కన్యాశుల్కంపై విమర్శ - పరామర్శ

విశ్లేషణ

- ప్రొఫెసర్‌ వెలమల సిమ్మన్న - 9440641617

'తెలుగులో ఆది కవి నన్నయ్య అయితే, తెలుగు ఆధునికతను కల్పించింది గురజాడ. ఇద్దరి చేతుల్లో తెలుగు కొత్త పుంతల్ని తొక్కింది. సాంఘిక దురాచారాలను బట్ట బయలుచేసి సంఘ సంస్కారాన్ని సాహిత్యం ద్వారా, అప్పారాయ మహాకవికి పూర్వంగాని, తర్వాతగాని ఏ తెలుగు రచయితా ఆయన చేసినంత అమోఘమైన సేవ చెయ్యలేదనే నిస్సంశయంగా చెప్పవచ్చు. దేవుళ్ళూ, రాజులూ, ధనికులూ, ఆక్రమించుకొన్న సాహిత్యాన్ని ప్రజలకు సంపాదించిన మహా పురుషుడు అప్పారాయ మహాకవి. సాహిత్య విప్లవకారుడై నూతన సంస్క ృతిని నెలకొల్పిన మహాపురుషుడు. అప్పారాయ మహాకవి తెలుగు జాతికి పెన్నిధి. ప్రపంచ కవుల కుటుంబానికి చెందిన విశ్వకవి.'

- శెట్టి ఈశ్వరరావు

గురజాడ 'కన్యాశుల్కం' రాయలేదు అన్న దగ్గర నుంచి... ఎన్నో విమర్శలు చోటు చేసుకున్నాయి. ముద్రణ విషయంలో కూడా అనేక చర్చలు జరిగాయి. కన్యాశుల్కం నాటకంలోని ఇతివృత్తం, పాత్రలు, రసం, నాటక లక్షణాలు, నాటక ప్రయోజనం, భాష మొదలైన విషయాలపై వాదోపవాదాలు జరిగాయి.

గురజాడ కన్యాశుల్కం రాయలేదు అనేది ఒక విమర్శ. ప్రారంభం నుంచి సంప్రదాయ పిడి వాదులు గురజాడపైన, గురజాడ రచనలపైన విరుచుకుపడ్డారు. ఈ రోజు వరకు ఆయనపై విరుచుకు పడతూనే వున్నారు. వ్యక్తిగతంగా కూడా దాడిచేశారు. గురజాడ చేసిన తప్పు ఏమంటే, సమాజంలో పాతుకుపోయిన రుగ్మతల్ని సాహిత్యం ద్వారా బాగుచేయాలని మనసారా కోరుకున్నారు. అది సనాతన సంప్రదాయవాదులకు గిట్టలేదు. 'మతములన్నియు మాసిపోవును, జ్ఞానమొక్కటి నిలిచి వెలుగును' అని గురజాడ అన్నారు. గురజాడ మాటలు సనాతన పిడి సంప్రదాయ ముసుగు వీరులకు నచ్చలేదు. కారణం! సమాజం బాగుపడితే రాబోయే కాలంలో సమాజంలో వాళ్ళ ఆటలు సాగవని. సమాజంలో అందరూ చదువుకుంటే వాళ్ళ మాటలు ఎవ్వరూ వినరని. వాళ్ల దృష్టిలో సమాజం బాగుపడకూడదు. అభివృద్ధి చెందకుండా వుంటేనే వాళ్ళ ఆటలు సాగుతాయి.

వావిళ్ళ వేంకటేశ్వర శాస్త్రుల వారు వెనకవుండి కథ అంతా నడిపించారు. ప్రముఖ గ్రంథ ప్రకాశకులు. మరియు ప్రాణ మిత్రుడైన వావిళ్ళ వారు, గురజాడ వారికి తీవ్రమైన అపకారం చేయ తలపెట్టారు. అప్పుడు కవులు, రచయితలు, కళాకారులు, సాహితీవేత్తలు, మేధావులు ముఖ్యంగా పత్రికల వారు అందరూ ముక్త కంఠంతో ఖండించారు. ఏది నిజం అని వావిళ్ళ వారిని అందరూ గట్టిగా నిలదీశారు. చివరకు వావిళ్ళ వారు చేసేది లేక గురజాడే 'కన్యాశుల్కం' రాశారని చేసిన తప్పును ఒప్పుకొన్నారు.  ఇలాంటి వ్యక్తులు సమాజంలో ఎప్పుడూ వుంటారు. ఇటువంటి వాళ్ళపై ఒక కన్ను వేసి, సాహిత్య వేత్తలు ఎప్పుడూ జాగ్రత్తగా వుండాలి. లేకపోతే తెలుగు సాహిత్యానికి అన్యాయం చేసిన వాళ్ళం అవుతాం.

