కందుకూరిపై విమర్శ-పరామర్శ

విశ్లేషణ

ప్రొ|| వెలమల సిమ్మన్న  - 9440641617

''కొత్తగా పూనుకొని ఒక పనిచేయడం కష్టం.
చేసినదానికి వంకలు పెట్టి దానిలో
తప్పులు పట్టడం సులభమే''

                        - కందుకూరి

వీరేశలింగం రచనలపైన, ఆయన వ్యక్తిత్వంపైన, ఆయన బ్రతికి వున్నప్పుడు, చనిపోయిన తర్వాత, ఎన్నో విమర్శలు వచ్చాయి. ఇందులో మంచి విమర్శలు వున్నాయి.  కువిమర్శలు వున్నాయి. కొందరు కావాలని కందుకూరిపై లేనిపోని అభియోగాలు మోపారు. ఆ విమర్శలు ఏవీ స్థిరంగా నిలబడలేదు. ఆ విమర్శల్లో నిజాయితీ లేదు. ఆయన ఏది రాసినా, ఏది చేసినా, ఏమి మాటలాడినా, అందులో నిబద్ధత వుంటుంది. అందువల్ల వీరేశలింగంపై వచ్చిన విమర్శలన్నీ పటాపంచలయ్యాయి. ఈ అభియోగాన్నీ ఒక వర్గం వారు పనికట్టుకొని కావాలని చేశారు. అంచేతనే ఆ విమర్శలు నిలబడలేదు. ఆ విమర్శకులు తెలుగు సాహితీరంగంలో కువిమర్శకులుగా మిగిలిపోయారు.

కందుకూరి ఆధునికుడు కాడు. కొన్ని ప్రక్రియలకు నేనే మొదటి వాడిని అని చెప్పుకున్నాడు. ఆంధ్ర కవుల చరిత్ర రచనా విధానం బాగులేదు. కవుల చరిత్రలో వేమనగూర్చి రాయలేదు. ఆయన రచనలు సర్వసాధారణమైనవి.  అందులో సృజనాత్మకతలేదు. ఆయన రచనల్లో ముఖ్యంగా ప్రహసనాల్లో అసభ్య శృంగారం, అసహ్యపుహాస్యం, చోటుచేసుకున్నాయి. కందుకూరి దేశభక్తుడుకాడు. జాతీయవాది కాదు. స్వాతంత్య్రోద్యమంలో ఎక్కువగా పాల్గోలేదు. వీరేశలింగం కుల సంఘ సంస్కర్తే కాని, మొత్తం సమాజానికి సంఘ సంస్కర్తకాదు. ఆయన భాష, శైలి, విషయాల్లో కూడా విమర్శలు వచ్చాయి. పై విమర్శల్లో దేనిలోనూ పసలేదు. అందుకే ఆ విమర్శలకు సాహితీరంగంలో విలువలేకుండా పోయింది.

ప్రారంభంలో తీవ్రంగా వీరేశలింగంపై విమర్శలు చేసినవారు నాళంకృష్ణారావు, టంగుటూరి శ్రీరాములు (టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు సోదరుడు) గార్లు. నాళం కృష్ణారావు వీరేశలింగం చనిపోయిన తర్వాత తన తప్పును గుర్తించి ''అనుతాపం'' ప్రకటించారు. తర్వాత శ్రీరాములు తన అభియోగాన్ని ఉపసంహరించుకున్నారు. కావాలని విమర్శలుచేస్తే ఇలాగే వుంటుంది. నిజం ఎప్పుడూ నిలకడగానే తెలుస్తుంది.

కందుకూరి ఆధునికుడు కాడు, అనేది ఒక విమర్శ. సాహిత్యం, సమాజ సంస్కరణలతో పాటు, ఇతర అనేక విషయాల్లోనూ ఆయన ''దూరదృష్టి'' మనకు కన్పిస్తుంది. విమర్శకులకు ఎందుకు కనబడలేదో నాకు అర్థం కావడంలేదు. గ్రంథాలయాలు నెలకొల్పారు. పురపాలక కార్యక్రమాల్లో పాల్గొన్నారు. పురమందిరం పేరుమీద ''టౌన్‌ హాల్‌'' కట్టించారు. స్త్రీ విద్యకోసం, స్త్రీ స్వేచ్ఛకోసం, స్త్రీ అభివృద్ధిని కాంక్షించారు కందుకూరి. ఇవన్నీ ఆయన ఆధునిక దృష్టికి ప్రబల తార్కాణం. అందుకే నార్లవారు -

''వీరేశలింగం దక్షిణ భారతంలో ప్రథమ ఆధునికుడు. శత్రుభీకరుడు, అనేక వివాదరంగాలలో విజయుడుగ, స్వతంత్ర భావాలకు మూలస్తంభంగ, సాహస కార్యాచరణుడుగ, ప్రగతి శీలుడుగ, మహా రచయితగ, విద్యావేత్తగ, సంఘ సంస్కర్తగ, వీరేశలింగం మహామనీషి'' అని అన్నారు.

తెలుగు సాహిత్యంలో కందుకూరే అత్యంత మొదటి ఆధునికుడు. ఆ విషయం, విమర్శకులుగా మీరు తెలుసుకోపోతే ఎలా? ఆయన రచనల్ని అధ్యయనం చేస్తే ఈవిషయం తేటతెల్లమవుతుంది. మీ యంతట మీరే, నేనే ఆధునికుడనని గొప్పలు చెప్పుకోకండి. అది అంత మంచిపని కాదు. కందుకూరిని విమర్శించే ముందు, ఆయన రచనల్ని వివేచన చేయండి. ఆ తర్వాత విమర్శించండి. అప్పుడు కందుకూరి ఆధునికూడా? కాడా? అనేది మీకు తెలుస్తుంది. ఏదో ఒకటి రాసి, పెద్దవాళ్ళను విమర్శిస్తే, నేను కూడా పెద్దవాడను అవుతాను అని అనుకోవడం అవివేకం అవుతుంది.

''తన సంఘంతో పోరాడి, సాహిత్యంలో జీవించి, సంస్కరణం సంఘంలోనూ, సాహిత్యంలోనూ సాధించిన కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు సాహిత్యంలో ఆధునికత సంతరించాడు. ఆధునిక సాహిత్యం కందుకూరితో ఉషోదయమయింది. ఆధునిక సాహిత్యం వస్తు ఇతివృత్తం పాత్ర, భాషా దృష్టితో పరిశీలించే నూత్న విధానానికి ఆద్యసాహిత్యం కందుకూరి అందించాడు. సమాజం వేగంగా పరిణామం చెందుతున్న కాలంలో కందుకూరి సాహిత్యం చేపట్టాడు. ఈ సాహిత్యం ఆ సమాజ పరిణామం వేగవంతం కావించింది. సమకాలీన సమాజ జీవితం సాహిత్యం వస్తువు, ఇతివృత్తం కావటమన్నది కందుకూరి కాలంలో స్పష్టంగా  ప్రారంభమయింది. ఈ నూత్న లక్షణం ఆధునికతా గుణంగా విమర్శకులు గుర్తించారు''. అని విఖ్యాత విమర్శకులు కొలకలూరి ఇనాక్‌ తేల్చిచెప్పారు. ఇంకా మీరు కందుకూరి ఆధునికుడు కాడంటే, అసలు మీరు విమర్శకులే కారు.

