నిశ్శబ్ద విప్లవాన్ని ధ్వనిస్తున్న సత్యాగ్ని కథలు

డా|| తవ్వా వెంకటయ్య

9703912727

ప్రపంచంలోనూ, భారతదేశంలోనూ, సమాజంలో పెనుమార్పులను తీసుకువచ్చిన 18వ శతాబ్ది నుండి, ఆయా సామాజిక, రాజకీయ, ఆర్థిక మార్పులను సాహిత్యం ప్రతిబింబిస్తూనే ఉంది. వర్తమానంలోని సాంఘిక లొసుగులను విమర్శిస్తూనే, భవిష్యత్తు నిర్దేశం చేసింది. దీన్నే సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవంగా కొనియాడారు చరిత్రకారులు. దీన్నే సంఘసంస్కరణ రచనలు అన్నారు సాహిత్యకారులు. ఇందుకు ప్రాచీన సాహిత్యంకంటే ఆధునిక సాహిత్యం ప్రధాన భూమిక పోషించింది. అందులో పద్యకవిత్వం, గేయకవిత్వం, వచనకవిత్వం, కథ ఈ ప్రక్రియలు మిగిలిన ఆధునిక సాహిత్య ప్రక్రియల కంటే ముందున్నాయనడంలో సందేహం లేదు. వర్తమానంలోని సమస్యలను కవిత్వం, కథ ప్రక్రియలు వీలైనంత ఎక్కువగా ప్రతిబింబించాయి. ముఖ్యంగా సామాజిక రుగ్మతల్ని 'ఎక్కడికక్కడ' విమర్శనాత్మకంగా చిత్రించడంతోపాటు ఆ సమస్యలకు పరిష్కార మార్గాన్ని కూడా సూచించాయి. భారతీయ సమాజాన్ని పట్టిపీడిస్తున్న భారతీయతను ప్రతిబింబించే గొప్ప రచనలే. అందులో సందేహం ఏమాత్రం లేదు. ఈ పరంపరలో 1980 ప్రాంతంలో కలంపట్టి తన చుట్టూ ఉన్న అంతర్గత సమస్యలను భావి ప్రపంచానికి తెలియజేస్తున్న కథారచయిత షేక్‌ హుస్సేన్‌ సత్యాగ్ని.మారుతున్న సామాజిక పరిణామాల దృష్ట్యా, అంతరించిపోతున్న మానవ సంబంధాల సందర్భంలో, ముస్లిం జీవితాలు భారతీయ సమాజంలో అంతర్భాగమైనప్పటికీ నేటి భారతదేశంలో ముస్లింలు పూర్తి నిర్లక్ష్యానికి, అణచివేతకు గురౌతున్న సందర్భంలో సత్యాగ్ని కథలను గురించి తెలుసుకోవాల్సిన అవసరం ఉంది. 80వ దశకంలో సాహిత్య ప్రపంచంలోకి దూసుకొచ్చిన దళిత, మైనారిటీ, స్త్రీవాద సాహిత్యధోరణులను అధ్యయనం చేసినప్పటికీ సత్యాగ్ని మైనారిటీ రచయితగా మాత్రం మిగిలిపోలేదు. చాలామంది సాహిత్యకారులు ఆయనను ముస్లిం జీవితాలను మాత్రమే చిత్రంచే కథారచయితా ముద్రవేశారు. కానీ ఆయన సమాజంలోని పేద, బడుగు వర్గాల సమస్యలన్నీ తడిమిన రచయిత.

