వద్దులు మత్యువును ఆరాధిస్తూ వెనక్కెళ్ళిపోతారు. యువకులు మరో ప్రపంచపు మహత్వాకాంక్షతో మునుముందుకు సాగిపోతారు.
రైలు ప్రయాణంలోని ఒక కంపార్ట్‌మెంట్‌ ఆధునిక సమాజపు వర్తమాన చిత్రణకు ప్రతిబింబంలా నిలుస్తుంది. రకరకాల ప్రయాణీకుల విభిన్న మనస్తత్వాలు, ఒకరినొకరు ఎక్స్‌ప్లాయిట్‌ చేసుకుంటూనే కలిసి ప్రయాణం చేయాల్సిన పరిస్థితి వుంటుంది. ఇందులో దొంగ బియ్యం రవాణా చేసే సేటు, మూగదాన్నని చెప్పి డబ్బులడుక్కునే ముసల్ది, ప్రయాణీకులను మోసం చేయాలని ప్రయత్నించే తినుబండారాల వాళ్ళు, తోవలో పేకాట గాళ్ళు అందరిదీ ఎక్స్‌ ప్లాయిటేషనే. వీళ్ళందరినీ గమనిస్తూ, లోకరీతిని వ్యాఖ్యానిస్తూ, కర్తవ్యాన్ని బోధించే జర్నలిస్టు - అంతా కలిసి ''మూగమోసం'' నాటికను రక్తి కట్టిస్తారు.
ఈ నాలుగు నాటికలలో ''ఆకతి'' 1986 లో రాగా, మిగతావన్నీ 1991, 92 లలో వచ్చాయి. ప్రయోగాత్మకంగా, సందేశాత్మకంగా వున్న ఈ నాటికలు ఆకాశవాణిలో పదే పదే ప్రసారం కావడం రచయిత విజయం గానే భావించాలి. ఒక రేడియో నాటిక విజయవంతం కావడానికి నాలుగు కారణాలుంటాయి.
మంచి స్క్రిప్టు: నాటికగా రూపొందించిన కథా వస్తువును ఆసక్తికరంగా మలచాలి. కథ చెప్పే పద్దతిని ప్రణాళికాబద్దంగా విభజించుకొని దాని టెంపో తగ్గకుండా నడిపించగలగాలి. అది ఎలాంటి కథ అయినా సరే ఆసక్తికరమైన మలుపులతో శ్రోతను ఆకట్టుకోగలగాలి. వైజ్ఞానిక నాటికలంటే ఒక కొత్తదనం వుండాలి. తెలియని విషయాలు, తెలిసీ తెలియని అంశాలు ప్రేక్షకులలో ఆసక్తిని కలుగజేస్తాయి.ఉదా: మత్యువును జయించడం, పర్యావరణ నాశనం, సామాజిక అసమానతలు మొదలైనవి. వీటితో పాటు రచయితను ఇబ్బంది పెట్టేది కాలపరిమితి. అరగంట, గంట నిడివి వుండే నాటికలను కాలాన్ని దష్టిలో వుంచుకొని రాయాలి. ఇదో పెద్ద కసరత్తు.
సంభాషణలు: నాటికకు సంభాషణలు ప్రాణం పోస్తాయి. పాత్రధారుల స్వభావానికి తగ్గట్లుగా సంభాషణలు వుండి అవి కథా గమనానికి దోహదం చేయగలిగాలి. సంభాషణల్లో మంచి పట్టు వుండాలి. కొన్నిసార్లు కథ లేకపోయినా, కథ బలహీనంగా వున్నా సంభాషణల ద్వారా దాన్ని రక్తి కట్టించవచ్చు. పాత్రోచిత భాష ఆ నాటికకు సహజంగా అమరిపోవాలి. ఉదాహరణకు ''మూగమోసం''లో రైలు వరంగల్‌ నుండి సికింద్రాబాద్‌కు వస్తుంటుంది. అందులో వున్న ప్రయాణీకులు కొందరు తెలంగాణా మాండలికంలో మాట్లాడితే షరీఫ్‌ ఉర్దూలో, జర్నలిస్టు వ్యావహారికంలో మాట్లాడతారు. అదే 21వ శతాబ్దంలో స్పుత్నిక్‌ బాబు ఇంగ్లీష్‌ కలగలిసిన తెలుగులో మాట్లాడుతాడు. సంభాషణలు ఆసక్తికరంగా వున్నప్పుడు, మధ్యలోంచి వింటున్న శ్రోత ఆ డైలాగులతో ఆకర్షితులై చివరిదాకా వినేస్తారు. నాటకం మొదటి నుండి విన్నవారు చివరి దాకా రేడియోను అంటిపెట్టుకోక తప్పదు. ముఖ్యంగా ''లైఫ్‌ టానిక్‌, మూగమోసం'' నాటికలలో సంభాషణల పరమైన హాస్యం శ్రోతలను కట్టిపడవేస్తుంది.