ఆధునిక తెలుగు ప్రక్రియల్లో కొన్నింటిని నేనే మొదటగా రాశాను, అనే దానిపై విమర్శవుంది. కందుకూరి ''స్వీయ చరిత్రలో తొలినాటకం, తొలి ప్రహసనం, తొలి వచన ప్రబంధం, తొలికవుల చరిత్ర, తొలి శాస్త్రీయ గ్రంథాల్ని రాసినట్లు పేర్కొన్నారు. పైన చెప్పిన వాటిలో ఒక్క ప్రహసనానికి మాత్రమే కందుకూరి ఆద్యులు. తక్కినవాటికి కాదు. అంతకుముందే తక్కిన ప్రక్రియలకు రచయితలు వున్నారు. నవల విషయంలో కందుకూరి కంటే ముందు ఒక నవల వుంది. ఆ నవలపేరు ''శ్రీరంగరాజు చరిత్ర''. రచయిత పేరు గోపాలకృష్ణమచెట్టి. అలాగే కందుకూరి కంటే ముందు ఆదిభట్ల నారాయణ దాసు రాసిన ఆత్మ కథ ''నా యెఱుక'' వుంది. ఈ రెండు ప్రక్రియల్లోనూ వీరేశలింగం మొదటి వారు కాదు. తక్కిన ప్రక్రియల్లో భిన్నాభిప్రాయాలు చోటుచేసుకున్నాయి. అయితే ఇక్కడ ఒక విషయాన్ని వున్నది వున్నట్లు మనం చెప్పుకోవాలి. ఆ ప్రక్రియలకు ప్రాముఖ్యాన్ని, ప్రాచుర్యాన్ని కలిగించింది మాత్రం వీరేశలింగం అని చెప్పక తప్పదు. ఈ విషయంలో అందరిదీ ఒకే మాట.

''ఆంధ్ర కవుల చరిత్ర''లో, నిరూపణకు ఇచ్చినంత ప్రాధాన్యం కవితా కళను, ఆవిష్కరించడానికి ఇవ్వలేదు. అంతేకాక కవి కాలాదుల్లో చాలా తప్పులు వున్నాయి. అనేది ఒక బలమైన విమర్శ, కందుకూరి కవులచరిత్రపై అనేక విమర్శలు చోటు చేసుకున్నాయి ''పరిశోధన'' అనేది ఎప్పటికప్పుడు మారుతుంది. పరిశోధన లక్షణం అది. 'ఆంధ్రకవుల చరిత్ర'కు కూడా అది వర్తిస్తుంది. ఈ విషయాన్ని విమర్శకులు మరిచిపోకూడదు. కనీస అవగాహన లేకుండా, అజ్ఞానంతో విమర్శించకూడదు. విమర్శించడానికి కూడా కొన్ని నియమాలు, పరిమితులు, పద్ధతులు వుంటాయి. ఆ విషయాలు అన్నీ మీకు తెలియవా? నా ఇష్టం వచ్చినట్లు మాటలాడుతాను, నా ఇష్టం వచ్చినట్లు విమర్శస్తాను అంటే, సాహిత్యంలో మీరు, విమర్శకులుగా నిలబడలేరు. పద్ధతి మార్చుకోండి. రచనలు రాసేవాడికంటే విమర్శకుడు గొప్పవాడు అనే విషయం మీ మనసునుండి తొలగించండి. చక్కగా ఆలోచించండి. మంచిగా విశ్లేషించండి. ఉత్తమ విమర్శకులు అవుతారు.

'ఆంధ్ర కవుల చరిత్ర' చాలా సంవత్సరాలు ప్రామాణిక గ్రంథంగా వుంది. ఇప్పటికే సాహిత్య చరిత్ర కారులు అందరికీ ఈ గ్రంథమే పరమ మార్గదర్శి. ఈ గ్రంథం చదవకుండా ఎవ్వరూ తెలుగులో సాహిత్య చరిత్రలు రాయలేదు. రాయలేరు కూడా. ఇది సత్యం. ఇందులో వాదోపవాదాలకు, చర్చలకు తావులేదు. అందరిదీ ఒకే మాట.

ఈ గ్రంథంలో పరిశోధన దండిగా వుంది. ప్రారంభ పరిశోధన కాబట్టి, కొన్ని లోపాలు జరగవచ్చు. జరుగుతాయి కూడా. అసలు విషయం ఏమంటే, మీరు తెలుసుకోవలసింది, పరిశోధన అనేది రోజురోజుకు మారుతుంది. పరిశోధనలో మార్పులు జరగడం సహజం, తనకు దొరికిన ఆధారాలతో, ఆయా కాలం నాటి కవుల చరిత్రను పరమ శాస్త్రీయంగా కందుకూరి రాశారు. అలాగే ఆయా కవుల రచనలోని ముఖ్యమైన, ప్రత్యేకమైన విశేషాల్ని వివరించారు. ఆయా కవుల కావ్యంలో ఈ పద్యం లేదు. ఆ పద్యం రాస్తే బాగున్ను, అనే విమర్శలు కూడా వున్నాయి. మీకు నచ్చిన పద్యం రచయిత రాయాలనుకోవడం మీ అజ్ఞానాకి పరాకాష్ట. అర్థంపర్థంలేని విమర్శలు, కువిమర్శ కిందకు వస్తాయి. అంటే మీరు నూటికి నూరుపాళ్ళు కువిమర్శకులు అన్నమాట.

ఒక కావ్యంలోని అన్ని అంశాల్ని ఎవరూ విశ్లేషించలేరు. అది సాధ్యపడదుకూడా. కవుల చరిత్ర ఒక కవికి సంబంధించింది కాదు. ముందుగా విమర్శకులు ఆ విషయాన్ని గమనించాలి. కావాలని రంథ్రాన్వేషణ చేస్తే 'తెలుగు సాహిత్య విమర్శ' ప్రక్కతోవ పడుతుంది. కందుకూరి రాసింది కవుల చరిత్ర. కవి చరిత్ర కాదు. అదైనా మొదటిగా వివరంగా రాశాడు. రాసినంతవరకు కావ్యాల్ని  గూర్చి, అందులోని ముఖ్యమైన అంశాల్ని గూర్చి, కావ్య గొప్పతనం గూర్చి, ఇతర ముఖ్యమైన విషయాల్ని గూర్చి, తాను పరిశోధించి, దొరికిన సమాచారం మేరకు, మనకు అందజేశారు. ప్రాచీన కావ్యాల్లోని మంచి చెడ్డల్ని కందుకూరి విశ్లేషించారు. ప్రాచీన కావ్యాల్లోని శృంగారాన్ని చీల్చి చండాడారు.