భారతదేశం అంటేనే భిన్న సంస్కృతుల సమాజం. ఇది జగమెరిగిన సత్యం. వరకట్నం, సతీసహగమనం, అంటరానితనం, బాల్యవివాహాలను నిరసించి రాసిన, వితంతు వివాహం. కులాంతర వివాహాలు, స్త్రీవిద్య, సమసమాజం సమర్థించి రాసినా, అవన్నీ భారతీయతను ప్రతిబింబించేవిగానే భావించారు విమర్శకులు. భారతదేశంలో భాగమైన ముస్లింలు తమ చుట్లూ ఉన్న అంశాలను రాస్తే మాత్రం అవి ముస్లిం సాహిత్యం, మైనారిటీ సాహిత్యం అంటున్న సాహిత్యకారులు పునరాలోచించాల్సి వుంది. ఎన్నో శతాబ్దాలుగా మిగిలిన భారతీయులతో పాటుగా ముస్లింలూ జీవిస్తున్నారు. వారి జీవిత విశేషాలను, సమస్యలను పాక్షికంగా తెలియని భారతీయుడు లేడు. కానీ వారి జీవితాలకు అక్షరరూపం ఇవ్వాలని మాత్రం ఎవ్వరూ అనుకోలేదు. భారతదేశంలో ఎన్ని తెగలున్నా, కులాలున్నా, వర్ణాలున్నా, ప్రాంతాలున్నా ఈ భారతీయ సంస్కృతిలో మాత్రం అందరూ ఒదిగిపోయారు. ఇందులో ముస్లింలను వేరుచేసి చూడాల్సినపని లేదు. వీరి జీవితం గురించి ఆలోచించిన కథకులు అరుదుగా కన్పిస్తారు. అటువంటి అరుదైన వారిలో మొదటి కథారచయిత షేక్‌ హుస్సేన్‌ సత్యాగ్ని. ముస్లిం జీవితాలలో గూడుకట్టుకున్న చీకటి ధారలను బాహ్యపు ప్రపంచానికి తెలియజేయాలనే ఆలోచన రావడం ఒక ఎత్తైతే, వారి సంప్రదాయాలలోఉన్న లొసుగులను ధైర్యంగా చీల్చి చెండాడిన సత్యాగ్ని కథల గురించి అందరూ తెలుసుకోవాల్సి ఉంది.

గురజాడ, కందుకూరి తదితరులు హిందూ సంప్రదాయాలను, మనుధర్మాలను విమర్శించి సంఘసంస్కరణకారులు అయ్యారు. సతీసహగమనం ఆనాటి సనాతన ధర్మమని ఆచరిస్తే అది అసత్యమని సనాతన ధర్మాలకంటే మానవత్వం గొప్పదని భావించి తమ రచనలతో స్వీయసంప్రదాయాలను ఎదిరించారు. అదే దారిలో అంతే స్ఫూర్తితో సత్యాగ్ని పయనిస్తున్నారు. ఈయన కథలను చదివితే ఆదెంత సత్యమో అవగాహనకొస్తుంది. భారత సమాజంలో ముస్లింల నియమ నిబంధనలు చాలా కఠినంగా ఉంటాయి. అవి ముస్లిం స్త్రీల జీవితాలను ఆటబొమ్మలుగా మార్చాయి. ముస్లిం స్త్రీలు చీకటి చాటున బ్రతుకీడుస్తున్నారు. దీన్ని ఏ ముస్లిమేతర రచయితలు ప్రశ్నించలేకపోకపోయారు. ఆ బాధ్యతను సత్యాగ్ని గారు తీసుకున్నారు. తమ ముస్లిం జీవితాలలో స్త్రీల జీవితాల చుట్లూ అల్లుకున్న సందిగ్ధ వాతావరణాన్ని ప్రశ్నించాడు. నిలదీశాడు. తమ సంస్కృతి సంప్రదాయాలలో ఇస్లాంకు వ్యతిరేకంగా నడుస్తున్న కొన్నింటిని ఖురాన్‌ను ఉదహరించి ప్రశ్నించాడు. నిశ్శబ్దంగా అంతర్గతంగా ముస్లింలలో ఒక గొప్ప విప్లవానికి తెరతీశాడీయన.

ఈ అంశాలకు ఆయన కథలే ప్రతిబింబాలు. ఆ కథలకు ముందు సత్యాగ్ని జీవితాన్ని కొంతైనా తడమక తప్పదు. అతి సామాన్య కుటుంబంలో జన్మించిన ఈయన ఇప్పటికీ తాను పుట్టి పెరిగిన ఊళ్ళోనే స్థిరనివాసం ఉన్నారు. పుట్టపర్తి నారాయణాచార్యుల సన్నిహిత శిష్యులై ఉండడంవల్ల సంప్రదాయ సాహిత్యంపై మమకారం మెండు. అందులో భాగంగానే ఆయన కళాశాలలో చదువుకునే రోజుల్లో 'భగ్నవీణ' గేయకావ్యం రాశారు. ఇప్పటికీ 20పైగా కథలు రాశారు. విద్యార్థి ఉద్యమాలలోనూ, రాజకీయాలలోనూ క్రియాశీలకంగా పనిచేసినప్పటికీ షేక్‌ హుస్సేన్‌ గారి దృష్టి మాత్రం సాహిత్యం నుండి మరలలేదు. అందుకే నేటికీ రచనా వ్యాసంగాన్ని వదల్లేదు. అయితే ఈయన కథలన్నీ ముస్లిం జీవితాలలోని అంశాలతోపాటు అనేక సామాజిక అంశాలను చిత్రించాడు. రాశిలో తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ వాసిలో మాత్రం గొప్పవి. ఇంతవరకూ తెలుగు కథాసాహిత్య చరిత్రల రికార్డు కాని అనేక అంశాలను తన కథలలో వస్తువులుగా చిత్రించారు.