కన్యాశుల్కం మొదటి కూర్పుకి రెండో కూర్పుకి చాలా తేడా వుంది. ఈ విషయం పరిశోధకులందరికీ తెలిసిందే. రెండోసారి గురజాడ కన్యాశుల్కం రాయకపోతే గురజాడకు ఇంత పేరు వచ్చేది కాదు. మొదటి కూర్పులోని పాత్రలకు రెండో కూర్పులోని పాత్రలకు చాలా తేడా కన్పిస్తుంది. గురజాడ సహృదయ పాఠకుల్ని ప్రేక్షకుల్ని దృష్టిలో పెట్టుకొని, రెండో కూర్పులో మార్పులు చేర్పులు చేశారు. రెండో ముద్రణలో వచ్చిన కన్యాశుల్కం, ఉత్తమ స్థాయి నాటకంగా నిలిచింది. అంతేకాక ప్రపంచస్థాయిని అందుకోగల నాటకంగా పేరుగాంచింది. అందుకే రెండో ముద్రణ 'సాన పట్టిన మేలిమి వజ్రం' అయింది.

నాటకంలోని ఇతివృత్తానికి శాశ్వతం లేదన్నది ఒక విమర్శ. ఈ నాటకంలోని పాత్రలు సమాజంలో కన్పిస్తున్నాయి. ఈనాటికి కూడా గురజాడ సృష్టించిన పాత్రలు సజీవంగా వున్నాయి. అందుకు గిరీశం, రామప్పపంతులు, భీమారావు నాయుడు, భైరాగి పాత్రలు మంచి ఉదాహరణగా మనం తీసుకోవచ్చు.

అంకాలు పెంచారు. పాత్రలు పెరిగాయి అనేది ఒక విమర్శ. కన్యాశుల్కంలో బాలవితంతు సమస్య ఎలా ముడిపడి వుందో, నిరూపించే ఉద్దేశంతోనే, వితంతువులు వేశ్యా సమస్యల వైపు ఎలా బలవంతంగా లాగబడుతున్నారో, వేశ్యా సమస్య అన్ని వర్గాలపైన, అన్ని వర్ణాలపైన, అన్ని వృత్తులపైన ఎలా ప్రభావం చూపుతోందో, సంఘ సంస్కరణోద్యమంలో, ఈ సమస్య పరిష్కారం ఎందుకు కాలేదో ఇలా అన్ని విషయాల్ని విపులంగా, వివరంగా లోతుగా, చెప్పాలని అనుకున్నారు గురజాడవారు. అందుకే అంకాలు పెంచారు. పాత్రలు కూడా పెరిగాయి.

నాటకంలో మధురవాణి ప్రసంగాలు ఎక్కువగా చోటుచేసుకున్నాయి అనేది ఒక విమర్శ. కావాలనే మధురవాణి పాత్రను గురజాడ పోషించారు. తొలికూర్పులో కన్నా, రెండో కూర్పులో మధురవాణి పాత్రను పెంచి రాశారు. 'సదుద్దేశంతోనే మధురవాణి పాత్రను పోషించాను' అని గురజాడగారే చెప్పుకున్నారు.

రస పోషణలో గురజాడ అందె వేసిన చేయి. అందులో హాస్య రసపోషణకు పెట్టింది పేరు. నాటకమంతా హాస్య రసంతో వ్యంగ్యంతో చమత్కారంతో వెటకారంతో, ముఖ్యంగా నాటకమంతా హాస్య ధ్వనితో నడుస్తుంది. అంతేకాదు హాస్య రసం, ధ్వని వల్లే కన్యాశుల్కంకు అంత పేరు వచ్చిందని విమర్శకులు కొనియాడారు.