ఆ కాలంలో విషయాన్ని సేకరించడమే కష్టం. ఇప్పుడువున్న వనరులు అప్పుడు లేవు. సేకరించిన విషయాన్ని ఒక పద్ధతి ప్రకారం రాయడం మరీ కష్టం. రాసే వాడికి తెలుస్తుంది ఆ బాధ ఎమిటో. అలాంటి పరిశోధనా విషయాన్ని తీసుకొని రాయడం, మాటలు చెప్పినంత సులభంకాదు. ఆరోగ్యం బాగులేకపోయినా రాయగలిగాడు. మరో వ్యక్తి అయితే ఎప్పుడో మధ్యలోనే ఆగిపోయేది. పరమ మొండివాడు కాబట్టి అనుకున్న పని సాధించాడు. విజయం పొందాడు. సహృదయ పాఠకుల ప్రశంసల్ని అందుకున్నాడు. కందుకూరి పరిశోధన సామాన్యమైంది కాదు. మాటలతో, రాతలతో చెప్పలేం. ఒక సంస్థ చేయవలసిన పనిని ఒక వ్యక్తి చేశాడు. అందుకే వీరేశలింగం వ్యక్తికాదు శక్తి.

''ఆంధ్ర కవుల చరిత్ర''లో ప్రజాకవి వేమనకు స్థానం కల్పించలేదని ఒక బలమైన విమర్శ వుంది. కందుకూరి ఒక ప్రణాళికను ఏర్పాటుచేసుకున్నారు. ఆ రచనా ప్రణాళికకు అనుగుణంగా గ్రంథ రచన చేశారు. ప్రాచీన సనాతన సంప్రదాయ సాహిత్యంలో అంటే 800 వందల సంవత్సరాల్లో ప్రజాకవి ఒక్కడే వున్నాడు. అతనే వేమన. ఈ విషయంలో మరో మాటలేదు. ముక్తకంఠంతో సాహితీవేత్తలందరిదీ ఒకే మాట. ''ఆంధ్ర కవుల చరిత్ర''లో వేమన లేకపోవడం లోటే. ఈ గ్రంథంలో వేమన చోటు చేసుకుంటే బాగుండేది. కందుకూరి కావాలని తన గ్రంథంలో వేమన ప్రస్థావన తేలేదని ఒక వాదన. ఈ వాదనలో నిజంలేదు. తన రచనా ప్రణాళిక ప్రకారం కందుకూరి కవుల చరిత్ర రాశారు. ఈ విషయాన్ని విమర్శకులు జాగ్రత్తగా వివేచన చేయాలి.

కందుకూరి రచనలపై విమర్శ వుంది. అది ఏమంటే ఆయన రచనలు సర్వ సాధారణమైనవి. అంతే కాదు, మేల్తరమైన సృజనాత్మకరచనలు కావనేది ఒక విమర్శ. ఇది అవగాహనలేని విమర్శ. ఆ కాలంలో సమాజం అస్థవ్యస్తంగా వుంది. అప్పటికి తెలుగు సాహిత్యం పూర్తిగా పతనావస్థలోవుంది. సమాజానికి ప్రయోజనం లేని రచనలు ఎన్నో వచ్చాయి. కందుకూరి సమాజాన్ని గూర్చి ఆలోచించడమే కాక, నూతన ప్రక్రియలకు ఆద్యుడు అయ్యారు. తెలుగు సాహిత్యాన్ని కొత్త పంథావైపు నడిపించారు. ఆయన మార్గం ఎంతో మందికి ఆదర్శమైంది. ఈ విషయాన్ని ఏ విమర్శకుడు కాదనలేడు. ప్రారంభ రచనలు కాబట్టి కొన్ని లోపాలు వుండవచ్చు. అలా అని వీరేశలింగం రచనల్ని కొట్టిపారేయడానికి వీలులేదు. ఆయన రచనలు సృజనాత్మకమైనవి కావు అనడం సమంజసంగా లేదు. కందుకూరి నూటికి నూరుపాళ్ళు సృజనాత్మక రచయిత. అందుకే కందుకూరి రచనలపై పరిశోధనచేసిన అక్కిరాజు రమాపతి రావుగారు ''వీరేశలింగం రచనల్లో సర్వసాధారణంగా ఆయన తాదాత్మ్యం కనబడుతుంది. ఆయన వ్యక్తిత్వముద్ర ప్రస్ఫుటంగా చోటుచేసుకుంటుంది'' అన్నారు.

వీరేశలింగం వేగం, ఆవేశం, ఉద్రేకంతో రచనలు చేయడంవల్ల, ఆయనలో కొన్ని లోపాలు చోటుచేసుకున్నాయి. ఈ విషయాలన్నీ మనందరికీ తెలిసిందే. మనం ఒక విషయాన్ని ఎప్పుడూ మరచిపోకూడదు. కందుకూరిలోని ఆ ఉద్రేకమే ఆయనను వీరసంఘసంస్కర్తగా చేసింది. సమాజానికాయన చేసిన సేవ, ఇంతా అంతా కాదు. మనసమాజంకోసం వీరేశలింగం కలాన్ని కత్తిగా వాడారు.

కందుకూరి సాహిత్య మాధ్యమాన్ని సమాచారానికి మాత్రమే ఉపయోగించుకున్నారు. వారి దృష్టి ఎప్పుడూ సంఘసంస్కరణే కాని, సాహిత్య సంస్కరణకాదు. వీరేశలింగం సామాజిక జీవితానికి ఇచ్చిన ప్రాముఖ్యం, సాహిత్య జీవితానికి ఇవ్వలేదు. అంచేతనే కందుకూరి సంఘంలో సాహితీవేత్తకన్నా, సుప్రసిద్ధ సంఘ సంస్కరణగానే ఎక్కువ ప్రాధాన్యత సంతరించుకున్నారు. రాసినది తిరిగి చూడకుండా, అలాగే ముద్రణకు ఇవ్వడం వల్ల కందుకూరి రచనల్లో సాహిత్యపు విలువలు తక్కువగానే వున్నాయి. అంతమాత్రంచేత వీరేశలింగం సృజనాత్మక రచయిత కాదనడం భావ్యంకాదు.

