పరిసరాలు, పరిచయాలకు కావ్య గౌరవం

- అవధానుల మణిబాబు,
99481 79437

గడపలన్నిటిలోన ఏ గడప మేలు? అరుగులన్నింటిలోన ఏ అరుగు మేలు? ఊరులన్నిటిలోన ఏ ఊరు మేలు?-  ఇలా చిన్నప్పుడే మన గడపని, అరుగుని , వీథిని, ఊరుని, గురువుని - అభిమానించడం నేర్పుతారు. కాస్త పెద్దయ్యాక ఈ అభిమానం ఆరాధన స్థాయికి పెరిగిూ, ఎలా వ్యక్తం చెయ్యాలి!  అనే తపన మొదలవుతుంది. ఈ వ్యక్తీకరణ మన వత్తి, ప్రవత్తి కల్పించిన అవకాశం మేరకు జరుగుతుంది.  కొందరు పుట్టిన ప్రాంత అభివద్ధికి కషిచేస్తే, మరికొందరు సౌకర్యాలు కలిపిస్తారు. మరి, సజనకారుడు ఏం చేయగలడు? ఆ ఘనతను అక్షరాలలో పొదుగుతాడు. అలాంటి కథలు, గాథలు ఎన్నెన్నో సాహిత్యాన్ని సుసంపన్నం చేశాయ్‌. అమరావతి కథలు, పసలపూడి కథలు,  మా సీమ కథలు, చింతలవలస కథలు, యానాం కథలు, కథా పార్వతీపురం ఇలా ఎన్నెన్నో. పుట్టిన ఊరు నుంచే కాదు,  ప్రవాసం గురించీ మరెన్నో కథలు. విశాఖ గురించి, హైదరాబాదు  గురించి, వారి వారి గ్రామాల గురించి కవితా సంపుటులు, సంకలనాలు వచ్చాయ్‌ (కథలతో పోలిస్తే కవితల సంఖ్య తక్కువే). కానీ, తన ఊరి గురించి ఒక కవి 46 కవితలు వ్రాశాడంటే, అతడు ఎంతగా మమేకం చెందాడో! అదిగో అలా, కవి 'శిఖామణి' వివిధ కవితా సంపుటాలలో ''యానాం'' నేపథ్యంలో వ్రాసిన కవితల సమాహారం ''యానాం కవితలు''.
ఒక ప్రాంతం అనగానే ఏం గుర్తుకొస్తాయ్‌! అక్షాంశాలు, రేఖాంశాలు, భౌగోళిక స్వరూపం, కొండకోనబీ ఉంటే కోటలు, బురుజులు.. ఇంతేనా? ''దేశమంటే మనుషులోయ్‌'' అని మనసారా నమ్మినవాడు కవి.  అందుకే, ''తనను కన్నవారు,  తను కన్నవారు, పెంచినవారు, కలిసి పెరిగినవారు, తీర్చిదిద్దినవారు, ఆత్మీయత పంచినవారు, ఆత్మలో నిలిచినవారు, విడిచి పోయినవారు.....'' వీరందరినీ కవితా వస్తువులుగా ఎంచుకున్నాడు.

ఇంత ఆపేక్షకు కారణం ఏమిటి? ఏదైనా కోల్పోయినపుడే కదూ! దానిపై ఆపేక్ష పెరిగేది. కవి కూడా అంతే.

పాతబడ్డ టైరులాంటి జీవితాన్ని

ఆట సాకుతో

దొర్లించుకుంటూ దొర్లించుకుంటూ

మాయానగర్‌ సర్కస్‌ గుడారానికి

దారితప్పి వచ్చానా?

ఈ విచికిత్స నిరంతరం వెంటాడుతూనే ఉంది. అవుననిపించిన ప్రతిసారీ ఓ కవిత ఉదయించింది. ఆ పరిసరాలు, వ్యక్తులు ఇపుడు మిగలకపోయినా జ్ఞాపకాలు మాత్రం సజీవంగా సతతహరితంగా నిలుపుకున్నారు ''తులసిమొక్క చనిపోయినా తులసికోట మిగిలిపోయినట్టు''.

