అడిగోపుల కవిత్వంపై విశిష్ట విశ్లేషణ

విశ్లేషణ

- డా|| పి.సి. వెంకటేశ్వర్లు - 9490164963

పిడికిలి బిగించి ప్రజలు

మ్మడిగా మన యీ వ్యవస్థ మార్చేదాకా

పెడబొబ్బ సింహనాదం

అడిగోపుల ¬రు గాలి ఆగవు సుమ్మీ

అంటాడు ఆరుద్ర. అడిగోపుల వెంకటరత్నం కవితా దృక్పథాన్ని గురించి, ఆధునిక కవిత్వంలో బలమైన ముద్ర వేస్తున్న అడిగోపులను అభ్యుదయకవిగా  విమర్శనా లోకమంతా అంగీకరించింది. ఈయన పదహారణాల ఆధునికకవి. వీరి కవిత్వం అర్థం కాలేదంటే శ్రీశ్రీ చెప్పినట్లు ఆధునిక జీవితమే అర్థంకాలేదని మనం గుర్తించాలి. నాలుగు దశాబ్దాలుగా ఆధునిక కవితా సేద్యం చేస్తున్న అడిగోపుల వారిని ఆయన కవిత్వంలోని ఆధునిక తత్వాన్ని ఆరుద్ర, ఆత్రేయ, మరుపూరి, రావిశాస్త్రి, శేషేంద్ర, భుజంగరాయ శర్మ, భరద్వాజ, నాగభైరవ, రాచపాళెం వంటి ప్రముఖులు ముందుమాటలతో ఆవిష్కరించే ప్రయత్నం చేశారు. రచయిత మెప్పుకోసం కాకుండా కవిత్వంలోని లోతును ఆస్వాదించి పాఠకుల ముందుంచారు.  ప్రముఖ విమర్శకుడు, కవి అయిన కొండ్రెడ్డి వెంకటేశ్వరరెడ్డి అడిగోపుల కవితాసారాన్ని, కవి దృక్పథాన్ని ఆసాంతం పరిశీలించి 134 పుటల 'అడిగోపుల అభ్యుదయ కవిత్వం' గ్రంథాన్ని రాశారు.

కవిత్వవిమర్శ రెండు రకాలుగా పుడుతుంది. మొదటిది విమర్శకుడు తనకు తాను రాయాలనుకుని రాసేది కాగా, రెండోది రచయితల కోరికమీద రాసేది. ఈ విమర్శ గ్రంథం మొదటి రకానికి చెందింది. కొండ్రెడ్డివారు అడిగోపుల వెంకటరత్నం కవిత్వాన్ని చదివి, ప్రేరణపొంది ఆయన మొత్తం కవితా సంపుటాలను ఆస్వాదించి, తనభిప్రాయాన్ని విస్పష్టంగా తెలియ జేసిన గ్రంథమిది. ఆధునిక సాహిత్య విమర్శకులకు తొలిపొద్దు కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి. ఆ తరువాత రాళ్ళపల్లి, పుట్టపర్తి, గడియారం, వల్లంపాటి, రాచపాళెం వంటి విమర్శకులు ఆ మార్గంలో పయనిస్తూ, విమర్శనా రంగాన్ని పటిష్టం చేశారు. ఆధునిక కవిత్వంపై సి. నారాయణరెడ్డి, వేల్చేరు నారాయణరావు, కడియాల రామ్మోహన్‌ రాయ్‌ వంటివారు సాగించిన పరిశోధనలు, భావి పరిశోధకులకు దిశానిర్దేశం చేస్తున్నాయి. అభ్యుదయ, విప్లవ, స్త్రీవాద, దళితవాద కవిత్వాలపై వస్తున్న విమర్శ ఆయా కవిత్వాల్లోని వాడిని, వేడిని విశ్లేషించే ప్రయత్నం చేస్తుంది. 'కవిని నిర్వచించడమే విమర్శకుని పని' అంటాడు రాచపాళెం. అయితే కొండ్రెడ్డి కవిని నిర్వచించడమే కాకుండా ఆయన దృక్పథాన్ని, దాని విరాడ్రూపాన్ని ఈ విమర్శనా గ్రంథంలో సంపూర్ణంగా చూపించాడు. 1984 లో వచ్చిన 'సూర్యోదయం' అనే కవితా సంపుటి నుండి 2019లో వచ్చిన 'పదండి ముందుకు' వరకు మొత్తం కవితా సంపుటాలను నఖశిఖ పర్యంతం పరిశీలించి ఈ గ్రంథంలో పొందుపరిచాడు కొండ్రెడ్డి.