కందుకూరి రచనలో ముఖ్యంగా ప్రహసనాల్లో అసభ్య శృంగారం, అసహ్యపు హాస్యం చోటుచేసుకుంది అనేది ఒక విమర్శ. ప్రధానంగా ప్రహసనాల్లో అక్కడక్కడ అసభ్యశృంగారం, మితిమీరిన హాస్యం చోటుచేసుకుంది. అందుకే గురజాడతో సహా ఎంతోమంది విమర్శించారు. కావాలనే కందుకూరి అలా రాశారు. రచనలో ఆ తీవ్రత వుంటే కాని, సమాజంలో కొంత మందిలో మార్పు రాదని కందుకూరి భావన. అందువల్లే ఆయన అవసరమైనప్పుడు, సందర్భాన్ని బట్టి, విషయాన్ని బట్టి, భాషా తీవ్రతను పెంచుకుంటూ రాశారు. కొంతమందికి వీరేశలింగం ఇచ్చిన 'డోస్‌' అవసరం. అన్ని రోగాలకీ ఒకే మందు పనికిరాదు. ఒక్కొక్క రోగానికి ఒక్కొక్క మందు ఇవ్వాలి. ఈ విషయం డాక్టర్‌ గారికి మాత్రమే తెలుస్తుంది. అందరికీ తెలియదు. రోగి ఆరోగ్యం బాగుపడాలంటే 'డోస్‌' పెంచుకుంటూ రావలసిందే. కందుకూరి ఆ పనే చేశారు. విజయం సాధించారు.

వీరేశలింగంపై ప్రధాన విమర్శ ఆయన దేశభక్తుడు కాడు. జాతీయవాది కాడు. స్వాతంత్య్రమహా సంగ్రామంలో ఎక్కువగా పాల్గోలేదు అనేది ఒక విమర్శ. స్వాతంత్య్రోద్యమంలో కందుకూరి పాల్గోలేదని ఆపవాదం ఒకటి వుంది. ఈ వాదనలో నిజంలేదు. అవగాహన లేనివారు చెప్పిన కువిమర్శ ఇది. ఈ రోజుకీ కూడా మన సమాజంలో మేధావులు, అవినీతి పోవాలనీ, స్త్రీలు విద్య పొందాలనీ, జాతి, మత, కుల, వైషమ్యాలు పోవాలనీ, ఉద్యోగుల్లో లంచగొండుతనం పోవాలనీ, రాజకీయ నాయకుల స్వార్ధచింతన పోవాలనీ,.. ఇలా ఎన్నో గ్రంథాలు రాశారు. రాస్తూవున్నారు. ఉపన్యాసాలు ఇచ్చారు. ఇస్తూ వున్నారుకూడా. అందుకే ఆ రోజుల్లో వీరేశలింగం ముందు సంఘం బాగుపడితే, ఆ తర్వాత స్వాతంత్య్రం వస్తే మంచిదనే అభిప్రాయపడ్డారు. స్వాతంత్య్రం వద్దు అని వీరేశలింగం ఎక్కడా అనలేదు. మీరు పెడఅర్థాలు తీయకండి. వక్రబుద్ధితో ఆలోచించకండి. కందుకూరి చెప్పిన దానిలో నూటికి నూరుపాళ్ళు నిజం వుంది. విమర్శకులు చేసిన దానిలోనే పసలేదు. మీదుమిక్కిలి వాళ్ళ వాదన సమాజాన్ని తప్పుత్రోవ పట్టించునట్లు వుంది.

కందుకూరి ''అఖిల భారతీయ కాంగ్రెసు'' తొలిసభ్యులలో ఒకరు. రాజమండ్రిలో కాంగ్రెసు పార్టీ ఉద్దేశాలను లక్ష్యాన్ని గూర్చి కందుకూరి ప్రత్యేకంగా ఉపన్యాసం ఇచ్చారు. మద్రాస్‌లో 1887లో ''అఖిలభారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌'' మూడో సభ జరిగింది. ఆ సభలో కందుకూరి పాల్గొన్నారు. రాజమండ్రిలో దేశీయ మహాసభ (నేషనల్‌ కాంగ్రెస్‌)లో పౌరుల్ని ఉద్దేశించి మంచి ఉపన్యాసం ఇచ్చారు. దేశాభిమానం గూర్చి , దేశ భాషలగూర్చి, దేశాభివృద్ధి సాధనం గూర్చి వ్యాసాలు కూడా రాశారు వీరేశలింగంగారు. దేశానికి రాజకీయ స్వాతంత్య్రం రావాలని కోరుకుంటూ ఉత్తేజం పొంది, మద్రాసు కాంగ్రెసుసభ తీర్మానాల్ని తెలుగు భాషలోనికి అనువదించారు కందుకూరి. ఈ విషయాన్ని గూర్చి చెపుతూ ఆచార్య ఎన్‌.జి. రంగాగారు ''కాంగ్రెస్‌సిన్స్‌ 1917'' అనే శీర్షికతో 1985 మే 6 తే||నాటి ''నేషనల్‌ హెరాల్డ్‌'' ఆంగ్ల పత్రికలో ఒక వ్యాసం కూడా రాశారు. పై విషయాలవల్ల తేలిన సారాంశం ఏమంటే వీరేశలింగం రాజకీయ స్వాతంత్య్రానికి వ్యతిరేకులు కారు.

'స్వీయచరిత్ర'లో వీరేశలింగం తన గూర్చితాను -

''నేనెప్పుడు ధనవంతుడను గాను, బలవంతుడను గాను, అధికారవంతుడను గాను, అధిక విద్యావంతుడను గాను, ఇట్లు మహాకార్య విజయనిర్వహణలకు గావలసిన వానిలో దేనిని గలవాడను గాక పోయిననను, దేశాభిమాన మొక్కటి మాత్రము కొంచెము గల వాడనగుటచేత, తత్ప్రేరణము వలన శక్యాశక్య విచారము చేయక, దేశసంస్కరణోద్యమములలో నీడుగుపెట్టసాహసించితిని'' అని అన్నారు.