తమ ముస్లింల ఈతి బాధల గురించి గానీ, వారి చుట్లూ కరుడుగట్టిన సంప్రదాయాల పైన గానీ ఏ కథా రచయితా కలం కదపడానికి సాహిసించలేదు. ఆ సమయంలో ధైర్యంగా, నిర్భాగ్యమైన ముస్లిం ప్రజల పక్షాన నిలిచిన రచయిత సత్యాగ్ని. అందుకే తమ గోడును, తమ సమస్యలను అక్షరీకరించడానికి ముస్లిం అయిన షేక్‌ హుస్సేన్‌ సత్యాగ్ని నడుం బిగించారు. కనుకనే ఈయన తొలితెలుగు ముస్లిం కథా రచయితగా గుర్తింపు పొందారు.

షేక్‌ హుస్సేన్‌ సత్యాగ్ని తన కథలన్నింటినీ కలిపి 'సత్యాగ్ని కథలు' పేరుతో 2015 ఏప్రిల్‌లో వెలవరించారు. 21 కథలున్న ఈ సంపుటిలోని కథలన్నీ సమాజంలోని అవినీతిని, రాజకీయ ముసుగు వేసుకున్న దోపిడీదారులను, ముస్లిం కుటుంబాలలో స్త్రీల దుస్థితిని అత్యంత తీవ్రంగా విమర్శకు పెట్టారు. తన కథారచనకు కొడవగంటి, రాచకొండ, రాచమల్లు ఊతమిచ్చారని చెప్పుకున్నారు. కానీ సత్యాగ్ని కథలలో మరో ఏ రచయిత ముద్ర కన్పించదు. ఏ ఒక్కరి శైలిని కూడా అనుసరించినట్లు కన్పించదు. తనదైన రీతిలో సమస్యను పాఠకుడి ముందు నిలుపుతాడు. ఎక్కడా సంక్లిష్టతలు గానీ, ట్విస్టులు గానీ కన్పించవు. రచయిత సామాన్య కుటుంబం నుండి రావడం, అదే సామాన్య ప్రజల మధ్య జీవించడం వల్ల కాబోలు ఈయన కథలు కూడా సామాన్య కుటుంబం నుండి రావడం, అదే సామాన్య ప్రజల మధ్య జీవించడం వల్ల కాబోలు ఈయన కథలు కూడా సామాన్య పాఠకుడికి సైతం సులభంగా అర్థం అవుతాయి. ఎంతటి గంభీరమైన అంశాన్నైనా, ఎంతటి తీవ్రమైన సమస్యనైనా చాలా సులభంగా సరళంగా చెప్పడం సత్యాగ్ని ప్రత్యేకత. ఈయన మరో విశేషమేమంటే కథా గమనంలో ప్రారంభం నుండి ముగింపు వరకు చదివితే తప్ప పాఠకుడికి కథా లక్ష్యం అర్థం కాదు. పాఠకుడు ఏకబిగిన చదవాలి. చదువుతూ చదువుతూ కథను పాఠకుడు ఊహించలేడు. అలాగని కథలో అనుకోని సంఘటనను హఠాత్తుగా పాఠకున్ని ఉక్కిరిబిక్కిరి చెయ్యవు. కానీ కథను అంచనా వేయడం అంత సులభమైన అంశం కాదు.

రచయిత తాను చెప్పదలచిన విషయాన్ని సూటిగా, స్పష్టంగా ఎటువంటి డొంక తిరుగుడు లేకుండా పాత్రలచేత పలికిస్తాడు. ముస్లిం సంప్రదాయాలపై ఆయన సంధించిన ప్రశ్నలు అన్నీఇన్నీ కావు. దానికి తగిన ఆధారాలనూ కథలో చూపడం రచయిత ముస్లిం సంప్రదాయాలపై మంచి పట్టుందనడానికి సాక్షంగా నిలుస్తాయి.

ఈ కథల్లో మట్టిబొమ్మలు, యంత్రం, ముతా, పాచికలు, ఖులా, ముళ్ళ పొదపై మల్లెతీగలు, హలాలా, నూరు రూపాయలు వంటి కథలు ముస్లిం సంప్రదాయాలపై తిరుగుబాటు కథలు. ఇస్లాంలోని వాస్తవ విషయాలను చూపుతూ వాటిని తప్పుదారి పట్టిస్తున్న ముస్లిం సమాజాన్ని నిలదీశాడు.