అడిగోపుల వారు రాసిన సూర్యోదయం (1984), ఎన్నాళ్ళీచరిత్ర (1985), జీవన పోరాటం (1986), బానిసత్వం అమ్మబడును (1987), మరణానికి రెండు ముఖాలు (1988), విప్లవానికి పురిటిగది (1990), అశ్రువీధిలో అగ్నిగానం (1991), యుద్ధమంటే మాకు భయంలేదు (1992), మట్టి మౌనం వహించదు (1994), మహాపథం (1996), రాతిచిగుళ్ళు (1998), అదృశ్యకుడ్యం (2000), సంకెళ్ళు తెగిన చప్పుళ్ళు (2002), శ్వేతపత్రం (2004), విశ్వగీతం (2006), రంగుల చీకటి (2009), రేపటి వర్తమానం (2011), రెక్క విప్పిన రాగం (2013), రేపటి జ్ఞాపకం (2016), ముందడుగు (2017) పదండి ముందుకు (2019) అనే కావ్య సంపుటాలను సంవత్సరాదిక్రమంలో విమర్శిస్తూ సాగిన ఈ రచనలో అడిగోపులవారి కవిత్వాన్ని కొండ్రెడ్డి తమ ధర్మకాటలో డిజిటల్‌ కొలమానంతో తూచాడు. కవి ఆవేదనను, ఆవేశాన్ని, ఆలోచనను, మార్గాన్ని దిశానిర్దేశాన్ని పొలంలో కొండ్ర వేసినట్లు సూటిగా తెలిపాడు. మార్క్సిస్టు భావజాలాన్ని తారకమంత్రంగా ప్రభోదించిన అలుపెరుగని కవిగా అడిగోపులను మొదటనే పరిచయం చేయడంవల్ల రచయిత ఉద్దేశ్యాన్ని పాఠకులకు స్పష్టపరిచాడు. తనచుట్టూ తాను తిరిగే కవులు కొందరుంటారు. తమ గొప్పను జబ్బలు చరచుకుంటూ ప్రచారం చేసుకునే రచయితలు ఇంకొందరుంటారు. తమ కవిత్వానికి లేని గొప్పతనాన్ని తామే ఆపాదించుకుంటూ ప్రచారంచేసుకునే కవులు మరికొందరు. ఇలాంటివి ఏమీ లేకుండా సాదా సీదాగా జీవితాన్ని కొనసాగిస్తూ, సామాజిక చైతన్యం కోసం కవిత్వం రాస్తున్న అడిగోపుల కవిత్వతత్వాన్ని పరిచయం చేశాడు విమర్శకుడు. ఈ విమర్శనా గ్రంథంలో కవి దార్శనితను, డేగకన్నును, నిబద్ధతను, నిజాయితీని, భౌతికవాదాన్ని, ప్రాపంచిక దృక్పథాన్ని కొండ్రెడ్డి సందర్భానుసారంగా ఉదాహరణలతో నిరూపించాడు. అభ్యుదయం అంటే ఆస్తులకోసం, హక్కుల కోసం పోరాడ్డం కాదు. మంచికోసం మానవీయతకోసం, నడుం కట్టడమూ అభ్యుదయమే. అలాంటి ఆలోచనను రచయిత కొన సాగించిన తీరును విమర్శకుడు విశ్లేషించి చూపించాడు. ఈ గ్రంథానికి రాసిన ముందు మాటలో రాచపాళెం అడిగోపుల వారి కవితాతత్వాన్ని రెండు వాక్యాల్లో చెప్పారు ''ఎప్పుడో పండించిన గింజలు, మొలకెత్తని గింజలు, చచ్చుబడిన గింజలు ఇంకా మార్కెట్‌లో ప్రదర్శించుకునే వాళ్ళలాగా అడిగోపుల కవిత్వం ఉండద''ని చెప్పడం వెనుక కవిలోని నిత్యనూతన కవితా వస్తు ప్రదర్శనను వివరిస్తుంది.

కవి హృదయాన్ని, కవిత్వశక్తిని అర్థం చేసుకున్న వాడే సరైన విమర్శకుడు. కొండ్రెడ్డి అభ్యుదయ దృక్పథం గల విమర్శకులు. అందుకే, కవి భావజాలాన్ని ఆయన తార్కిక చింతనను అర్థం చేసుకుంటూ, విమర్శను కొనసాగించాడు. కవికి ఇష్టమైన అట్టడువర్గాల అభ్యున్నతి, శ్రామికవర్గ ఆనందం, స్త్రీ పురుషుల సమానత్వం, పర్యావరణ, రాజకీయ, ఆర్థిక కాలుష్య రాహిత్య సమాజం వంటివి విమర్శకుడికి కూడా ఇష్టమైన వస్తువులు కావడంవల్ల, కవి హృదయాన్ని సరిగ్గా ఆవిష్కరించగలిగాడు. అంతేకాదు, శ్రీశ్రీ, తిలక్‌, దాశరథిó, కుందుర్తి, ఆరుద్ర, సినారె, శేషేంద్ర, శివారెడ్డి, ఎన్‌. గోపి వంటి దిగ్ధంతుల వరసలో అడిగోపులను కూర్చోబెట్టాడు విమర్శకుడు. వారంతా అలుపెరగని కవులుగా అభివర్ణించారు. కవి హృదయాన్ని విప్పి చెప్పే క్రమంలో స్వానుభవాన్ని రంగరించిన కొండ్రెడ్డి, అడిగోపుల కవిత్వంలో సాధించిన ప్రయోజనాలను దాపరికం లేకుండా తెలిపాడు. రచయితల భావ ప్రకటన స్వేచ్ఛను ప్రభుత్వాలు కాలరాస్తున్న నేటి సందర్భంలో, అడిగోపుల వారు సామాజిక రుగ్మతలపై కొరఢా ఝళిపించిన తీరును, సమాజంలోని అపసవ్య కదలికలను పసిగట్టిన విధానాన్ని, వినీలాకాశంలో అరుణకాంతుల కోసం అంటే వామపక్ష పాలనకోసం ఎదురు చూస్తున్న చూపులను కొండ్రెడ్డి పసిగట్టాడు. అంతేకాదు రచయిత కవితావాక్యాల్లోని భావుకత, తార్కికశైలి కవితావస్తువుకు లోబడి కొనసాగాయని తన విమర్శలో ఉదాహరణ పూర్వకంగా నిరూపించాడు.

అడిగోపుల మొదటి కవితాసంపుటమైన 'సూర్యోదయా'నికి ముందుమాటరాసిన ఆరుద్ర కవిలోని కొత్తచూపును ఆనాడే కనిపెట్టాడని, 'ఆహా' అనేవిధంగా వారి కవితా ఖండికలు ఉన్నాయని మెచ్చుకున్న సందర్భాన్ని కొండ్రెడ్డి గుర్తు చేశాడు. అడిగోపులకు మార్మికంగా కవిత్వం చెప్పేశక్తి ఉన్నప్పటికీ, అందరికీ అర్థం కావాలనే భావనతో సులువైన పదప్రయోగాన్ని ఎంచుకుంటాడని, ఆ పదాలతోనే అభ్యుదయ కాంక్షను వ్యక్తం చేస్తాడని చెప్తూ.