కవితలన్నీ చాలాకాలం తర్వాత కుటుంబసభ్యులంతా కూర్చుని ఆల్బం తిరగేస్తున్నట్టు  బాల్యమిత్రులు

రీయూనియన్లో కలుసుకున్నట్లు ఏ రైలు ప్రయాణంలోనో  మన ఊరివాడు కనిపించి అందరి సంగతులూ చెబుతున్నట్లు

ఉంటాయ్‌.

''పంటచేలో పరిగెలేరుకున్నట్టు

ఎండాకాలం ఏటివార

ఉప్పుడొంకల్లో

ఎండుపుల్లలు ఏరుకున్నట్టు - జ్ఞాపకాల్లో మనుషులను ఏరుకుంటూ కనిపిస్తారు శిఖామణి. పాత్రలతో పరిచయంలేని మనకు మొదట్లో అవన్నీ అంత విశేషంగా అనిపించకపోవచ్చు. కానీ కవికి మాత్రం ఇవన్నీ ''అంచు విరిగినా, సన్నని బీటవారినా, రాజసం పోని రంగూను పింగాణీ ప్లేటు'' లాంటి జ్ఞాపకాలు.

ఆ పాత్రలు  యానానికి చెందిన ఒకనాటి  గంగిరెడ్ల మరిడమ్మ,  చెల్లె గోపెమ్మ, హోటల్‌ ఓనర్‌ మన్నె బుల్లెయ్య, డ్రిల్లు మాస్టారు రమణమూర్తి, మోరంపూడి కుటుంబరావు, కొట్నాల ప్రభాకరరావు, దడాల రమణయ్య రఫేల్‌, ............ ఎవరైతేనేం? కవిత పూర్తయ్యేసరికి వారు  మన జీవితంలో మనకు ఆప్తులైన వారిలో ఒకరవుతారు. 

ఈ తలపోతలన్నిటిలోనూ, వారి ఆత్మీయమిత్రుడు జిల్లెళ్ళ భాస్కరరావు సంస్మరణలో వ్రాసిన కవిత ఈ పుస్తకంలో పరాకాష్టగా నిలుస్తుంది. ఇక్కడ కవి ఏమన్నాడో చూడండి -

''ఊళ్ళో కుక్కగానైనా పుట్టినా బాగుండును.

జ్ఞాపకానికి వచ్చినపుడల్లా స్మశానానికి వెళ్ళి

నీ సమాధి చుట్టూ మూచ్చూస్తూ ముమ్మార్లు తిరిగి

తలంపాలు దగ్గర కూచుని

తనివితీరా పడుకుని వద్దును'' -  ఎవరనగలరు ఇలా? పది కవితాసంపుటాలు, పది విమర్శా గ్రంథాలు, డాక్టరేటులు, అవార్డులు ... ఇవేవీ శిఖామణిని స్నేహితుని సమాధిచుట్టూ తిరిగేందుకు కుక్కగా పుట్టినా బాగుండును అనేందుకు అడ్డు రాలేదు.

నిజమే, వ్యక్తిపై అవధిలేని ప్రేమ ఎంతమాటయినా అనిపిస్తుంది. అతడు వేరు తాను వేరు అనే భావన లేదు.  అందుకే ''ఈ వాక్యాలు బతికుండగానే నా గురించి నేనే రాసుకున్న స్మతి గీతం'' అంటాడు.  భాస్కరరావుగారిది అకాలమరణమే కావచ్చు, కానీ ఇలాంటి ఒక స్నేహితుడుని సంపాదించిన వారి జన్మ ధన్యమనిపిస్తుంది, ఈ కవిత చదివాక.