కందుకూరికి దేశాభిమానం లేదనడం, ఆయన దేశభక్తుడు కాదనడం, కావాలని కొంతమంది గిట్టని వాళ్ళు పనికట్టుకొని చేసిన పని. కందుకూరి మీదృష్టిలో దేశభక్తుడు కాదంటే, మీరు కువిమర్శ జాబితాలోకి వస్తారు. ఆయన వ్యక్తి స్వాతంత్య్రాన్ని, సంఘ స్వాతంత్య్రాన్ని, రాజకీయ స్వాతంత్య్రాన్ని, మనసారా కోరుకున్నారు. ఆయన హేతుబద్ధంగా, శాస్త్రీయంగా ఆలోచించారు.  కొందరికి అది నచ్చలేదు. ఇతరుల కోసం భావాలు మార్చుకున్న వ్యక్తి వీరేశలింగం కాదు. తనకంటూ దృఢమైన అభిప్రాయాలు కల మహానుభావుడు. కందుకూరి రాజకీయ స్వాతంత్య్రం కోరుకున్నారు. దానికన్నా ముందు సమాజంలో కొన్ని సంస్కరణలు జరగాలని కోరుకున్నారు. అవి సాంఘిక, మత, ఆర్థిక, విద్యా విధానాల్లో సంస్కరణలు కావాలని మనసారా కాంక్షించారు. ఈ సంస్కరణలు అన్నీ జరిగినప్పుడే, రాజకీయ స్వాతంత్య్రం వస్తే సమాజం ఇంకా బాగుంటుందని కందుకూరి అభిప్రాయపడ్డారు.

సంఘసంస్కరణ లేని స్వాతంత్య్రం నిష్ప్రయోజనం అని కందుకూరి వారి ప్రగాఢ విశ్వాసం. అందుకే ''సాంఘిక సంస్కారములందు మన వారికి మాటలలో గల శూరత్వము కార్యములలో నింకను నేనభిలాషించినంత కనబడుటలేదు. మన సంఘస్థితి బాగుపడిన గాని ప్రభుత్వము వారనుగ్రహించు స్వాతంత్య్ర ఫలములను మనము నిర్విచారముగా ననుభవింపజాలము'' అని ''స్వీయచరిత్ర''లో కందుకూరి రాశారు.

పరిపూర్ణ స్వాతంత్య్రానికి సంబంధించి వీరేశలింగం అభిప్రాయాల్ని తెలుసుకుందాం.

''దేశమును మంచిదశకు తీసికొనివచ్చి లోకములో ప్రఖ్యాతికెక్కాడు దేశములలో నొక దానిని చేయవలెనన్నచో మొట్టమొదట సామాన్య జనుల యొక్క స్థితిని బాగుచేయుటకు ప్రయత్నపడవలయును.

జన సామాన్యమునందు విద్యాభివృద్ధి కలిగిననే కాని యెప్పుడును నీ దేశమును మంచి దశయందున్నదని చెప్పవలను గాదు.

దేశాభిమానమనగా దేశమునందలి దురాచారాములను తొలగించి, సదాచారములను ప్రతిష్టాపించి, దేశమునకు క్షేమము కలిగించుటయే కాని, యుక్తాయుక్త వివేచనలేక తోటి యాచారముల నెల్లునంధ ప్రాయముగా బలపరచు చుండుట కానేరదు.

జాతిమత ద్వేషముల మూలగతిగి పెరుగుచున్న దురాచార వృక్షమును మూలచ్ఛేదము చేయుటకయి ప్రయత్నింపక రాజ్యాంగ విషయకములయిన స్వాతంత్య్రములను పొందుటకయి, లక్ష ప్రయత్నములు చేసినను వాని వలన సంపూర్ణమైన ఐకమత్యమును నిష్పాక్షిక దృష్టియుగలుగ నేరవు.

క్రూరములయిన కులాచారములకు దాసులమయి, మన యింట నుండి స్త్రీల కష్టములను నివారింపలేని వారము రాజ్యాంగ స్వాతంత్య్రములను పొంది, వారి యొక్క కష్టముల నెట్లు నివారింప గలుగుదుము?.

మతవైషమ్యమును వహించి, ఐకమత్యమును త్యజించి, యొండూరులను ద్వేషించుచు, తగవులాడు చుండెడి వారము. రాచరికపు సంబంధములయిన స్వాతంత్య్రమును పొందినప్పుడు జాతిమత వైషమ్యములు విడిచి యెట్లు సర్వజనక్షేమమునకయి ఐకమత్యముతో పాటు పడగలము.

మనదేశము యొక్క ప్రస్తుత పరిస్థితిని బట్టి, యట్టి పరిపూర్ణ స్వాతంత్య్రము మనకు క్షేమకరమయినదియు గాదు. మన వారందరు నట్టి పరిపూర్ణ స్వాతంత్య్రమును పొందుట కర్హులైయునుండలేదు''. అని వీరేశలింగం నొక్కి వక్కాణించారు.

కందుకూరి రాజకీయాభిప్రాయాలు ఇలా వున్నాయి.

''రాజకీయాలను నేను ప్రతిఘటిస్తున్నట్లు మీరందరూ భావిస్తున్నారు. మత, సాంఘిక, రంగాలలో వలెనే  రాజకీయరంగంలోను నేను స్వేచ్ఛను కాంక్షిస్తున్నాను. మన మతాన్ని, మన సాంఘిక పరిస్థితుల్ని సంస్కరించుకోనంతవరకు, రాజకీయ స్వాతంత్య్ర ఫలితాలను మనం అనుభవించలేము. సంఘ సేవకులుగానే మనం గొప్ప దేశసేవలను చేయవచ్చు'', అని అన్నారు.

వీరేశలింగంకు దేశంమీద, దేశభక్తిమీద, స్వాతంత్య్రంమీద, రాజకీయాలమీద, రాజకీయ స్వాతంత్య్రం మీద, దృఢమైన దృక్పథాలు వున్నాయి. ఇతరుల మెప్పుకోసం అందరిలా, ఆయన తన సిద్ధాంతాలు మార్చుకొన్న వ్యక్తి కాదు. కందుకూరికే దేశభక్తి లేదని చెప్పటం కువిమర్శ క్రిందకు వస్తుంది. మాకే దేశభక్తి వుంది. ఇతరులకు ఎవ్వరికీ దేశభక్తి లేదు. వాళ్ళంతా దేశద్రోహులు అని మీరు అనుకుంటే, అది మీ అజ్ఞానానికి పరాకాష్ఠ. ఇతరులకు భజనలు, భజంత్రీలు కొట్టే రకంకాదు వీరేశలింగం. ఎవరు ఎన్ని ఆటంకాలు కలుగు చేసిన తనలక్ష్యంకోసం, జీవితాన్ని త్యాగంచేసిన మహనీయుడు. అటువంటి గొప్ప వ్యక్తిని పట్టుకొని దేశభక్తుడుకాడు అనడం సమంజసంగా లేదు. ఒక్క మాటలో చెప్పాలంటే కందుకూరి దేశోద్ధారకుడు.

వీరేశలింగంకి దేశభక్తి దండిగావుంది. అంతేకాదు దేశభాషల్ని కూడా ప్రేమించిన భాషాభిమాని ఆయన.

''దేశ భాషలు వృద్ధి పొందినంగాని దేశము యొక్క

స్థితి యన్నెటికిని బాగు పడనేరదు. రాజకీయ

భాషయెంత యభివృద్ధి గాంచినను, అది

యెన్నటికిని దేశభాష కాజాలదు''  అని నొక్కి వక్కాణించారు.

ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యంలో, సమాజం కోసం ఏ సాహిత్యవేత్త చేయనంత నిస్వార్థంగా, నిబద్ధతో, నిరంతరం కష్టపడితే, వీరేశలింగం మీద 'కులం'ముద్ర వేశారు కొందరు కువిమర్శకులు. ఆయన రచనల్నీ ఎక్కువుగా బ్రాహ్మణకులానికి సంబంధించిన ఇతివృత్తం తీసికొని రాశారని ఒక అభిప్రాయోగం. అందుకే కొంతమంది విమర్శకులు కందుకూరి బ్రాహ్మణకుల సంస్కర్త అవుతాడు కానీ, మొత్తం సమాజానికి సంబంధించిన సంఘసంస్కర్తకాడు, కాజాలడని ఒక బలమైన విమర్శవుంది.

ఇది విచారించదగ్గ విషయం. ఈ విమర్శలో పసలేదు. నిజాయితీ కూడా లేదు. ఈ విమర్శలో స్వార్థంకన్పిస్తుంది. కావాలని కొంతమంది చేసిన విమర్శ ఇది. దీన్ని తీవ్రాతితీవ్రంగా ఖండిస్తున్నా. ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యంలో తన రచనద్వారా కుల నిర్మూలనకోసం పాటుపడిన మహనీయుడు, ఆదర్శమూర్తి, కందుకూరి. అటువంటి మ¬న్నతవ్యక్తిని పట్టుకొని కావాలని ''కులవాది'' అని ముద్రవేయడం సమంజసంగా లేదు. మీ వాదనను సభ్య సమాజం కూడా ఒప్పుకోదు. మీ కులతత్వాన్ని, మీ మతతత్వాన్ని, మీ ప్రాంతీయ తత్వాన్ని, మీ వర్గ తత్వాన్ని, మీ సంకుచితతత్వాన్ని, మీ కలుషిత బుద్ధిని, కావాలని కందుకూరిపై రుద్ది, ఆపాదించండం, మంచిదికాదు. మీరు చేసే విమర్శవల్ల తెలుగు సాహిత్యానికీ, తెలుగు విమర్శకీ చాలా అపకారం చేసినవారు అవుతారు.

కందుకూరి, తన రచనల్లో ఎక్కువగా బ్రాహ్మణ కులంలోని ఆచారాల పేరుమీద, సనాతన సంప్రదాయాల పేరుమీద, మూఢనమ్మకాలమీద, దురాచారాలమీద, ఛాందస భావాలమీద, చీల్చి చండాడారు. తెలుగు సాహిత్యంలో బ్రాహ్మణ కులవ్యవస్థలోని కుళ్ళును గూర్చి వీరేశలింగం రాసినట్లు ఇంతవరకు తెలుగు రచయితలు ఎవ్వరూ రాయలేదు. ఆయన రచనలన్నీ ఎక్కువగా ఈ కోవలోనే నడిచాయి. ఉదాహరణకు బ్రాహ్మవివాహం (నాటకం) కన్యాశుల్కం (ప్రహసనం). ఈ విషయాలు మీకు తెలియదా? కావాలని విమర్శిస్తున్నారా? అసలు మీరు కందుకూరి సమగ్ర రచనల్ని అధ్యయనం చేశారా? ఏమిచదవకుండా మీరు విమర్శకులుగా సాహిత్యంలో ఎలా చలామణి అవుతున్నారు? ఇప్పటికైన మించిపోయినది ఏమీలేదు, వీరేశలింగం రచనల్ని వివేచన చేయండి. జ్ఞానోదయం పొందండి. మీ పద్ధతిని మార్చుకోండి. మంచి ఆలోచనతో ముందుకు వెళ్ళండి. ఉత్తమ విమర్శకులుగా రాణిస్తారు.

వీరేశలింగం రచనల్లో ముఖ్యంగా వితంతు పునర్వివాహం, బాల్య వివాహాల ఖండన, స్త్రీ విద్యావశ్యకత, స్త్రీజనోద్ధరణ, వేశ్యావృత్తి నిరసన, కుల నిర్మూలన, అవినీతి పట్ల వ్యతిరేకత, దూరాచారాలపైన, మూఢవిశ్వాసాలపైన, ఛాందసభావాలపైన తిరగబడడం, సనాతన, సంప్రదాయాల కరుడుగట్టిన భావాలపైన పోరాడడం... ఇలా అనేక అంశాలు చాలా స్పష్టంగా కన్పిస్తాయి. పై విషయాలమీద కందుకూరి రాసిన రచనల్ని మీరు చదవలేదా? మీకు కనబడలేదా? పై అంశాలన్నీ ఒక్క బ్రాహ్మణ కులానికి సంబంధించిన వేనా? మీరు కనీస అవగాహన లేకుండా విమర్శలు చేస్తున్నారు. పోనీ మీరు అనుకున్నట్లే బ్రాహ్మణ కులానికి సంబంధించిన వస్తువు తీసుకొని రచనలు రాస్తే తప్పు ఏమిటి? బ్రాహ్మణులు ఈ సంఘంలోని మనుషులు కారా? వాళ్ళకు సమస్యలు వుండవా? వాళ్ళ సమస్యల్ని ఇతివృత్తం చేసుకొని రచనలు చేయకూడదా? వాళ్ళ గూర్చి రాయకూడదా? బ్రాహ్మణ కుల ఇతివృత్తంగా తీసుకుంటే కందుకూరి ''కులవాది'' అవుతాడా? అలా అనుకుంటే, మీ దృష్టిలో ''గబ్బిలం'' రచయిత గుర్రం జాషువా కూడా ''కులవాది'' రచయిత అవుతాడా? మీ వితండవాదాన్ని విడిచిపెట్టండి. మీ అజ్ఞానాన్ని బయటపెట్టకండి, నవ్వులపాలు అవుతారు.

ఆ కాలంలో సమాజం ఎన్నో సమస్యలతో కలుషితమై, ప్రజలు బాధపడుతూ వుంటే కందుకూరి అందరిలా చూసి వుండలేక కలాన్ని ఆయుధంగా ఉపయోగించి, సమాజంలోని తప్పుల్ని తూర్పారపట్టారు. తన రచనలచే సమాజాన్ని జాగృతి చేసి, నూతన చైతన్యాన్ని కలిగించిన గొప్పసంఘసంస్కర్త వీరేశలింగం.