''రాత్రి నాకూ నా కొడుక్కి

పెద్ద పోరాటం

ఆస్తి పంపకాలు కాదు

పంచాయితీ ఎన్నికలు కాదు

చలిని తట్టుకోను

చాలీచాలని దుప్పట్ని

వాడటు లాగ నేనిటు లాగ'' అని జీవనపోరాటంలోని ఘర్షణకు అద్ధంపట్టే కవితల్ని ఉదహరించి చూపించాడు విమర్శకుడు. స్వతంత్ర భారతదేశానికి డెబ్బైఏళ్ళు వయసు పైబడుతున్నా, కట్టుబట్టలకు కరువైన సంగతిని వ్యంగ్యాత్మకంగా కవి చూపించిన దృశ్యాన్ని విమర్శకుడు పాఠక హృదయాలకు హత్తుకునే విధంగా విశ్లేషించి చూపటం మనం గమనించవచ్చు. అడిగోపులవారు గిరీష్‌ కర్నాడ్‌లాగా 'అర్బన్‌ మావోయిస్ట్‌' అనే బోర్డు మెడలో వేసుకోకపోవచ్చు. ప్రకాష్‌ రాజ్‌లాగా మీడియా ముందు బాహాటంగా ప్రభుత్వ విధానాల్ని విమర్శించకపోవచ్చు. కానీ ఒక ఇంజనీర్‌గా నాలుగు దశాబ్దాల ముందే 'అన్ని గుండెలు ఎరుపురంగులో వున్నా ఎరుపెక్కెది కొన్ని గుండెలే' అని అన్నాడంటే ఎంతో గుండెధైర్యం కావాలి. కవిలో ఉన్న ఆ గుండె ధైర్యాన్ని విమర్శకుడు ఒడిసిపట్టాడు.

'ఎన్నాళ్ళీ చరిత్ర' కవితా సంపుటికి రాసిన ముందుమాటలో ఆత్రేయ 'వ్యంగ్యమన్న పూదోటలో ముంచి ఊరిన ఇలాంటి కలం పోట్లు ఎన్నో' అనడం వెనుక అడిగోపుల కలం ఎంత పదనుతేలి ఉందో అర్థం చేసుకోవచ్చు. అందుకే సమసమాజ ఆశయంతో రాయబడ్డ ఈ కవితా సంపుటిని గురించి 'సామాజిక బాధల్ని పలువరించి, కలవరించి గాయాల్లోంచి తోడుకున్న అనుభవాల ఆక్రోశాన్ని అక్షరాల్లో బంధిస్తాడు కవి' అంటాడు కొండ్రెడ్డి. అయితే కవి ఆశావాదిగా, విమర్శకుడు వాస్తవిక వాదిగా కనిపిస్తాడు. అందుకే కవి కోరుకునే సమాజం, కవి వేసే ప్రశ్నకు సమాధానం బహుశా ఇప్పట్లో దొరకదేమోనని విమర్శకుడు వ్యక్తం చేసిన అభిప్రాయాన్ని వాస్తవంగా అర్థం చేసుకోవాలి. కవిత్వం ఎలా ఉండాలో మరో కవికి బాగా తెలుస్తుంది. అందుకే కవైన కొండ్రెడ్డి అడిగోపుల రాసిన

''కయిత్తం రాస్తే....

కాకికి అర్థం కావాల

కాకిపిల్ల పాడుకోవాలన్నాడు

అన్నాడు అప్పిగాడు'' అనే కవితను అమాయకులు కూడా అర్థం చేసుకుంటారని ఉదహరించి చూపాడు. 'జీవన పోరాటం' కవితా సంపుటికి రాసిన ముందుమాటలో మరుపూరు కోదండరామిరెడ్డి అడిగోపుల కవిత్వంలో నేర్పు వేమనబాణీలతో వియ్యమొందుతున్నట్లు ఉందని మెచ్చుకుంటాడు. అలాగే సమాజంలో కనపడీ కనపడనట్లున్న ఆరాటానికి, పోరాటానికి అద్దం పడుతున్న కావ్యంగా జి.యన్‌.రెడ్డి అభివర్ణించాడు. వస్తువును కవితామయం చేయడంలో అడిగోపుల అందెవేసినచేయి అనీ, ఒక శిల్పం ఎటువైపు వెళ్ళినా మనవైపే చూస్తున్నట్లు కనిపించిన విధంగా, ఆయన కవిత్వం ప్రతి ఒక్కరినీ కనిపెడుతూనే ఉంటుందని వివరించాడు కొండ్రెడ్డి. అందుకు ఉదాహరణగా నేటివ్యవస్థలో పాలకులు మేధోవర్గానికి ఏ విధంగా సమాధులు కడుతున్నారో చెప్పిన కవితను

ఉదహరించాడు.

నేటి వ్యవస్థ

మేధావికి

రెండు సార్లు

సమాధులు కడుతుంది

బ్రతికుండగానే

ప్రతిభకు

చనిపోయాక

శవానికి

బ్రతికున్నప్పుడు అతని బ్రతకుకు అన్యాయం చేసిన వ్యవస్థ, అతను చనిపోయాక మాత్రం న్యాయంగానే సమాధి చేస్తున్న తీరును కవి ఎండగట్టాడని కొండ్రెడ్డి కవితలోని అంతర్యాన్ని విశ్లేషించాడు.