ఇలా వ్యథలు, గాథలే కాదు, మనుషుల మంచితనాలూ కన్నీరు తెప్పిస్తాయ్‌, చూడండి -

''పెద్ద పండక్కి

పేద అత్తవారింటికి

సంచీలో కొత్తపంచె తీసుకెళ్ళి

తిరుగు ప్రయాణంలో దానికి

అత్తవారి పసుపు పూయించుకొచ్చిన ఔదార్యం నీది'' అంటారు తండ్రిని తలుచుకుంటూ. ఆ తండ్రి పోలికలు, అలవాట్లు తన పాపలో చూసుకుంటాడు కవి. అవి రూపంలోనో, ముఖకవళికల్లోనో కాదు వెదికేది. 

పశువులతోను, కోడిపిల్లలతోనూ పాపాయి ఆడుకొంటున్నపుడు తండ్రిలోని పసితనాన్ని దర్శిస్తాడు.

సమాజంలో తప్పనిసరిగా ఉండాల్సిన అంశాలు, బాధలు, బంధాలు, బాధ్యతలు ఇపుడు లుప్తమైన దశలో వాటిని పదేపదే తలుచుకుంటాడు కవి.

''మనం పరుగులు తీసిన పేట సందులన్నీ ఇపుడు మనుషుల్లాగే మూసుకుపోయాయి''.

''తేలుకుట్టి నేనేడుస్తుంటే

నన్నుచూసి నాకంటే నువ్వే ఎక్కువ ఏడ్చావు  గుర్తుందా -

ఇప్పుడు ఎవరి ఏడ్పులు వారివేతప్ప

ఇతరుల కోసం ఏడ్చే మనుషులేరి మీరా!''

''ఇప్పుడు నువ్వు లేనట్టే మీ ఇల్లూ లేదు''  ఈ వాక్యాలలో మనుషుల్లాగే మూసుకుపోవడం, ఇతరుల కోసం ఏడ్వలేకపోవడం, నీలాగే ఇల్లు లేక పోవడం అనడంలో కవి ఉద్దేశ్యం కేవలం మార్పును తెలియజేయడం కాదు, సమాజం ఎంత సంకుచితమైనదో చెప్పడం, ఏర్పడిన వెలితిని ఎత్తిచూపడం.

కేవలం, ఈ పుస్తకంలో కవి వాడిన ఉపమానాలు, అన్వయాలపైనే ఓ పరిశోధనా వ్యాసం వ్రాయవచ్చు. ప్రతి విషయాన్ని పాఠకుడికి అద్భుతమైన పోలికతో సంసర్గం చేస్తూ చెప్పగలగడం కవి తాలూకు బలం.

''ఆకాశాన్ని దీర్ఘ చతురశ్రంగా అయిదు అడుగుల మేర కత్తిరించి

అందమైన ఫ్రేములో బంధిస్తే అది ముత్యాల గారి నిలువుటద్దం అయింది'' -  ఎంత బావుందీ వాక్యం! మబ్బులు నిరంతరం సాగిపోతూ ఆకాశరూపం  మారుతూ ఉంటుంది. చూసేవాళ్ళ మనసుని బట్టి ఒక్కోరూపం కనిపిస్తుంది.  మరి, అద్దమూ అంతే కదా! చూసేవాళ్ళను బట్టి రూపం మారుతుంది. (నాకు ఇలా అర్థమైంది సార్‌, అంటే నా ఉద్దేశ్యం ఇది కాదు గానీ, ఇదీ చాలా బావుంది అనేంత మంచితనం శిఖామణిగారిది)

నరసమ్మగారు లేని యానాం సరస్వతి లేని బాసరలా ఉందంటారు, కవి. అంటే ఆలయం తప్ప బాసరలో మరేమీ లేదని కాదు, ఏ అంశం వలన దానికి ఉదాత్తత చేకూరిందో అది లేకపోతే, మిగిలినవి  ఉన్నా లేనట్టే అని.