'తలాఖ్‌' అనే సంప్రదాయానికి ముస్లిం స్త్రీలు ఎంత దారుణంగా బలి అవుతున్నారో రచయిత అనేక సందర్భాలను కథలుగా మలచాడు. అదే సమయంలో దాన్ని తీవ్రంగా నిరసించాడు. 'యంత్రం' కథలో రాజాఖాన్‌, తన భార్య రజియా సుల్తానాకు వరుసగా ముగ్గురు ఆడపిల్లలు పుట్టారని 'తలాఖ్‌' చెప్తాడు. 'తలాఖ్‌' అంటే భర్త భార్యకు విడాకులు ఇవ్వడం. భర్తకు దూరమైన రజియా సుల్తానాకు తమవారు మరో పెళ్ళి చేసుకోమంటారు. అందుకు ఆమె అంగీకరించలేదు. అంగీకరించకపోగా ముస్లిం స్త్రీలకు తలాఖ్‌ ద్వారా జరుగుతున్న అన్యాయాన్ని ఎదిరిస్తానంటుంది. అందుకోసం ''లా'' చదువుతానంటుంది. రెండో పెళ్ళి చేసుకోవడం ధర్మమంటే ''అవును నేను కాదనను. కానీ కారణం లేకుండా తలాఖ్‌ యివ్వమని మన ధర్మం చెప్పలేదు'' అని నిలదీస్తుంది. రజియా ద్వారా పలికించిన ఈ తిరుగుబాటు స్వరం ముస్లిం స్త్రీలలో గొప్ప చైతన్యానికి నాంది. దాన్ని రచయిత ఎంత బలంగా ఆకాంక్షిస్తున్నాడో ఇట్టే అర్థమౌతుంది.

అనుమానంతో విడిపోయిన భార్యాభర్తలు, అర్థంపర్థంలేని ముస్లిం సంప్రదాయాల ఫలితంగా తిరిగి కలవలేక శాశ్వతంగా ఈ లోకం నుంచి దూరమైన దయనీయమైన స్థితిని కళ్ళగట్టిన కథ 'బంగారు కత్తి'. 'మట్టిబొమ్మలు' అనే మరో కథలో కువైట్‌కు వెళ్ళి వచ్చిన సుభాన్‌ తన భార్య అజీబున్‌ అక్రమ సంబంధం నడుపుతుందనే అనుమానంతో చంపి జైలు పాలౌతాడు. కౌన్సిలర్‌ సుభాన్‌ చెల్లెలుతో 'భార్య ఇష్టం లేకపోతే తలాఖ్‌ చెప్పాలి గాని చంపడమేమిటంటాడు. పురుషుల అనుమానానికి స్త్రీల జీవితాలతోపాటు తమ పిల్లల భవిష్యత్తు కూడా ఛిద్రమౌతున్న స్థితిని సహజంగా చిత్రించాడు రచయిత.

కేవలం ఒక రాత్రి సుఖం ఇవ్వలేదనే నెపంతో 'తలాఖ్‌' చెప్పే కథ 'పాచికలు'. ముస్లిం స్త్రీల జీవితాలు ఎంత నిర్భాగ్యంగా, సాగిపోతున్నాయో బయటి ప్రపంచానికి చాటిన కథ పాచికలు. అబ్ధుల్లా రెండో భార్య షహనాజ్‌. ఓ రోజు రాత్రి తన భార్య సుఖం ఇవ్వడానికి సుముఖత కనపరచనందుకు 'తలాఖ్‌' చెప్తాడు. వాస్తవానికి షహనాజ్‌ తల్లికి తన తండ్రి తలాఖ్‌ చెప్పి ఉంటాడు. ఆ బాధలో ఆమె ఉంటే భర్త ఇటువంటి కోరికలు కోరాడు. ఆమె కాదంది. నానాజీ చేత పంచాయితీ పెట్టిస్తే ''హృదయం లేని బొమ్మగా ఆయన కోర్కెలు తీర్చడమేనా నా పని. ఆ పని చేయకుంటే నాకాయన తలాఖ్‌ ఇస్తాడా? ఇది మీకు ధర్మమని తోస్తే నాక్కూడా తలాఖ్‌ ఇప్పించండి నానాజీ'' అంటుంది. అందుకు నానాజీ మన ప్రవక్త తలాఖ్‌ ఇవ్వడం మంచిపని కాదన్నాడమ్మా! స్వార్థాలకు స్వప్రయోజనాలకు దాన్ని ఉపయోగించకూడదని ఆయన అభిమతం అంటాడు. కథలో తలాఖ్‌ను ముస్లిం కుటుంబాలు సక్రమంగా ఉపయోగించుకో లేదనే నిరసన ధ్వనిస్తూ ఉంది. తప్పుదారిలో నడుస్తున్న సంప్రదాయాలను సక్రమ మార్గంలో పెట్టేందుకు తనదైన పంథాలో కథా రచన చేశాడు రచయిత.