రావిశాస్త్రి అడిగోపుల రాసిన 'బానిసత్వం అమ్మబడును' కవితా సంపుటానికి ముందుమాట రాశాడు. ముప్పైఏళ్ళ కిందట వచ్చిన ఈ కవితాసంపుటిలో రచయితలో కనిపిస్తున్న బహుజన దృక్పథాన్ని విమర్శకుడు సరిగ్గా అంచనా వేశాడు. సమాజంలో గుప్పెడు మనుషులు గూడి జనాన్ని పరిపాలిస్తున్న అన్యాయాన్ని కవి

''నా పేరు బహువచనం

నన్ను స్వారీ చేస్తున్న వాడు ఏకవచనం'' అనే వాక్యాల్లో ఇమిడ్చాడని తెలిపాడు. భౌతికంగా చూసినపుడు ప్రతి మనిషిలో ఉండె గుండె పిడికిలంత ఉంటుంది. అలాగే బరువు కూడా ఇంచుమించుగా అటోఇటో ఉంటుంది. కానీ ఆ గుండెలోని పరాక్రమం ఆధారంగా మనుషుల్లో చైతన్యం వస్తుంది. కాబట్టి గుండె బరువును బట్టి ఏదీ ఉండదనే తాత్వితను అడిగోపుల అందించారు. తీరును గుర్తించాడు.

గుంటూరు శేషేంద్రశర్మ 'మరణానికి రెండుముఖాలు' కావ్యానికి రాసిన ముందు మాటలో భారతీయ భాషల ముందుమాటగా గ్రంథాన్ని అభివర్ణించాడు అలాగే సంజీవ్‌ దేవ్‌ కూడా అడిగోపుల కవిత్వం హృదయాన్ని తొలుస్తుందని కితాబిచ్చాడు. ఇలాంటిగొప్పవారు మెచ్చుకున్నందువల్ల ఇదిగొప్ప కవిత్వం కాలేదని, ఆకలిచావును అనారోగ్యపుచావుగా, లాకప్‌హత్యను ఆత్మహత్యగా, మానభంగపు చావును మారణాయుధాల తయారీచావుగా చెప్తున్న సామాజిక వ్యవస్థను ప్రశ్నించినందుకు గొప్పకవిత్వం అయ్యిందని అంటాడు కొండ్రెడ్డి. అంతేకాదు 'నిరుద్యోగికి నెలకు ముప్పై వసంతాలు', 'జీవమున్న విత్తులు మొలకెత్తక పోవడం' వంటి కవితా వాక్యాలు మార్మిక ధోరణిలో ప్రతిభ                      ఉన్నవాడు ఎదగలేక పోతున్నాడనే వాస్తవాన్ని ధ్వనింపజేస్తున్నాయని వివరించాడు కొండ్రెడ్డి.

'విప్లవానికి పురిటిగది' కవితాసంపుటం గురించి మాట్లాడుతూ తంగిరాల వేంకటసుబ్బారావు 'చీకటి భూమిని బ్రద్దలు కొడుతూ చైతన్య వృక్షమై పైకి లేస్తున్న కవి'గా అడిగోపులను అభివర్ణించాడు.   ఆరేళ్ళకాలంలో ఆరవకవితా సంపుటిగా వచ్చిన ఈ రచనలోని కవితాతత్త్వాన్ని, అభ్యుదయ కాంక్షను కొండ్రెడ్డి చక్కగా అంచనావేశాడు. అభ్యుదయం కోసం ఆకాంక్షించే అడిగోపుల కేకలు వదిలేసి సింహగర్జన చేసే స్థితికి ఎదిగాడని వ్యాఖ్యానించాడు. బూర్జువావ్యవస్థలో బడుగుల పరిస్థితి మర్రిచెట్టు కింద మల్లె తీగ లాగా సాగుతుంది అంటూ

''మేము మర్రిచెట్టు కింద//మల్లెతీగలా /పరగకుండా బతకాలి/ చావకుండా నిలవాలి/ నీడనిచ్చినా పెరగలేదని/ నీతులు మీరు చెప్పుకోవాలి'' అంటూ కవి చెప్పిన వాక్యాలు ఎదగలేకపోయినా, స్వచ్ఛమైన సువాసనలు వెదజల్లే బడుగుల జీవితంతో పాటు, వారిని ఎదగనీయకుండా అణచి వేసే బూర్జువాల అహంకారాన్ని ప్రతిఫలింప చేసిందని అంటాడు విమర్శకుడు. నిరుద్యోగం, నిరాశ వంటి వాటికి మరణం ముగింపు కాదని, పాజిటివ్‌ థింకింగ్‌ అలవరచుకోవాలని యువతకు బోధిస్తున్న కవిలోని వ్యక్తిత్వ వికాస భావాన్ని అర్థం చేసుకోవాలని అంటాడు కొండ్రెడ్డి.

'అశ్రువీధిలో అగ్నిగానం' కవితా సంపుటికి తాను చదివిన కళాశాల అధ్యాపకుడు, భావుకుడు అయిన ఎస్‌.వి. భుజంగరాయశర్మ చేత ముందుమాట రాయించాడు. సమాజాన్ని మార్చడానికి రచయితగా అడిగోపుల తన బాధ్యతను గుర్తించాడని మెచ్చుకున్నారు శర్మగారు. అక్షరాలతో అగ్నిగోళాలను దట్టించగలగడం, అప్యాయతలను మూటగట్టి అందించడం కవిత్వపువేళ్ళను గుండెల్లోకి దింపి శాఖోపశాఖలుగా విస్తరింపజేయటం అడిగోపుల కవిత్వానికున్న గుణాలుగా విమర్శకుడు నిర్దారించాడు.