అయితే కన్యాశుల్కంలో వున్నది హాస్యం కాదని ముని మాణిక్యం గారు విమర్శించారు. దానికి ఘాటైన సమాధానం పురాణం సుబ్రహ్మణ్య శర్మగారు ఇలా ఇచ్చారు. 'ఒక కాంతం పాత్రను సృష్టించినందుకే మునిమాణిక్యం వారు తెలుగు వారి కృతజ్ఞతలకు పాత్రులైనారు కదా! కన్యాశుల్కంలో కోటి సూర్యకాంతులున్నవి. కన్యాశుల్కంలో ఏమీ లేకపోయినట్లయితే, వీరేశలింగం గారి ప్రహసనాలు, పానుగంటివారి గ్రాంథిక 'వర విక్రయం', 'కంఠాభరణం' లాగా ఏనాడో ప్రజల మధ్య లేకపోయేవని రెండు అట్టల మధ్యనే జీవించి వుండలేదని' తీవ్రంగా ప్రతి విమర్శ చేశారు.

కన్యాశుల్కం నాటకంలో, బాహ్య దృష్టికి హాస్యరస ప్రధానంగా కన్పిస్తున్నా, అంతర్గతంగా ఇందులో ధ్వని (వ్యంగ్యం) చోటు చేసుకుంది. అటు హాస్యం, ఇటు ధ్వని రెండూ సమాంతరంగా నాటకంలో చక్కగా పోషించబడ్డాయి. అందుకే అధ్బుతమైన నాటకంగా పేరుగాంచింది.

గురజాడ రాసిన 'కన్యాశుల్కం' నాటకంలో భరతుడు చెప్పిన రసం, ఆనందవర్థనుడు చెప్పిన ధ్వని (వ్యంగ్యం) రెండూ సమ్మిళితంగా చోటు చేసుకున్నాయి. అంతేకాక అభినవగుప్తుడు చెప్పిన 'రస ధ్వని', నాటకమంతా అంతర్లీనంగా చాలా స్పష్టంగా కన్పిస్తుంది. రసధుని ధ్వనిఖని కన్యాశుల్కం. ఇలా 'రసధ్వనులు' రెండూ సమాంతరంగా ప్రవహిస్తున్న ఏకైక విశ్వ విఖ్యాత మహా ఉత్తమ నాటకం 'కన్యాశుల్కం'.

ఈ నాటకంలో ప్రాచీన నాటక లక్షణాలు లేవు అనేది ఒక విమర్శ. గురజాడ వారు ఈ నాటకాన్ని ప్రాచీన నాటక లక్షణాల్ని దృష్టిలో పెట్టుకుని రాయలేదన్న విషయాన్ని మనం తెలుసుకోవాలి. ఆధునిక కాలంలో పుంఖాను పుంఖాలుగా వెలువడే నాటకాలకు ప్రత్యేకంగా నూత్న లక్షణాల్ని మనం ఏర్పరచుకోవలసి వున్నది. కన్యాశుల్కం నాటక విషయం కూడా ఇలాంటిదే. ఆధునిక నాటకాలకు ప్రాచీన నాటక లక్షణాలు అన్వయించబడవు.

అన్య దేశ పదాలు, ముఖ్యంగా ఆంగ్ల భాషాపదాలు నాటకంలో ఎక్కువగా వున్నాయి అనేది ఒక విమర్శ. గురజాడ ఆంగ్ల పదాలు వాడారు. ఇందులో వాడిన ఆంగ్ల పదాలు, తెలుగువారి నిత్య జీవితంలో సమ్మిళితమై పోయిన పదాలే అన్న విషయాన్ని విమర్శకులు గమనించాలి.

'కన్యాశుల్కం' నాటకం ద్వారా నాటకకర్త ప్రయోజనం సాధించలేకపోయారు అనే వాళ్ళు కూడా వున్నారు. ఇది విచారించదగ్గ విషయం. ఏమీ సాధించకపోతే వందలసార్లు నాటకం ప్రదర్శనకు ఎలా నోచుకుంటుంది. అసలు ప్రజలు ఎందుకు చూస్తున్నారు. ఆ గ్రంథం ఇన్ని సార్లు ఎందుకు ముద్రణకు నోచుకుంది. విమర్శకులు ఈ విషయాలన్నీ తెలుసుకోవాలి. కావాలని రంధ్రాన్వేషణ చేస్తే అది విమర్శ అనిపించుకోదు. కువిమర్శ అవుతుంది. విమర్శకులు ఒక గ్రంథాన్ని విమర్శించదలచుకుంటే వాళ్ళ కోణంలో నుంచి కాక రచయిత ఏ దృష్టితో ఆ రచన చేశాడో ముందు తెలుసుకోవాలి. ఆ కోణం నుంచే ఆ గ్రంథాన్ని విమర్శించాలి. గురజాడ ఈ నాటకం ద్వారా సాహిత్య ప్రయోజనాన్ని, సామాజిక ప్రయోజనాన్ని, భాషా ప్రయోజనాన్ని సాధించారు. ఈ నాటకం ద్వారా ఏ ప్రయోజనం కనబడలేదంటే అది వితండవాదమే. ఇప్పటికైనా గురజాడ రచనల్ని ఆ కాలం నాటి సామాజిక దృక్పథంతో తులనాత్మకంగా అధ్యయనం చేయాలి.