కందుకూరి సమాజంలోని ప్రధాన సమస్యల్ని ఇతివృత్తంగా తీసుకొని రచనలు చేశారు. అందరు రచయితలు అలాగే చేస్తారు. స్వార్ధంతో కావాలని విమర్శలు చేయకండి. మీ దృష్టిలోనే ఏదో తెలియని లోపం వుంది. ముందు దాన్ని డాక్టర్‌ దగ్గరకు వెళ్ళి బాగుచేయించుకోయండి. నూటికి నూరుపాళ్ళు సమాజానికి సంబంధించి, ఆలోచించిన వ్యక్తి వీరేశలింగం.  కందుకూరి అందరివాడు. అన్ని వర్గాల ప్రజలకు చెందినవాడు. ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే కందుకూరి ప్రజల మనిషి. ముందుగా మీరు ఆయన రచనల్ని అధ్యయనం చేయండి. మీ జీవితంలో ఎప్పుడైనా కందుకూరి రచనలన్నీ చదివారా? కనీసం జీవితంలో అన్ని రచనలు ఎప్పుడైనా చూశారా? మీరు చేసే విమర్శనుబట్టి చేస్తే, మీరు కందుకూరి అన్ని రచనలు చదవలేదు. అంతేకాదు అన్ని రచనలు చూడలేదు అన్పిస్తుంది. గాలి కబురులు చెప్పకండి. తెలుగుసాహిత్య విమర్శకు ద్రోహం చేయకండి. మీ విమర్శవల్ల మీ డొల్లతనం బయటపడుతుంది. సాహిత్య విలువల్ని కాపాడండి. కాపాడకపోయినా పరవాలేదు చెడగొట్టకండి. తెలియకపోతే బుద్ధిగా తెలియదని చెప్పండి. నాకే అంతా తెలుసు, ఎదుటి వారికి ఏమీ తెలియదు అని అనుకోవడం మీ అజ్ఞానానికి పరాకాష్ఠ అవుతుంది. ఎవరో ఏదో చెత్త ప్రోగు చేసి రాస్తే, దాన్ని మరో కోణంలో చెప్పాలనే తపనతో, చెడుగా అన్వయించి చెప్పడం నూటికి నూరుపాళ్ళు పొరపాటే. ఇలాంటి పనులు ఉత్తమ విమర్శకులు చేయరు. శ్రద్ధగా అధ్యయనం చేసి, విమర్శచేస్తే అందరికీ మంచిది.

సాహితీమూర్తి కందుకూరిని విమర్శించిన వాళ్ళకు నా సమాధానం ఒక్కటే. సామాజిక దృక్పథంతో కందుకూరి రచనల్ని అధ్యయనం చేయండి. అసలు ఇంతకీ మీకు సామాజిక దృక్పథం అంటే ఏమిటో తెలుసా? వీరేశలింగం ఏమిరాశాడో? ఎందుకు రాశాడో? ఎవరికోసం రాశాడో? ముందుగా అర్థం చేసుకోయండి. అప్పుడు విమర్శించండి. అంతవరకు మూసుకొని కూర్చోయండి ఒక మూల.

వీరేశలింగం భాషా శైలిపై కూడా విమర్శలు చోటుచేసుకున్నాయి. కందుకూరి అందరిలాగే కరుడు గట్టిన గ్రాంథికవాదే. కాలక్రమంలో వ్యవహారిక భాషలోకి వచ్చారు. సనాతన సంప్రదాయవాదే. ఆయన సాహితీ సృష్టి శతకాలతో ప్రారంభమై చివరకు వ్యాకరణాలతో ముగిసింది. కందుకూరి కావాలని మకార, రకార ప్రాసలతో రెండు శతకాలు రాశారు. తన పాండిత్యాన్ని తోటి విద్యార్థులకు చూపించాలనే కోరికతోనే ఈ శతకాలు రాశారు. మరోలక్ష్యం ఏమీలేదని కందుకూరే చెప్పుకున్నారు.

కందుకూరి ప్రారంభంలో తీవ్రమైన గ్రాంథికవాది. మొదట్లో సంప్రదాయ రచనా శైలిలోనే రచనలు చేశారు. కఠినమైన గ్రాంథిక భాషనే ఆయన వాడారు. అందుకే గురజాడ వారు ''వీరేశలింగం శైలి కృతక గ్రాంథికశైలి'' అంటూ ''ప్రహసనాదులలో వాడిన భాషలో వ్యావహారిక శైలి మృగ్యమని'' తీవ్రంగానే విమర్శించారు. కందుకూరి సాహిత్య రీతుల్లోనూ, భాషా విధానంలోనూ మార్పులు చోటు చేసుకున్నాయి. ఆయన కాలానుగుణంగా తన శైలిని మార్చుకున్నారు. క్రమంగా సరళగ్రాంథిక భాష వాడారు. గురజాడ, గిడుగులు నడుపుతున్న వ్యవహారిక భాషావాదంవైపు మొదట్లో మొగ్గు చూపలేదు. కాలానుగుణంగా, సమాజం మారుతుంది. సాహిత్యం మారుతుంది, భాష మారుతుందని లేటుగా అయినా కందుకూరి తెలుసుకున్నారు. కందుకూరిలో వచ్చిన ఈ పరిణామం హర్షించదగ్గది, ఆహ్వానించదగ్గది. తనలోని లోపాల్ని గుర్తించి కందుకూరి ఎప్పటికప్పుడు మార్చుకుంటూ ముందుకు నడిచారు. అసలు విషయం ఏమంటే, కందుకూరి ముందుగా తనను తాను సంస్కరించుకున్నాడు. ఆ తర్వాత సంఘాన్ని సంస్కరించిన మహానుభావుడు. అందుకే కందుకూరి ఆధునిక తెలుగు రచయితల అందరికన్నా గొప్పవాడు అయ్యాడు. నవయుగ వైతాళికుడుగా పేరుప్రఖ్యాతలు గడించారు.

1916లో కొవ్వూరులో దాని చుట్టు ప్రక్కల ఊరుల్లో గిడుగువారు వ్యవహారిక భాషగూర్చి ఎన్నో సభలు నిర్వహించి ఉపన్యాసాలు ఇచ్చారు. గిడుగు వ్యవహారిక భాషావాదాన్ని, దాని ప్రయోజనాన్ని, దాని లక్ష్యాన్ని కందుకూరి తెలుసుకున్నారు. తన అభిప్రాయాల్ని పూర్తిగా మార్చుకున్నారు. గ్రాంథిక భాషా వాదాన్ని విడిచిపెట్టి ప్రజల భాష అయిన వ్యావహారిక భాషా వాదానికి జై కొట్టారు. అంతేకాదు, ''వ్యవహారికాంధ్ర భాషా ప్రవర్తన సమాజం''ను స్థాపించారు. దానికి అధ్యక్షులు కందుకూరివారే. కార్యదర్శులుగా జయంతి గంగన్న, గిడుగు రాముమూర్తి గార్లు ఎన్నిక అయ్యారు. కాలానికి తగినట్లు సులభంగా, సరళంగా అందరికీ అర్థమైనట్లు వ్యాకరణం రాయాలని కందుకూరి భావించారు.