''రిటైరైన నన్ను నువ్వూ/ అమ్మను అన్నయ్యా / పంచుకుంటామంటూ/ నువ్వు రాసిన ఉత్తరం నేడు చేరింది'' అంటూ ఒక ఉత్తరంలోని సందేశాన్ని పాఠకుల గుండెలు పిండేలా కవితగా మలచడం ఈ అభ్యుదయ కవికే సాధ్యమయిందంటాడు కొండ్రెడ్డి. అయితే రచయిత అక్షరాన్ని విచ్చలవిడిగా ప్రయోగించకూడదని, వాటిని అదుపులో పెట్టుకొని అనర్థాలు రాకుండా, అపార్థాలు లేకుండా, అభ్యుదయమార్గంలో ఉపయోగించాలనే కవి ఆశయాన్ని కూడా విమర్శకుడు గుర్తుచేశాడు. స్త్రీ ఆత్మసంరక్షణ విషయంలో అవసరమైతే కత్తిని కూడా అందుకోవాలంటూ

''పొట్ట నింపుకోడానికి గడప దాటుతున్నావు

కొంగు మాటున కత్తి దాచుకోవమ్మా'' అని కఠినమైన సందేశాన్ని కవి ఇచ్చినప్పటికీ అది ఘోరమైన సందేశమేమీకాదని అన్యాయమైన తీర్పులు చెప్పబడుతున్న వ్యవస్థలో ఆమెను జాగ్రత్తగా ఉండమంటున్న కవి ఉద్దేశ్యంలో ఏ మాత్రం తప్పులేదని విమర్శకుడు సమర్థించాడు.

'యుద్ధమంటే మాకు భయం లేదు' కవితా సంపుటికి రాసిన ముందు మాటలో వీరాజి అడిగోపులను పులిలాంటి కవిగా అభివర్ణించాడు. సూర్యుడ్ని తలకింద దాచుకొని, అంతా చీకటి అని వాపోయే మనుషుల్ని తట్టిలేపే కవిత్వాన్ని రాసేకవిగా అడిగోపులను మెచ్చుకున్నాడు. ఆత్మ హత్యలు చేసుకుంటున్న అబలలకు ఆత్మస్థైర్యాన్ని ఇవ్వడం, 'కుట్రను కుట్రతో ఛేదించాలే కాని మరణంతో కాదు' అనే సందేశాన్ని ఇవ్వడం. నేటి యువతరానికి అవసరం అంటాడు విమర్శకుడు. నిలకడలేని మాటతీరును కవి 'నోటినిండా నాలుకలే' అనే పదప్రయోగంతో చూపించడాన్ని కొండ్రెడ్డి ఎంతో ఆలోచనాత్మకంగా విశ్లేషించాడు.

నగిషీ చెక్కిన అబద్దాల ముందు/ నమ్మకాల అమ్మకాలకు/ గిరాకీ వుండటం లేదు అంటూ లోకంలో నిజానికి జరుగుతున్న అవమానాన్ని కవి చెప్పిన తీరును విమర్శకుడు అందిపుచ్చుకుని విశ్లేషించాడు.

''మట్టి మౌనం వహించదు'' కవితా సంపుటికి ముందుమాట రాసిన రావూరి భరద్వాజ ఈ కవితా సంపుటాన్ని పెద్ద నిలుఎవుటద్దంగా అభివర్ణించి, అందులో వర్తమాన సమాజమంతా స్పష్టంగా కనబడుతుందని మెచ్చుకున్నాడు. ఈ కవితా సంపుటిలో ఎక్కువ తండ్రి హృదయం ఆవేదన అనుభూతి ఎక్కువగా కనబడుతుందనే విషయాన్ని విమర్శకుడు గుర్తించక పోయినా, అలాంటి కవితలను కొన్నింటిని ఉదహరించాడు.

కాగితం కలాన్ని నా శ్రమశక్తి /నీకు యిస్తుందిగాని

కూర్చోబెట్టి/ చేయిపట్టి రాయించదు అంటూ కవి చెప్పిన వాక్యాల్లో తండ్రి కొడుక్కి చదువు మీద ద్యాస వుంచమని చెప్పకనే చెబుతున్నట్లు ఉందని కొడుకు బాధ్యతను గుర్తుచేస్తుందని అంటాడు విమర్శకుడు. ఈ సందర్భంలో 'అడిగోపులవారు చూడ్డానికి అమాయకంగా నిశ్శబ్దంగా కనిపిస్తుంటారేగానీ పెన్ను పవర్‌తో ప్రభుత్వాన్ని కదిలించే శక్తి ఉన్న మనిషి అని, అధికారదర్పంతో ప్రవర్తించే వారి గుండెల్లో రైళ్ళు పరిగెత్తించేది ఎలాగో చెప్పే మనిషేనని నేడు కవిత్వాన్ని చదివి అర్థం చేసుకొనే వాళ్ళు పెద్దగా లేకపోవడం వల్ల ఆయనశక్తి చాలా మందికి తెలియటం లేద'ని విమర్శకుడు అనడంలో ఏ మాత్రం అతిశయోక్తిలేదు.

'మహాపథం' కవితా సంపుటం దారిద్య్రం, అవినీతి, అనాచారం, అధికారదాహం వంటి వస్తువులపై దృష్టిపెట్టిందని విమర్శకుడు తెలయజేశాడు. ఈ కవితా సంపుటికి రాసిన ముందుమాటలో నాగభైరవ కోటేశ్వరరావు అడిగోపుల 'కవిత్వంలో విల్లంబు గురి ఉంది. వైవిధ్యపు సిరీ ఉంది. గురి గమ్యం కోసం సిరి రమ్యం కోసం'. అనడంలో కవి కలానికి రెండువైపుల ఉన్న పదునేమిటో అర్థమవుతుంది. ముందు సంపుటాల్లో కత్తితో తిరగమని స్త్రీలకు చెప్పిన అడిగోపుల, ఈ కవిత సంపుటిలో వారిని ఓర్పుగా నేర్పుగా ఓదార్చాడని,

''చీడ ఎప్పుడూ చిగురుకేనమ్మా / ఎదురు రాయి ఎప్పుడూ నడకకేనమ్మా /తనభారం జనభారం తలకుమించి మోస్తున్న రైలు /ఎప్పుడూ ఆత్మహత్యకు పాల్పడలేదు''

అంటూ వారిలో ఆత్మస్థైర్యాన్ని నింపాడని విశ్లేషించాడు విమర్శకుడు. అలాగే 'రాతిచిగుళ్ళు' కవితాసంపుటి కవిలో పదునెక్కిన సైద్ధాంతిక దృక్పథాన్ని కవిగా అడిగోపుల ఎదిగన తీరును నిరూపిస్తుంది. కవితాస్పర్శతో రాతి హృదయాల్లో

చిగుళ్ళు మొలిపించగల సమర్థత కవికి మాత్రమే ఉందని అడిగోపుల రుజువుచేసిన తీరును విమర్శకుడు వివరించాడు.