సంస్కరణ భావాల్ని గురజాడ నాటకంలో చెప్పారు కానీ, తాను లేవనెత్తిన సమస్యలకు పరిష్కారమార్గాన్ని నాటకంలో చూపించలేదు అనేది ఒక బలమైన విమర్శ వుంది.

బుచ్చెమ్మకు, మీనాక్షికి, పూటకూళ్ళమ్మకు పునర్వివాహం చేస్తే బాగున్ను కదా! అదే విధంగా గిరీశాన్ని సంస్కరించి మంచి వాడిగా నాటకంలో చూపితే బాగున్ను కదా! అనేది కొందరి విమర్శకుల వాదన. కొందరు అనుకున్నట్లు అలాగే పాత్రల్ని చిత్రీకరిస్తే, ఇతర సంఘ సంస్కరణ సాహిత్య గ్రంథాలలాగే ఈ నాటకం కూడా ఒకటి అయిపోయేది. బుచ్చమ్మను, పూనాలో వున్న వితంతు శరణాలయానికి పంపడం వల్ల, ఆమె భవిష్యత్‌ ఆమెకే వదిలి వేశారు. నాటక కర్త సహృదయ పాఠకుల్లో ఆమె భవిష్యత్‌ ఎలా వుంటుందో అన్న ఉత్కంఠ అలాగే వుంచారు. గిరీశాన్ని కూడా మార్చకుండా వుంచడమే అన్ని విధాలా మంచిదయింది. లేకపోతే గిరీశం పాత్రకు అంతపేరు వచ్చేది కాదు. గురజాడ కావాలనే గిరీశం పాత్రను చిత్రీకరించారు. ఇలాంటి పాత్రలు సమాజంలో వున్నాయని మనకు చూపించడం కోసం నాటకకర్త అలా చేశారు. ఆ విషయాన్ని విమర్శకులు గమనించాలి.

వీరేశలింగం దృష్టి ముఖ్యంగా సంస్కరణల్ని వేగవంతంగా విజయవంతం చేయడం. దురాచారాల్ని నిర్మూలించడం, బాల్య వివాహ వ్యవస్థను నిరసించడం. మూఢ నమ్మకాల్ని తీవ్రంగా ఖండించడం. వితంతువులకు పునర్వివాహం చేయాలని వీరేశలింగం కోరుకున్నారు. ఆ పని కూడా, సాహిత్యపరంగా, సమాజపరంగానే చేశారు. అయితే అందులోని కష్టనష్టాల్ని మంచి చెడ్డలపై ప్రత్యేక దృష్టి సారించారు గురజాడ. వైధవ్యం ఒక రకమైన నరకం. పునర్వివాహం మరో నరకమైంది అనాడు. సమాజంలో పునర్వివాహ జీవితం భరింపరాని బాధ కలిగించింది. ఈ విషయాలన్నీ గురజాడకు తీవ్రమైన అసంతృప్తి, అసహనం కలిగించాయని చెప్పకతప్పదు.  గురజాడకు ప్రతీ విషయంలోనూ ఒక ముందు చూపు, ఒక నిశ్చలమైన అభిప్రాయాలు వున్నాయి. ఆనాడు సనాతన సంప్రదాయ కుటుంబ వ్యవస్థ, పునర్వివాహానికి ఎక్కువగా మొగ్గు చూపించలేదు. దానికి రకరకాల కారణాలు వున్నాయి. పునర్వివాహం కన్నా, స్త్రీలకు పూర్తిగా స్వేచ్ఛా స్వాతంత్య్రాలు వుండాలని గురజాడ మనస్సు పూర్తిగా కోరుకుంది. అందుకే బుచ్చమ్మ, మీనాక్షి, పూట కూళ్ళమ్మ ముగ్గురికి నాటకంలో పునర్వివాహం చేయించలేదు గురజాడ. కన్యాశుల్కం నాటకం, ఊహల నుంచి పుట్టలేదు అనే విషయాన్ని విమర్శకులు గమనించాలి. జీవితం నుంచి పుట్టింది. సామాజిక జీవితాన్ని వున్నది వున్నట్లు చిత్రీకరించారు నాటకకర్త గురజాడ. కన్యాశుల్కం నాటకం ద్వారా సామాజిక శస్త్ర చికిత్స చేశారు. చికిత్స విజయవంతం అయింది. అందుకే నాటకం ఈ రోజుకీ వుంది.