సత్యాగ్ని 'తలాఖ్‌' గురించి స్థిర నిర్ణయాలను, ఖురాన్‌లోని వాస్తవాన్ని ఇలా బహిర్గతం చేశాడు. అలాగే మరికొన్ని ముస్లిం సంప్రదాయాలపై ఇంతకన్నా తీవ్రస్థాయిలో నిరసించాడు. వితంతు స్త్రీలు రెండో పెళ్లి చేసుకునే అంశాన్ని కేంద్రీకృతంగా సాగిన కథ ''ముళ్ళ పొదలపై మల్లె తీగెలు'' ఫహిమా, కరీమూన్‌ అక్కాచెల్లెల్లు. ఫహిమా భర్త పెళ్ళైన కొన్ని సంవత్సరాలకే అనారోగ్యం వల్ల మరణించాడు. అప్పటి నుండి మెట్టినిళ్ళు, పుట్టినిళ్ళు పూర్తిగా నిరాదరించాయి. అటువంటి సమయంలో తనను తన పిల్లలకు సాయం అందించి అండగా నిలిచిన మిత్రుడిని రెండో పెళ్ళి చేసుకుంటుంది. అప్పటి నుండి బంధవర్గమంతా ఫహిమాను కొరకొరగా చూశారు. చెల్లెలు కూతురు పెళ్ళికి వచ్చిన ఆమెను అంటరానిదానిగా చూస్తుంటుంది. దాంతో కరీమూన్‌ తన అక్కతో నువ్వు రెండో పెళ్ళి ఎందుకు చేసుకున్నావంటుంది. 'నేనెవరి అనుమతి తీసుకొని రెండవ వివాహం చేసుకోవాల్సిన అవసరం లేదు. ఇస్లాం సంప్రదాయాలకు అనుగుణంగా ఏ వితంతువైనా స్వయం నిర్ణయం తీసుకోవచ్చు అంటుంది. ఆమెను చూసి చాటుగా మాట్లాడుకునే వారి తుప్పు వదిలేటట్లు పెళ్ళి కొడుకు' మన జగత్‌ ప్రవక్త మొదట వితంతువునే కదా వివాహమాడింది అంటాడు. ముస్లిం వితంతు స్త్రీలు రెండో వివాహం చేసుకోవడం తప్పు కాడనే విషయానికి రచయిత ఈ కథ ద్వారా మరింత బలం చేకూర్చారు. అంతేగాదు, చాలామంది వితంతు ముస్లిం స్త్రీలలో రావలసిన చైతన్యానికి ఇది ఆరంభం.

ముస్లింల కుటుంబాల యువతుల పాలిట శాపంగా పరిణమించిన మరొక సంప్రదాయం 'ముతా'. దీని అత్యంత నిర్మాణాత్మకంగా చిత్రించి 'ముతా' తప్పని నినదించిన కథ ''ముతా''. ముతా అంటే పురుషుడు స్త్రీకి కొంత పైకం చెల్లించి కొంత గడువు వరకు భార్యగా స్వీకరించే సంప్రదాయం. గుడువు తీరిన తర్వాత విడాకులివ్వాలి. ఇందులోని లొసుగులను ఏమాత్రం సంకోచించకుండా బహిర్గతం చేశాడు రచయిత. కథలో తండ్రి మరణించిన మబీబ్‌ సేట్‌జీతో ముతా చేయాలని లాడ్జికి తీసుకెళతాడు మేనమామ. తెలిసి తెలియక అయిష్టంగానే వెళుతుంది హబీబ్‌. ఆ లాడ్జిలో 'మరియంబీ' అనే పనిమనిషి హబీబ్‌కు హితబోధ చేస్తుంది. 'ముతా మనకు హరాం (నిషిద్ధం). కొంతమంది భాగ్యవంతులు తమ విలాసాలు పండించుకోవడానికి దాన్ని హలాల్‌ (నిషిద్ధం కానిది) అంటున్నారు. 'ముతా' ప్రస్తావన ఖురాన్‌లో లేదు. ప్రవక్త ప్రవచనాలలో (హదీసులు) మాత్రం కన్పిస్తుంది' అని చెప్తుంది. చాలాకాలం యుద్ధంలో ఉండిపోయిన తమ అనుచరులకు స్త్రీ అవసరం తీర్చడం కోసం ఇస్లాం ప్రవక్త తాత్కాలికంగా అంగీకరించాడు. కానీ యుద్ధం ముగిసి నగరం చేరుకున్న తరువాత దాన్ని ఆచరించడానికి వీల్లేదని చెప్పాడంటుంది. వెంటనే హబీబ్‌ ఒక కాగితంలో 'స్వలాభాల కోసం సంప్రదాయాలను వక్రీకరించే పాడు బుద్ధులు మీవి. క్షమించండి. ఆ పాడుపని నా వల్ల కాదు. అందుకే మీ ముఖాలు చూడలేక దూరంగా వెళ్ళిపోతున్నాను'' అని ఉత్తరం రాసి వెళ్ళిపోతుంది.