శాస్త్రీయ ప్రణాళికాబద్ధంగా

నేలపై నీతి తరమబడింది

అస్పృశ్యమై అదృశ్యమైంది

వంటి వాక్యాల్లో కవి ఆర్ద్రత అర్ధమౌతుందని, ఒక వర్గం పేదరికంలోకి నెట్టబడడానికి బ్రహ్మ నుదిటిపై రాసిన రాతగా అభివర్ణించే కర్మసిద్ధాంత వాదుల దుష్టపన్నాగాన్ని నిలదీయాలంటే ప్రతివ్యక్తి సంస్కరించబడాలనే కవి భావనను కొండ్రెడ్డి వివరించాడు.

'అదృశ్యకుడ్యం' కవితా సంపుటికి ముందుమాట రాస్తూ రావెల సాంబశివరావు కవిరాసే వాక్యం, పలికే పదం వినిపించే సందేశం వ్యర్థంగాపోదని, ఒక ఉద్యమంగామారి జనపదాలను కూడగడుతుందనే ఆశాభావం వ్యక్తం చేశాడు. కవిలోని నిబద్ధత, మొండితనం, పట్టుదల ఎలా            న్నాయో

ముడి లోహం కరిగేదాకా /జీవం తొడిగి నడిచే దాకా / ఉద్యమించి సాధించే దాకా /నే రాస్తూనే వుంటాను

వంటి వాక్యాలు వెల్లడిస్తాయని, ప్రపంచీకరణ ప్రభావాన్ని తెలియ జేయడానికే ఇలాంటి శీర్షికను కవితా సంపుటానికి ఎంపిక చేసుకున్నాడనే విషయాన్ని విమర్శకుడు తెలిపాడు.

రాచపాళెం చంద్రశేఖర్‌ రెడ్డి ముందుమాటతో వెలువడిన 'సంకెళ్ళు తెగిన చప్పుళ్ళు'' సంపుటి  పూర్తిగా స్వేచ్ఛకోసం కవిపడిన ఆరాటంగా అర్థంచేసుకోవాలి. మరణంలేని కిరణంగా కవితను కవి అభివర్ణించడం వెనుక

''ఒక కలం నటించిన కాటి సీనుకు /రంగస్థలం కన్నీటి ఉప్పెనౌతుంది'' వంటి వాక్యాల గాఢతను అర్థం చేసుకోవాలంటాడు విమర్శకుడు. అలాగే 'శ్వేతపత్రం' కవితా సంపుటిలోని అన్ని ఖండికలు సమాజానికి శ్వేతపత్రంగా భావించాలంటాడు కొండ్రెడ్డి.

''చినుకు రాలింది / బీజం మొలకెత్తింది / ప్రంచీకరణ  /చుట్టు ముట్టింది'' వంటి కవితా వాక్యాలు క్లుప్తంగా ఉన్నా, పొలంలోని పంటను దోపిడీ చేయడానికి వచ్చేస్తున్న వ్యాపారదళారీలను ప్రపంచీకరణలో పుట్టుకొచ్చిన విషపురుగులుగా కవి భావించడం ఆయనలోని ప్రాపంచిక దృక్పథానికి నిదర్శనం అంటాడు విమర్శకుడు. శ్రీశ్రీ చూపిన భిక్షువర్షీయసీ అలా కావడానికి కారణం సమాజమే. అలాగే అడిగోపుల రాసిన 'ఉమ్మడినేరం'లో మానసిక రోగిగా దర్శనమిచ్చే ఆమె పిచ్చిది కావడానికి పరోక్షకారణం ఉమ్మడినేరమేనంటాడు అడిగోపుల. ఆమె అలా కావడానికి కవి చూపిన కారణాలను అభ్యుదయ విమర్శకుడిగా కొండ్రెడ్డి సమర్థించాడు. మంచికోసం నడుం బిగించకుండా స్తబ్ధంగా ఉండిపోయిన సమాజాన్ని విమర్శకుడు కూడా తప్పుబట్టాడు.

'విశ్వగీతం' కవితా సంపుటిలో రైతు జీవితాన్ని, మారుతున్న అమ్మతత్త్వాన్ని కవి గమనించి వాటిపై స్పందించాడు. అందుకే ఆయన జాతీయకవిస్థాయికి ఎదిగాడని అంటాడు కొండ్రెడ్డి. ఆడపిల్లలు పుట్టారని అమ్మలు కూడా నిర్దాక్షిణ్యంగా పసిగుడ్డును చిదిమేస్తున్న సందర్భాలను కవిగుర్తుచేయడం విమర్శకుడు కూడా అలాంటి వాస్తవాలను ధృవీకరించడం వాస్తవిక విమర్శగా అర్థం చేసుకోవాలి. అలాగే 'రంగులచీకటి' కవితా సంపుటి రచయితలోని దృష్టి తీక్షణతను, నిశితత్వాన్ని తెలియజేస్తుందని శీర్షికపెట్టడంలోనే ఆ ధోరణి అర్థమవుతుందని అంటాడు విమర్శకుడు. ప్రపంచీకరణ నేపథ్యంలో తెరవెనుక విస్తరిల్లుతున్న రంగులచిత్రాలను రచయిత పసిగట్టాడని, స్త్రీని అంగట్లో సరుకుగా చేసి అమ్మకాలు ప్రోత్సహించడాన్ని, చిల్లర డబ్బులకోసం యాచించే బాలుడిని అప్పులకోసం ప్రపంచబ్యాంకు ముందు నిలుచున్న వర్ధమాన దేశాలుగా అభివర్ణించడం వంటివి రచయిత విమర్శనాత్మకత దృష్టిని కనబరిచాడని అంటాడు విమర్శకుడు.