కన్యాశుల్కం సమస్యా ప్రధానమైన నాటకమే కాని, పరిష్కారాత్మక నాటకం కాదు అనే దానికి గురజాడ ఇలా సమాధానం ఇచ్చారు.

'కన్యాశుల్కం నాటకం, పిలవని పేరంటానికి 'మా అప్ప పట్టు చీరె కట్టుకొస్తానని బయలుదేరి, యేదో వొక నైతికోద్దేశాన్ని ప్రత్యక్షంగా బలవంతంగా నెత్తిన రుద్దదు. కానీ దానికి ఒక మహత్తర నైతిక ప్రయోజనం వుంది' అని గురజాడ వారు ఒంగోలు ముని సుబ్రహ్మణ్యానికి రాసిన లేఖలో పేర్కొన్నారు. కేవలం నీతినియమాలకు కట్టుబడి రచన రాస్తే అది ప్రమాణాలకు లోబడి, వాస్తవికతకు దూరమవుతుంది. ఇలాంటి రచనలు మనకు తెలుగు సాహిత్యంలో ఎన్నో కన్నిస్తున్నాయి. గురజాడ చేసిన మహోపకారం ఏమంటే, జీవితం ఎలా వుంటుందో నాటకాన్ని కూడా అలా చిత్రీకరించారు. అంచేతనే శ్రీశ్రీ 'జీవితం అంత గొప్పది కన్యాశుల్కం' అని అన్నారు. ఇది నూరుపాళ్ళు నిజం.

'కన్యాశుల్కం' నాటకంలో కన్యాశుల్కం అనే సమస్యతో పాటు, ఎన్నో సమస్యల్ని గూర్చి విడమర్చి విశదీకరించారు నాటకకర్త. లేకపోతే ఇతర నాటకాల్లాగే పేలవంగా వుండేది. వీరేశలింగం గారి నాటకాల్లో ప్రధాన లోపం ఇదే. ఈ లోపాన్ని గురజాడ గుర్తించే ఏడు అంకాలు, ముప్పై మూడు రంగాల పెద్ద నాటకంగా తీర్చిదిద్దారు. అందుకే ప్రముఖుల మన్ననల్ని ప్రశంసల్ని అందుకున్నారు.

కన్యాశుల్కం ఒక వర్గానికి సంబంధించి, ముఖ్యంగా అగ్రవర్ణాలైన బ్రాహ్మణులకు చెందిన నాటకమని ఒక విమర్శ సాహిత్య లోకంలో బలంగా వుంది. కాబట్టి ఇతర వర్గాల వారు, ఇతర కులాల వారు ఈ నాటకం చదవవలసిన అవసరం లేదు అనే వాళ్ళు కూడా ఈ సమాజంలో వున్నారు. ఇది నూటికి నూరు పాళ్ళు అవగాహన లేనివాళ్ళు కావాలని, పనికట్టుకుని, బురద జల్లాలని చేసే కువిమర్శ ఇది. ఆ కాలం నాటి సామాజిక పరిస్థితుల్ని మన కళ్ళ ముందు వుంచడానికి నాటకకర్త వివిధ పాత్రలతో మన ముందుకు వచ్చారు. అంతేకానీ ఈ నాటకం ఒక వర్గానికో, మతానికో, కులానికో, కొంతమంది అనుకున్నట్లు వ్యక్తులకో, సంబంధించినది కాదు. గురజాడ వారు వీటన్నింటికి అతీతుడు. ఈ విషయం ఆయన రచనల్ని విశాల దృక్పథంతో అధ్యయనం చేస్తే మనకు తేటతెల్లమవుతుంది. 'మతములన్నియు మాసిపోవును, జ్ఞానమొక్కటి నిలిచి వెలుగును' అన్న దార్శనికుడు గురజాడ.