గాత్రధారులు: ఎంత మంచి స్క్రిప్టు వున్నా, సంభాషణలు వున్నా వాటిని స్పష్టంగా, ఆకట్టుకునే విధంగా చెప్పకపోతే ఆ నాటిక రక్తి కట్టదు. ముఖ్యంగా ''మూగమోసం'' నాటికలో ఎడ్డిది, పండ్లమ్ముకునేవాడు, షరీఫ్‌, సేటు - వాళ్ళ మధ్య జరిగిన సంభాషణలు అత్యంత సహజంగా, ఆసక్తికరంగా రూపొందాయి. గొంతును బట్టి ఆ పాత్రధారిని, ఆ పాత్ర స్వభావాన్ని గుర్తించగలుగుతాడు శ్రోత. రచయిత చెప్పదలుచుకున్న అంశాన్ని శ్రోతకు చేరవేయడంలో గాత్రధారులు సఫలం అయినప్పుడే ఆ నాటిక విజయవంతం కాగలుగుతుంది.
నేపథ్య సంగీతం: ప్రేక్షకులు బోరు కాకుండానో, సీన్లు మార్చడానికో నేపథ్య సంగీతం అన్న భావనకు కాలం చెల్లింది. సంగీతం రాబోయే సన్నివేశానికి అనుగుణంగా శ్రోతను సన్నద్ధం చేస్తుంది. నాటికను మరింత శక్తివంతం చేయడానికి సంగీతం తోడ్పడుతుంది. నాటిక కొనసాగుతుండగా దశ్యాలు, సంఘటనలు, కాలం మారుతున్నట్లు శ్రోతలకు స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. సంగీతం కథా వాతావరణంలోకి శ్రోతను తీసుకుపోతుంది. ఉద్వేగ భరితమైన వాతావరణాన్ని, మానసిక పరిస్థితులను వ్యక్తీకరించడనికి, నేపథ్యాలు - ఫ్లాష్‌ బ్యాక్‌లు తెలియజేయడానికి సంగీతం ఎంతగానో ఉపయోగపడుతుంది.
శ్రీశ్రీ - దేవరాజు మహారాజు నాటికలు: విశ్లేషణ
రేడియో నాటికల్లో కథ ప్రధానం. అది అందరికి తేలిగ్గా అర్థమవ్వాలి. కాని శ్రీశ్రీ రాసిన ''చతురస్రం'' ''మరో ప్రపంచం'' వంటి నాటికల్లో కథ అంత తేలిగ్గా కొరుకుడుపడదు. కథాకాలం శ్రోతకు తెలియాలి. భవిష్యత్తు, వర్తమానం, భూతకాలం కలగలిసిపోయి శ్రోతను అయోమయానికి గురిచేయకూడదు. కాని శ్రీశ్రీ నాటికల్లో జరిగింది ఇదే. కవితాత్మకమైన వచన ధోరణి. పైగా వాక్యాలతో సర్కస్‌ ఫీట్లు చేయిస్తాడు. తన కవిత్వంలో సామాన్య ప్రజల గురించి శ్రీశ్రీ ఎంత చెప్పినా, నాటికలు మాత్రం సామాన్యుడికి అందనంత ఎత్తులో ఉండిపోయాయి. వారి నాటికలు మేధావులైన శ్రోతల మస్తిష్కాలను పదును పెట్టేవిగా తయారయ్యాయి.
రేడియో నాటిక చదివి ఆనందించేది కాడు. ఇది కేవలం సామాన్య ప్రజలకు, గ్రామీణులకు, నిరక్షరాస్యులకు కూడా అర్థమయ్యే విధంగా రూపొందాలి. ఇది గుర్తుంచుకున్న దేవరాజు మహారాజు తన పాండిత్యాన్ని ప్రదర్శించుకోవడం కాకుండా అందరికీ అర్థమయ్యే రీతిలో సహజంగా, సులభంగా వుండే విధంగా కథ - సంభాషణలతో ఈ నాటికలను తీర్చిదిద్దారు. శాస్త్రీయత, హేతువాదం, తార్కికతలతో కూడిన వైజ్ఞానిక నాటికలతో శ్రోతలను ఎడ్యుకేట్‌ చేయడానికి ప్రయత్నించడంలో దేవరాజు మహారాజు కషి అభినందనీయం.