'రేపటివర్తమానం' కవి ఆశయాన్ని సూచించే శీర్షిక. నాలుగ్గోడల మధ్యకూర్చునే కల్పనలతో కవిత్వం రాసే కవుల కోవలోకి అడిగోపుల రాడని, ఎన్నోప్రాంతాలు తిరిగి పరిశీలనజ్ఞానంతో సమాజంలో యింకిపోతున్న విలువలను అధ్యయనం చేస్తూ, పొంగులెత్తే ఆలోచనలతో కవితలు రాస్తున్నాడని

ప్రపంచం కలయ తిరిగాను

అన్ని బాధలు ఒకటి కాదు

అన్ని దిగుళ్ళు ఒకటి కాదు

అన్ని కన్నీళ్లు ఒకటి కాదు

అంటూ కవి పలికిన వాక్యాలే నిదర్శనమని తెలిపాడు కొండ్రెడ్డి. ఈ తిరిగే క్రమంలో చేతికి అందని పంటతో బ్రతుకు భారమై నడుస్తున్న వ్యధార్థజీవులను, వయసు పండడంతో వృద్దాప్యంలో ఊతంకోసం ఎదురు చూస్తున్న పెద్దవారిని ఓదార్చుతూ,

వృద్ధాప్యం అనుభవాల ఊరబావి

సందేశాల సంపుటి

ప్రస్థానాల మార్గదర్శి

పద్మవ్యూహాల దిక్సూచి

అంటూ కవి వారిలో ఆత్మస్థైర్యాన్ని నింపుతున్న తీరును విమర్శకుడు గుర్తించారు. నిరాశతో బ్రతకడం అడిగోపుల కవిత్వానికి అలవాటు లేదనేది ఈ కవితాసంపుటాన్ని చూస్తే అర్థమవుతుంది.

'రెక్కవిప్పిన రాగం' కవితా సంపుటినిండా మానవీయభావనల ¬రుగాలి, చిరుగాలి, ఆర్తి, ఆర్థ్రత

ఉన్నాయని అంటాడు ముందుమాటరాసిన విహారి. సమాజంలో నిజమైన దృశ్యం అదృశ్యమైపోతూ, అరాచకం హెచ్చుమీరి అవినీతి కట్టలు తెంచుకుంటున్న దృశ్యాలను కవి ఈ సుదీర్ఘ కవితాసంపుటిలో అనేక చోట్ల ప్రస్తావించాడని అంటాడు విమర్శకుడు. పాశ్చాత్యభాష ఎంతచుట్టుముట్టినా, తాను తెలుగును శ్వాసిస్తానని, హరికథల్లో మునిగి తేలుతానని, కూచిపూడి దర్శిస్తానని అంటూ కవి మాతృభాషపైన వ్యక్తం చేసిన ప్రేమను ఎవరైనా శభాష్‌ అనాల్సిందేనని అంటాడు విమర్శకుడు. 'రేపటి జ్ఞాపకం' కవితా సంపుటి నూతలపాటి గంగాధరం పురస్కారాన్ని పొందింది. భౌతికవాద తత్వంతో అనేక కవితలు సాగాయి. దేవుడు ఎక్కడోలేడు. కవిలో, చిత్రకారుడిలో, గాయకుడిలో ఉంటాడు అంటూ కవి చేసిన ప్రతిపాదనలు మనిషిలోని గొప్పతనాన్ని తెలుసుకోమని ప్రోత్సహిస్తాయని వివరణ ఇచ్చాడు విమర్శకుడు. కొన్ని గ్రామాల్లో అంటరానితనం నేటికి దళితుల్ని వెంబడిస్తూ స్మశానాలకు శవాల్ని అనుమతించని జ్ఞాపకాలను ఇకనైన లేకుండా చేయమని మానవత్వమున్న ప్రతిమనిషిని రచయిత కోరుకున్నాడనే విషయాన్ని విమర్శకుడు గుర్తుచేశాడు.

'ముందడుగు' కవితా సంపుటానికి ముందుమాట రాసిన మేడిపల్లి రవికుమార్‌ 'అల్యూజన్‌' పద్ధతిని కవిత్వంలో వాడుకున్న తెలుగుకవిగా రచయితను గుర్తించాడు. 'అంతంలేని దారుల్లో అనంతం నా నడక' అంటూ కవిగా ముందుకు సాగుతున్న అడిగోపుల కవితా పయనం ప్రతీకాత్మక ధోరణిలో సాగుతుందని అంటాడు కొండ్రెడ్డి.

''ఆ నేల చిరునామా కరువు /ఆ ఊరి ఆనవాలు వలస'' అంటూ వలసపోయినవాళ్ళు ఎప్పుడొస్తారో తెలియక ఎదురు చూస్తున్న ముసలి వాళ్ళను అడిగోపుల  చూడగలడని విమర్శకుడు గుర్తించాడు. పురాణప్రతీకలను చారిత్రక పదాలను 'మిథోపోయి'లో భాగంగా రచయిత చక్కగా ఇమిడ్చాడని గుర్తించాడు కొండ్రెడ్డి.