రొమ్ములూ, గర్భసంచి లేని మగతల్లిగా పెంచిన తండ్రిగారిని  మనిషి రూపమెత్తిన ఆదిమపనిముట్టుగా మేనత్త గిడ్డి వీరమ్మ గారిని స్మరిస్తారు.

ఆకాశపు బాస్కెట్లో సూర్యబింబపు బంతిని వేయడానికి పైకెత్తిన చెయ్యిలా జెండాస్థంభాన్ని ఊహించడం ..... ఇలా ఎన్నెన్నో.

గుళ్ళో పొన్నచెట్టు వాహనం తాళంకప్పను చూసి ''తంబురా బుర్ర''లా ఉందన్న కవి ''విరబూసిన ఇంద్ర ధనస్సులో ఏ వర్ణాన్ని ముందు చూడాలో తెలియనట్టు'' పొన్నచెట్టులో ఏది ముందుచూడాలో తెలిసేది కాదంటారు.

''మా అమ్మ చేయి ఎప్పుడూ కళ్ళకు అందనంత దూరంలోనే ఉండిపోయేది'' అని పగటిపూట చెయ్యిపై తలపెట్టుకుని కాసేపైనా పడుకోడానికి  తీరిక లేని అమ్మను తలచుకుంటాడు.

ఇక పుస్తకంలో గొప్ప వాక్యం ఏదంటే ఇదేనేమో - ''నది చెట్టును అలల రంపంతో కోయగా వచ్చిన రంపపు పొట్టులాంటి ఇసుక'' గాథా సప్తశతిలోని గాథల స్థాయి వాక్యమిది.

తల్లి గోదారి తపస్సుచేస్తే

నువ్వు అర్టోస్‌ రూపంలో చిరంజీవిగా ఉంటావు

అని గౌతమమహర్షి వరమిచ్చి వుంటాడు అని రాజుగారి రంగుకాయ గురించి

''నా బతుకు పరీక్షను గట్టెక్కించి

పరిపూర్ణతను చేకూర్చిన గ్రేస్‌ మార్కువి తల్లీ నీవు'' అని పాపాయి గురించి వ్రాసినపుడు 'ఇలా ఎలా రాస్తాడ్రా ఈయన' అనిపించకమానదు.

ఈ పోలికలకోసం మనకు తెలిసిన దశ్యాలనే కాక, గోదాదేవి పూలమాలలేసుకోవడం, కావ్యాలలో గహనాటవులు, ఆముక్తమాల్యదలో ఊడలమఱ్ఱి, బెజ్జ మహాదేవి, గడగూచి, సిరియాళుడు, భగీరథుడు, ద్రోణుడు వంటి ప్రబంధ, పురాణ, ప్రాచీన కావ్యాంశాలను అందంగా ఉదహరిస్తారు. అధ్యయనం, అధ్యాపనం దాగేవి కాదు.

జీవితాలతోబాటు జీవన సూత్రాలనూ చెబుతాడు కవి.

''నా బతుకంతా ఎదురీతే

ఉరకలెత్తే వరద గోదారి

సముద్రంలో కలిసే సంగమ స్థలి

నా పోరాట రణస్థలి'' అనిపిస్తారు పులసతో.  అయితే ఇంత పోరాడి ఎదురీది పొందినది విజయమా? పరాజయమా? అందుకే ముగింపులో ''లక్షలాది జనుల రాసిక్యపు నోళ్ళలో ఒక్క లాలాజలం బిందువునై ఉదయిస్తున్నందుకు సంతోషిస్తాను'' అనిపించి త్యాగాన్ని, సార్థకతను, తప్తిని ''పులస చేప స్వగతం''గా వినిపిస్తారు.

పడవే ప్రమాదం అయినపుడు ''యుద్ధం నదితోనా, పడవతోనా?'' అని ప్రశ్నించి మరో కవితలోకి వెళ్లిపోతాడు కానీ, అది వందల ప్రశ్నలుగా మనల్ని వెంటాడుతూనే

ఉంటుంది.