ఇది చూడ్డానికి, చదవడానికి కథగానే కన్పిస్తుంది. కానీ ఇది గొప్ప విప్లవం. రచయిత కలుషితం అవుతున్న తన కుల, మత సంప్రదాయాలపట్ల తీవ్ర ఆక్షేపణ ఈ కథలో ప్రతిబింబిస్తుంది. ఖురాన్‌లో లేని విషయాలను చెప్పి అమాయక ప్రజలను నమ్మించి స్త్రీల మానాలను భేరం పెట్టే పశువత్వాన్ని రచయిత నిరసించాడు. అందుకు ఖురాన్‌లోని నిజానిజాలను ఉదహరించి సామాన్య ప్రజల మనోనేత్రాలు తెరిపించే ప్రయత్నం చేశాడు.

ముస్లిం పురుషులు అహంపై చెంపదెబ్బ కొట్టి, ముస్లిం, స్త్రీలకు జరిగే అన్యాయాలకు అండగా నిలిచిన కథ 'ఖులా'. కథలో ఇమామ్‌ సాహేబ్‌ కూతురు 'నాదిరా'. అమ్మ చనిపోయినప్పటి నుండి ఎంతో గారాభంగా పెంచాడు ముస్లిం కట్టుబాట్లలో బంధీని చేయకుండా, మిగిలిన తెలుగింటి పిల్లలతో సమానంగా పెంచాడు. వయసొచ్చాక హుస్సేన్‌ భాషాతో పెళ్ళి జరిగింది. అత్తగారింటిలో చిత్రవధను అనుభవిస్తుంది. ముస్లిం వేషధారణ వేయడం లేదని నానా హింసలకు గురిచేశారు. చివరకు ఆమెపై అక్రమ సంబంధం మోపి కోర్టుకు లాగాడు. ఈమెకు 'తలాఖ్‌' చెప్పవలసిన కారణాలపై కోర్టులో వాదనలు ప్రతివాదనలు జరిగాయి. కానీ 'నాదిరా' తనపై ఇంత అన్యాయమైన, అవమానమైన నిందేశారని, కాబట్టి తన భర్తతో తానే ఉండలేదని ఖులా, ఖులా, ఖులా అని చెప్పింది. ముస్లిం సంప్రదాయంలో భర్తకు భార్య విడాకులివ్వడాన్ని ఖులా అంటారు.

ఈ కథ ముస్లిం స్త్రీల జీవితాలలో పెనుమార్పుకు శ్రీకారం చుట్టిన కథ. పురుషాధిక్యతకు తమ జీవితాలను నిలువుగా అర్పించి, తమను దహించి వేసుకుంటున్న స్త్రీలకు ఈ కథ ఒక దిక్సూచి. తమపై జరిగే అన్యాయాలను ధైర్యంగా ఎదుర్కోవలసిన తీరును రచయిత వారి ముందుంచారు. సనాతన అంశాలే తమ బ్రతుకును ఛిద్రం చేస్తున్నప్పుడు దాని ఎదురు నిలిచి తమను తాము కాపాడుకోవలసిన అవసరాన్ని మేలుకొల్పాడు రచయిత.