సమాజంలోని అన్ని అంశాల్ని ఒక రచయిత తన రచనలో చెప్పలేడు. అలా చెప్పిన వాడు ప్రపంచంలో ఇప్పటికి లేడు. అది కుదరదు కూడా. ఇప్పటికైనా మీ వితండవాదాన్ని విడిచిపెట్టి, మంచి దృష్టితో విమర్శించడం అలవాటు చేసుకోండి. తీసుకున్న ఇతివృత్తం బట్టి ఏ పాత్రలు సమాజం నుంచి తీసుకోవాలి అనే విషయాన్ని రచయిత ఆలోచిస్తాడు. మా కులం గూర్చి చెప్పలేదు. మా మతం గూర్చి ఈ నాటకంలో లేదు. మా వర్గాన్ని గూర్చి రచయిత కనీసమైనా పట్టించుకోలేదు అనేది అర్థం లేని వాదన. ఈ విమర్శ చర్చలో నిలవదు. ఆ దృష్టితో విమర్శ చేయడం తప్పు కూడా. మీదుమిక్కిలి కుమిమర్శ అవుతుంది. అందుకే కొడవటిగంటి కుటుంబరావు గారు 'విమర్శకులు రచయితల కన్నా రెండాకులు ఎక్కువ చదువుకోవాలి' అని అన్నారు.

అందరూ అన్ని విషయాలు రాయలేరు. కొన్ని విషయాలు కొన్ని అంశాలు కొందరే రాయగలరు. ప్రతీ రచయిత సమాజంలోని అన్ని అంశాల్ని తన గ్రంథంలో రాయలేదని విమర్శ చేయడం అజ్ఞానానికి పరాకాష్ట. ఉదాహరణకు గురజాడ, జాషువా గార్ల రచనలు తీసుకుందాం. ఇద్దరూ సమాజంలో పాతుకుపోయిన తీవ్రమైన సమస్యల్ని ముఖ్యంగా తమ సమాజంలో ఒక కులంలో జరిగిన అన్యాయాల్ని, అక్రమాల్ని, మోసాల్ని, బాధల్ని ఎత్తి చూపారు. ఆ సమాజం బాగుపడాలని కోరుకున్నారు. అంతేకాక సమాజంలోని అన్ని వర్గాల వారూ, అన్ని కులాలవారు బాగుపడాలని మనసారా కోరుకున్నారు. ఈ ఇద్దరూ వాళ్ల గ్రంథాల్ని వాళ్ళ కులాల దృష్టితో రాయలేదు. సామాజిక దృక్పథంతో రాశారు. విమర్శకులు కూడా ఆ కోణం నుంచే అధ్యయనం చేయాలి. లేకపోతే కుమిర్శకులుగా సాహిత్యలోకంలో మిగిలిపోతారు. సాహిత్య విమర్శను తప్పుతోవ పట్టించినవారు అవుతారు.

ఇప్పటికీ గురజాడ రచనల పైన, ఆయన జీవితంపైన ప్రత్యేకించి 'కన్యాశుల్కం' పైన ఎన్నో పరిశోధనలు, విమర్శలు, విశ్లేషణలు, వ్యాఖ్యానాలు, సమీక్షలు, సంకలనాలు, సంపుటాలు వచ్చాయి. ఇంకా వస్తూనే వున్నాయి. అదే గురజాడకు, ఆయన రచనలకు వున్న గొప్పతనం. విశిష్టత కూడా.

తెలుగు సాహిత్యంలో, మరి ఏ ఇతర రచయితకు లేనంత ఖ్యాతి గురజాడ వారికి దక్కింది. వారి రచనలతో తెలుగు సాహిత్యం సుసంపన్నం అయిందనడంలో సందేహం లేదు. అందుకే యుగకర్త గురజాడ అయ్యాడు.

''ఆధునిక సాహిత్య యుగకర్తే కాదు, తెలుగులో

వ్యావహారిక భాషా రచనకు, ఉపక్రమించిన వారిలో

ప్రథములు కూడా గురజాడే. వ్యావహారిక

భాషోధ్యమానికి గిడుగు లక్షణం ఐతే, దానికి లక్ష్యం

చూపిన వారు గురజాడ''

                     - గొర్రెపాటి వేంకట సుబ్బయ్య