చిన్నపుడు అన్ని ఆటల్లో నెగ్గిన నువ్వు జీవితపు ఆటలో ఓడిపోయావ్‌ అని బాల్య స్నేహితురాలు మీరా గురించి బాధపడతారు. బాల్యపు విజయాలు భవితను నిర్ణయించలేవని, మనిషంటే విధి చేతిలో బొమ్మేనని నమ్మక తప్పదు కదూ!

్జ్జ్జ

పుస్తకమంతా తడిదనం. అలా అని చేతిని కాక మనసుని తడుపుతుంది. 

''వాన వెలిసాక

గంగరావి చెట్టు కింద నించొని

చెట్టు కొమ్మట్టుకు లాగినట్లు'' ప్రయత్నపూర్వకంగా చెమ్మగిల్లుతూ ఉంటాడు. అందుకే, పూలమ్ముకునే కుర్రాణ్ణి ''బాల్యాన్ని మూరమూర చొప్పున కోసి అమ్ముకుంటున్నాడు'' అంటారు. ''ఎండపొడ తగిలి వొడిలిపోతున్న పూలపై  చెమటనూ కన్నీళ్ళనూ చల్లి మదుత్వాన్ని కాపాడుతున్నాడు'' వాడు అమ్మేది పూలైనా, కట్టెలైనా ఒకటేగా అని బాధ పెట్టేస్తాడు.

ఎందుకిలా ఇంత బలవంతంగా గుర్తుచేసుకుని బాధపడడం అని అడుగుతారేమో -

''కన్నీరు పెట్టుకోడానికి ఏదో బలమైన కారణముండాలి

అన్నంతో తీరని ఆకలిలాగో,

నీటితో తీరని దాహంలాగో

నన్ను నేను ద్రవింపజేసుకుంటాను'' అంటాడు. కవితాలన్నీ చదివాక,   ''జీవితపు ఇంత పై పొరలోనే దు:ఖం ఉందనుకోలేదు ఇంతకాలం'' అంటాం మనం కూడా.

అంతులేని ఆత్మ విశ్వాసాన్ని ప్రదర్శించేటప్పుడూ అది వినమ్రంగా వ్యక్తీకరించడం శిఖామణిలో చూస్తాం.  ''ఆ రోజు మట్టి ప్రమిదలో మీరు ఎగదోసిన చిన్న ఒత్తి ఈ రోజు దీపశిఖయై కవిత్వాన్ని వెలిగిస్తోంది''.  కవిత్వమై వెలుగుతోంది అనకుండా కవిత్వాన్ని వెలిగిస్తోంది అని ఒకింత సాధికారంగా చెప్పుకున్నా, వినయంగా అది నరసమ్మగారిచ్చిన కవిత్వపు స్తన్యమని గుర్తు చేసుకుంటారు. ఈ ఒద్దిక కవిలోను, కవితలోనూ ప్రస్పుటంగా కనిపిస్తుంది.

''నడి వేసవి,  పొలం గట్టున,  తుమ్మ చెట్టు నీడలోని నిద్రలాంటి'' ఓ ఊరిలో  ''పొద్దు తిరుగుతున్న వయసులో ఏరుకున్న జ్ఞాపకాలు''  గురించి కవి చెబుతుంటే మనకు  ''అమ్మమ్మ ఇంట్లో ఇత్తడి దస్తాగిన్నెలో అన్నం తిన్నట్టు''

ఉంటుంది. హదయంలో ఇన్ని జ్ఞాపకాలుంటే అది మరేం తోచనిస్తుంది?

ఓ కవితలో రెండు సార్లు వ్రాసుకున్నట్లు -  ''ఒక్కోసారి ఏమీ చేతకాదు  వుత్త గుర్తుకు తెచ్చుకోవడం తప్ప''.