ఇస్లాం సంప్రదాయంలో చాలా కఠిన నియమ నిబంధనలున్నాయి. మిగిలిన భారతీయ ప్రజలకంటే ముస్లింల కంటే అవి భిన్నంగా ఉంటాయి. కానీ అవి ఎటు తిరిగి ఎటు వచ్చినా చివరకు స్త్రీల బ్రతుకును ఆటగా మారుస్తాయి. అటువంటి కథ 'హలాలా'. హలాలా అంటే ఒకసారి భార్యకు తలాఖ్‌ చెప్పాక తిరిగి మనసు మార్చుకొని ఆమెను పొందాలనుకుంటే మాత్రం ఆమెకు వేరొకరితో నిఖా చేయాలి. తర్వాత ఆ రెండవ భర్త నుంచి ఆమెకు తలాఖ్‌ చెప్పించి అటు తర్వాత ఆమెను తన మొదటి భర్తను వివాహమాడచ్చు. హలాలా కథలో సనావుల్లా, షాజహానాకు వివాహమైంది. అత్తగారింట్లో ఆ పోరు తాళలేక కొన్ని రోజులు అమ్మగారింటికి వచ్చింది షాజహానా. కొన్ని రోజుల తర్వాత సనావుల్లా షాజహానా ఇంటికెళ్ళి ఆమె ప్రవర్తన మార్చుకోకపోతే తలాఖ్‌ చెప్పాల్సి వస్తుందన్నాడు. మాటల మధ్యలో మూడుసార్లు తలాఖ్‌ చెప్పాడు. మతకట్టుబాట్ల ప్రకారం ఇక వారిద్దరు విడిపోయారు. కానీ సనావుల్లా మాత్రం ఆమెను భార్యగా పొందాలనుకుంటాడు. కానీ అలా జరగాలంటే హలాలా జరిపించాలంటారు. అందుకు కరీముల్లాతో షాజహానాకు నిఖా జరిపిస్తారు. కానీ వారిద్దరు శారీరకంగా కలవద్దని ముందుగానే కరీముల్లా. సనావుల్లా ఒప్పందం చేసుకుంటారు. ఈ విషయం తెలిసి కరీముల్లా అమ్మ హజానీమా ఆవేశం కట్టలు తెంచుకుంది. అలా ఇద్దరూ కలవకుండా, తిరిగి నీమొదటి భర్తతో నిఖా అయితే అది హలాలా ఎలా అవుతుందని ప్రశ్నిస్తుంది. దాంతో కరీముల్లా, షాజహానా కలుస్తారు. ఆ విషయం సనావుల్లాకు తెలుస్తుంది. షాజహానాకు తిరిగి తన భార్యగా స్వీకరించడానికి అంగీకరించకుండా కరీముల్లా ఇంటికొచ్చిన సనావుల్లా తిరిగి వెళ్ళిపోతాడు.

ఈ కథ ముస్లిం సంప్రదాయాలను ప్రతిబింబించేదిగా

ఉన్నప్పటికీ ముస్లిం స్త్రీల జీవితాలు ఆటబొమ్మలుగా మారుతున్న దుస్థితిని చిత్రించాడు రచయిత. మారుమూల గదుల్లో ముస్లిం స్త్రీ హృదయ వేదనను, వారి చుట్లూ అలుముకున్న కారు చీకట్లను బయటి ప్రపంచానికి తెలియజేశాడు. అది ప్రపంచ ప్రజల దయాదాక్షిణ్యాలను పొందడానికి కాదు. ముస్లిం స్త్రీల బాధలు వారి సమస్యలు బయటి వారికి అర్థం కావాలనే ఆకాంక్షకు నిలువుటద్దం. అదే సమయంలో ముస్లిం స్త్రీలు వారి కట్టుబాట్ల మధ్య ఎంతటి చిత్రవధను అనుభవిస్తున్నారో ముస్లిం పురుషులకు మత పెద్దలకు చెంప చెల్లుమనిపించేట్లు తెలియజేయడం. షేక్‌ హుస్సేన్‌ సత్యాగ్ని కేవలం ముస్లిం జీవితాల చిత్రణకే పరిమితం కాలేదు. భారతీయులందరి పక్షాన కలం కదిలించారు. ప్రభుత్వ అవినీతిపైనా, భారతీయ ముస్లిం స్త్రీలను గల్ఫ్‌ దేశాలకు తీసుకెళ్ళి వారిని సేట్‌లకు అమ్ముకునే అన్యాయాన్ని, భారత ప్రజలను మోసం చేస్తున్న దొంగ స్వామీజీల జీవితాలను, మూఢనమ్మకాలకు బలౌతున్న సామాన్య ప్రజల బ్రతుకు చిత్రాన్ని, ప్రజలను నిలువునా దోచుకుతింటున్న రాజకీయనాయకులు, పెట్టుబడిదారుల అడ్డగోలు దోపిడిని బహిర్గతం చేశాడు. ఇలా అనేక అంశాలపై స్పందించారాయన. ఉన్నతమైన, ఆదర్శవంతమైన భారత సమాజాన్ని కోరుకున్న సత్యాగ్ని గారికి కేవలం ముస్లింవాద కథారచయితా విమర్శకులు ముద్రవేయడం అన్యాయం.