''ఆయన భాషలో తెచ్చిన ఈ మార్పు భాషాతత్వ జ్ఞానం వల్ల వచ్చినది కాదు. ప్రజలకూ, సాహిత్యానికీ వుండవలసిన సాన్నిహిత్యాన్ని పురస్కరించుకొని వచ్చినది. ప్రజలకు సాన్నిహితంకావటం అభ్యుదయానికి మార్గమని ఇదే రుజువు చేస్తుంది'' అని కొడవటిగంటి కుటుంబరావుగారు అన్నారు. భాషకూ సమాజానికీ విడదీయరాని దగ్గర సంబంధం వుంటుంది. వీరేశలింగం వల్ల అది మరో మారు రుజువు అయింది. 

భాషాశైలి విషయంలో వీరేశలింగంలో పెనుమార్పులు చోటుచేసుకున్నాయి. ''సంధి'', ''విగ్రహం'', గ్రంథాల రచన తర్వాత భాషవల్ల ప్రయోజనం ఏమిటి? అని తనకు తానే ప్రశ్నించుకున్నారు కందుకూరి. దాని  ఫలితంగా ఆయనలో మార్పు వచ్చింది. ఆ మార్పుకు అనుగుణంగానే వీరేశలింగం రచనలు చేశారు. ఆచరణలోకి అడుగుపెట్టారు. అందుకే కందుకూరి ఇలా అన్నారు. ''గ్రంథములను సాధారణముగా సలక్షణమయిన సులభశైలిని రచింప వలెనయే నా అభిప్రాయమయినను, విషయానుగుణముగా తత్తదుచితరీతిని గ్రామ్య భాషయందు సహితము గ్రంథములను వ్రాయవచ్చుననికూడా నా అభిప్రాయము'' అని నొక్కి వక్కాణించారు.

మనిషి మార్పును కోరుకున్నాడంటే అభ్యుదయాన్ని కోరుకున్నట్లే. అభ్యుదయ మంటే సమాజాభ్యుదయం అన్నమాట. ఈ విషయంలో అందరి రచయితల కంటే ముందు వున్నాడు కందుకూరి. శతకాలతో రచనలు ప్రారంభించిన వీరేశలింగం, వ్యాకరణ రచనవరకు నడిచారు. తన రచనా పరిణామంలో కందుకూరి చాలా మార్పుల్ని ఆహ్వానించారు. నిత్య చైతన్యశీలి వీరేశలింగం. ప్రతీ రచయిత వీరేశలింగంను ఆదర్శంగా తీసుకొని, ముందకు నడవాలి. మహా మ¬పధ్యాయ వేదం వేంకటరాయశాస్త్రి గారిలా అడ్డంగా వాదించకూడదు. అంతా నాఇష్టం. అంతా నాకే తెలుసు. మీకు ఏమీ తెలియదు అని అనకూడదు. అలాంటే సంఘంలో వీలుపడదు. మనందరమూ సంఘంలో బ్రతకుతున్నాం. సంఘానికి అనుగుణంగానే వుండాలి. లేకపోతే ఒంటరిగా బ్రతకవలసి వస్తుంది. అది భరింపరాని శిక్ష. శిక్షలన్నీంటికన్నా పెద్ద శిక్ష అదే. అందుకే అందరమూ తప్పనిసరిగా సమాజంలో భాగమై వుంటున్నాం. ఏ ఒక్కవ్యక్తి విడిగా వుండడు. వుండలేదు కూడా. సమాజం నిరంతరం మారుతున్నప్పుడు సాహిత్యం కూడా మారుతుంది. సాహిత్యం మారుతున్నప్పుడు భాషలో కూడా అనేక మార్పులు చోటు చేసుకుంటాయి. ఇలా మారడం సమాజధర్మం. ఈ విషయాన్ని తెలుసుకున్న మహనీయుడు వీరేశలింగం. అందుకే తన జీవితకాలంలో అన్ని మార్పుల్ని ఆహ్వానించారు. ఈ బుద్ధి గ్రాంథిక భాషావాదులకు లేకపోవడం వారి అజ్ఞానానికి పరాకాష్ఠ.

''నిబద్ధత, నిమగ్నత, నిబిడత అనే త్రిగుణాత్మకంగా సాగించే విమర్శనంలో, కందుకూరి సంస్కరణ సాహిత్యం విశిష్టంగా నిలుస్తుంది. కందుకూరిది స్త్రీ విమోచనోద్యమం. ఈ సంస్కరణ ఉద్యమంలో స్త్రీ - ప్రముఖాంగం. ఈ విషయంకోసం తన కాలం, ధనం, శక్తి. సాహిత్యం, వినియోగించాడు. అందుకోసం ఆరాటంతో పోరాడాడు. తన ఉద్యమం పట్ల పూర్తి నిబద్ధత ఉంది. కందుకూరి నిబద్ధ రచయిత. నిబద్ధ సంస్కర్త. స్త్రీ అభ్యుదయం కాంక్షించిన రచయిత, బాల్యవివాహాలు వద్దన్నాడు. స్త్రీ విధవా వివాహం కావాలన్నాడు. బాలికా పాఠశాలలు కోరాడు. స్త్రీ విద్య సంభావించాడు, సంఘతిరస్కారం ఎదుర్కొన్నాడు. వెలివేసినా చలించలేదు. తానున్న సమాజం తనను తిరస్కరించినా వెనకడుగు వేయలేదు. స్త్రీ సమస్య, పురుష సమస్యగా గుర్తించాడు. తల్లి వైధవ్యం భరించలేని కందుకూరి, తల్లులు కాదగ్గ చాలామందికి వైధవ్యం నుంచి పునర్వివాహం ద్వారా విముక్తి కలిగించాడు. ఈ సమస్యల్లో తలమునకలయ్యాడు. కందుకూరి సాహిత్యం సృష్టించటంతోపాటు, సంఘంలో ఆ సమస్య చుట్టూ తలమునకలై సంచరించాడు. సమస్యలో మునిగిపోయాడు. సంఘంలో సమస్యలో జీవించి, సాహిత్యంలో తన సృష్టితో జీవించిన కందుకూరి, తన సంస్కరణ లక్ష్యంలో నిమగ్నుడయ్యాడు. కందుకూరి నిమగ్న రచయిత. సంస్కర్త, ఈ త్రిగుణాత్మక విమర్శనంలో కందుకూరి సంస్కరణ సాహిత్యం ద్విగుణాత్మకం''.

- కొలకలూరి ఇనాక్‌