మనిషి కవి అయితే /వస్తువు పద్యమౌతుంది /కవి శిల్పి అయితే /పద్యం శిల్పమౌతుంది

వంటి కవితలు శిల్పమర్మాలను తెలిసిన కవిగా అడిగోపుల మాత్రమే రాయగలడని గుర్తుచేశాడు విమర్శకుడు. అభివృద్ధి చెందిన ప్రపంచం, అభివృద్ధి చెందుతున్న ప్రంపంచం అని మన నాయకులు చెబుతుంటే కవిమాత్రం నిద్రించే ప్రపంచం, నిద్రలేని ప్రపంచం, మేల్కొన్న ప్రపంచం అనే మూడురకాల ప్రపంచాలని చూస్తాడని, అభ్యుదయభావం గల రచయితలకు మాత్రమే ఇలాంటి దృష్టి ఉంటుందని అంటాడు విమర్శకుడు.

ఇప్పటి వరకు వచ్చిన వాటిలో చివరిదైన 'పదండి ముందుకు' కవితా సంపుటిని గురించి రాస్తూ నిజమైన బాధ, నిజాయితి, నిష్కల్మషం కవిత్వానికి ముడి సరకులుగా తీసుకుంటూ, వస్తువును రసరమ్యంగా బొమ్మకట్టిస్తూ, పాఠకుణ్ణి ముందుంచుతున్న మణిదీపం లాంటి కవిగా అడిగోపులను ఆకాశనికెత్తాడు విమర్శకుడు. రానురాను అడిగోపుల కవిత్వంలో ప్రతిపదం ఎన్నెన్నో అర్ధాలను శోధిస్తూ ముందుకు సాగుతుందని, మాటపైన, రాతపైన, తినే తిండిపైన కెమెరాలుపెట్టి, స్వేచ్ఛను హరించే ప్రయత్నం చేస్తున్న పాలకుల తత్వాన్ని రచయిత విమర్శిస్తున్న తీరు

కంచంలోకి కెమెరాలుపెట్టి /పత్తేదారులై గమనిస్తున్నారు

వంటి వాక్యాల్లో తెలియజేశాడని విమర్శకుడు వివరించాడు. అడిగోపుల కవిత్వంలోని భావోద్వేగాల ప్రకంపనల తాకిడికి హృదయం చలించి కన్నీరు కారుస్తుందని

కన్నీరు మనుషులకే కాదు /జంతువులకూ వుంది /ఒకటి మాట్లాడుతుంది /ఒకటి మాట్లాడదు

వంటి ఖండికల నేపథ్యాన్ని అర్థం చేసుకోవాలని కొండ్రెడ్డి అంటాడు.

కె.ఆర్‌.కె. మోహన్‌ 'శ్వేతపత్రం' కవితా సంపుటికి రాసిన ముందుమాటలో చెప్పినట్లు అడిగోపుల ప్రతి కవితాసమస్యను కొత్తకోణంలో చూపిస్తుంది. అలాగే కొత్త రచనాశిల్పంతో సాగుతుంది. కవిగా అడిగోపుల వారు వస్తువును గుర్తించడంలోను, పదాన్ని ప్రయోగించడంలోను ఎంతగంభీరంగా మారిపోయాడో, విమర్శకుడిగా కొండ్రెడ్డి వెంకటేశ్వరరెడ్డి శైలి కూడా రాటుదేలింది. తొలికవితా సంపుటిని విశ్లేషించినదానికి, మలికవితా సంపుటిని విశ్లేషించినతీరుకు ఎంతో వ్యత్యాసముంది. ముందుగా కవి చెప్పిన భావాన్నే వ్యాఖ్యానిస్తూ సాగిన ఈ విమర్శ చివరికొచ్చేసరికి కవి భావాలతో ఏకీభవించింది. కవి చేసిన ప్రతిపాదనలకు విమర్శకుడు తన మద్దతు ప్రకటించాడు. ఆయన సాగించిన సమసమాజపు బాటలో అందరూ పయనిస్తే బాగుంటుందని ప్రతిపాదన చేశాడు. కవి వామపక్ష భావాలు గల ప్రాంతంలో పుట్టిపెరిగి విద్యాభ్యాసం చేయడం వల్ల కవికి నిర్దిష్ట దృక్పథం ఏర్పడినట్లు అర్థమౌతుంది. అలాగే విమర్శకుడు కూడా చైతన్యం కలిగిన ప్రాంతంనుండే వచ్చినవాడు కావడం వల్ల రచయిత ఆలోచనలతో ఏకీభవించాడు. వ్యవసాయం, కవిత్వం రెండూ ఈ రోజు వ్యసనాలుగా మారిపోయిన సందర్భం. లాభాపేక్ష లేకుండా రైతు, రచయిత తమకృషిని చేస్తూనే ఉన్నారు. అలాంటి నిరంతర కవితా కృషీవలుడిగా అడిగోపుల చేస్తున్న కవిత్వపు వ్యవసాయానికి విమర్శ అనే నాగలితో కొండ్ర వేసి కవికష్టాన్ని ప్రతిఫలింపచేశాడు విమర్శకుడు. శ్రీశ్రీ కవిత్వాన్ని తూచేరాళ్ళు తనవద్దలేవని చలం చెప్పాడు కానీ, అడిగోపుల వారి కవిత్వాన్ని కొండ్రెడ్డి వెంకటేశ్వరరెడ్డి మాత్రం సరైన తూకంరాళ్ళతో తూచాడు. కవిత్వాన్ని చదివేవారు తక్కువై పోయినా, విమర్శను చదివే వారు ఇంకా ఇంకా తగ్గిపోతున్నా, చదివిన వారికి మాత్రం ఈ విమర్శనాగ్రంథం చక్కటి దిశా నిర్దేశం చేస్తుంది. విమర్శ ఎలా ఉండాలో, కవిని ఎలా అర్థం చేసుకోవాలో, కవితా తత్వాన్ని ఎలా వివరించాలో సంపూర్ణ అవగాహన కలుగుతుంది.