''నూరు రూపాయలు'' కథలో పొట్ట కూటికోసం, తమ పిల్లల కడుపు నింపడం కోసం తమ శీలాన్ని కంపచెట్ల మధ్య పరచిన  స్త్రీల జీవితాలను హృదయవిదారకంగా మనముందుంచాడు. ''వినిపించని విడ్పులు'' కథలో బ్రతుకుదెరువు కోసం అమ్మాయిల్ని గల్ఫ్‌దేశాలకు తీసుకెళ్ళి ఉపాధి పేరుతో వారి తెగనమ్మే భయానక సంఘటనను చిత్రించాడు. ''కబోది'' కథలో బ్రతకడం కోసం కువైట్‌కు వెళ్ళిన సుబ్బమ్మ కూతుర్ని సేట్‌ చంపాడు. అందుకు కళ్ళముందు కదలాడించాడు. నిరుద్యోగ తీవ్రతను, ఉన్నత వర్గాలను చూసి మధ్యతరగతి అలాగే ఉండాలని చేస్తున్న బ్రతుకు ఫీట్లను, భర్తను తన చెప్పు చేతల్లో పెట్టుకోవాలని విఫలయత్నం చేసిన ఇల్లాలి జీవితాన్ని వాస్తవంగా తన ముందుంచిన కథ ''అజాత శత్రువు''. స్త్రీల చుట్టూ అలుముకున్న సమస్యలను స్త్రీలే అధిగమించాలనే స్ఫూర్తిని కలిగించే కథ ''బలిదానం''. అధికారం అందితే బాల్యమిత్రుడు కూడా తృణీకరించి పదవుల వెంట పరుగులు తీసే కథ ''కుచేలుడు''. అసలైన ప్రజాస్వామ్యంలో అంతిమంగా నిరంకుశవాదులపై బహిర్గతం చేసిన కథ ''హనుమంతుడికి కోపమొచ్చింది''. 'స్వాతంత్య్ర సమరయోధుల' ముసుగులో అవినీతి నాయకులు నిజమైన స్వాతంత్య్ర సమరయోధులకు అన్యాయం చేస్తున్నారు. వారిని చూసి సమాజం సిగ్గుపడేలా నిజాన్ని నిగ్గు తేల్చిన కథ 'స్వాతంత్య్ర సమరయోధులు'. ఆదర్శవంతమైన ఉపాధ్యాయుడంటే, మార్గదర్శకుడైన గురువంటే ఎలా ఉండాలో తెలియజెప్పిన కథ ''జుట్టుస్వామి''. సత్యాగ్ని తర్వాత తెలుగు కథా సాహిత్యంలో స్మయిల్‌, గులామ్‌, ఇస్మాయిల్‌, యం.డి.సౌజన్య, దేవిప్రియ, మహమ్మద్‌ షంషుద్దీన్‌, సయ్యద్‌, దావూద్‌ ఆలీ, షేక్‌ ఖాజా మొహిద్దీన్‌ సలీమ్‌, ఖదీర్‌బాబు, ఖాజా, శ్రీమతి షహనాజ్‌, శశిశ్రీ, విద్వాన్‌ సప్తగిర, అమీర్‌, చందోలి, రాజా హుస్సేన్‌, షేక్‌ మౌలాలి, వేంపల్లి షరీఫ్‌, ఖలందర్‌ వంటి ఎంతోమంది ముస్లిం జీవితాలతోపాటు మిగిలిన అనేక అంశాలపై కథలు రాస్తున్నారు. వీరందరికి స్ఫూర్తి నిచ్చిన కథకులు సత్యాగ్నిగారు. ఆయన కలం పట్టి ముస్లిం జీవితాలను చిత్రించి, అందులోని లోపాలను ఎండగట్టే వరకు ఆ ధైర్యం ఏ ఒక్కరికీ లేకపోయింది. అయితే తొలి ముస్లిం కథారచయితగా సత్యాగ్ని తన స్థానాన్ని పదిలపరచుకున్నారు.

ముస్లిం పెద్దలకు గానీ, మరెవ్వరికి గాని భయపడకుండా ముస్లిం సమాజంలో అక్కరకురాని సంప్రదాయాలను విమర్శిస్తూ సాగుతున్న షేక్‌ హుస్సేన్‌ సత్యాగ్ని గారికి ముస్లిం స్త్రీలు, ముస్లిం ప్రజలు ఎప్పటికీ ఋణగ్రస్తులే. సత్యాగ్ని కథలు ఇప్పుడిప్పుడే ముస్లిం చాంధసవాద సంప్రదాయాలను కూల్చేందుకు కావలసిన విప్లవాన్ని ఆవేశాన్ని, ఆలోచనను ప్రజలలో రగిలించాయి. అవి క్రమంగా తమ విస్తృతిని పెంచుకోక మానవు. ముస్లిం సోదరీమణుల జీవితాలలోనూ, వారి కుటుంబాలలోనూ కొత్త వెన్నెలలు వెదజల్లక మానవు.