రేలపూలు కథల్లో గిరిజన జీవన చిత్రణ

డాక్టర్‌ వి.వింధ్యవాసినీ దేవి
సహాయాచార్యులు, ప్రభుత్వ డిగ్రీ కళాశాల, కర్నూలు
నాగరిక సమాజానికి దూరంగా కొండకోనల్లో నివసిస్తూ, నాగరిక జీవనవిధానానికి సమాంతరంగా ప్రత్యామ్నాయ సంస్కృతి సంప్రదాయాలతో, ఒక ప్రత్యేక అస్తిత్వాన్ని కొనసాగిస్తున్నారు గిరిజనులు. ఆదివాసీలు, వనవాసీలు, అడవిబిడ్డలు, బంజారాలు, లంబాడీలు పలు పేర్లతో పిలవబడే వీరు, దేశవ్యాప్తంగా సుమారు 700 ఉప జాతులుగా, 11 కోట్ల జనభా కలిగి ఉన్నారు. గిరిజనుల జీవన విధానాలను చిత్రిస్తూ, వారి జీవనపార్శ్వాలను తడిమిచూపుతూ ఎందరో సాహితీవేత్తలు రచనలు వెలువరించారు. వెలువరిస్తున్నారు. ఈ కోవలోనే గిరిజనుల జీవితాల్లోని అనేక కోణాలను ప్రతిబింబిస్తూ సమ్మెట ఉమాదేవి వెలువరించిన కథాసంపుటి 'రేలపూలు'. 2015లో తొలి ముద్రణగా ఈ కథాసంపుటి వెలుగుచూసింది. గిరిజన జీవితాన్ని సమగ్రంగా చిత్రించిన ఈ కథాసంపుటి హిందీభాషలోకి సైతం అనువాదమైంది. ఈ సంపుటిలోని 'వాన' కథను కంచన్‌ జట్కర్‌ 'వర్శ' పేరిట మరాఠీ భాషలోకి అనువదించారు. 'బిజిలి' కథను ఆర్‌.శాంతసుందరి హిందీలోకి అనువదించారు. రేలపూలు కథాసంపుటిపై ఇస్లావత్‌ ఉమా పరిశోధన చేసి సెంట్రల్‌ యూనివర్సిటీ నుంచి ఎంఫిల్‌ పట్టా పొందారు. వాస్తవ జీవితాలే కథలుగా రూపొందినందున ఈ కథాసంపుటి అనేక పురస్కారాలను సైతం అందుకున్నది. తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం, హైదరాబాదు నుంచి ఉత్తమ గ్రంథంగా ఎంపిక చేయబడి ఉత్తమ గ్రంథ పురస్కారాన్ని అందుకోవడంతో పాటు రంగాచార్య స్మారక పురస్కారాన్ని, గోవిందరాజు సీతాదేవి స్మారక పురస్కారాన్ని అందుకున్న కథా సంపుటిది.
తండావాసుల కథలు అన్న ఉప శీర్షికను కలిగి ఉన్న రేలపూలు కథలు తండావాసుల సాంఘిక, సాంస్క ృతిక, ఆర్థిక జీవన స్థితిగతులను సమగ్రంగా ఆవిష్కరించాయి. గిరిజనుల జీవన స్థితితో పాటు అడవిబిడ్డల అంతరంగాన్ని, ఆలోచనా విధానాన్ని, జీవన సంఘర్షణను కళ్లకు కట్టించాయి. తండాల పేర్లు, తండావాసుల పేర్లు, వాస్తవికంగా వ్యక్తంచేయడంతో పాటు తండావాసుల నిజజీవిత నేపథ్యాలనే కథలుగా మలిచారు రచయిత్రి సమ్మెట ఉమాదేవి. 17 కథలతో కూడిన ఈ కథాగుచ్ఛం వనవాసీల ప్రాకృతిక సుగంధాన్ని నింపుకొని పరిమళిస్తుంది. ఈ సంపుటిలో ప్రతిబింబించిన గిరిజన జీవితాన్ని పరిశీలించడమే ఈ వ్యాస ఉద్ధేశం.
సామాజిక జీవితం
రెక్కలే పెట్టుబడిగా, శ్రమే ఆయుధంగా మలచుకున్న జీవితాలు గిరిజనులవి. పొద్దస్తమానం శ్రమ చేస్తే తప్ప పొద్దు గడవని బతుకులు వారివి. కుటుంబమంతా కష్టానికి అంకితమైతే తప్ప ముందుకు సాగని కన్నీటిగాథలు వారివి. ఎన్నో ఆశలు, ఆనందాలు, కోరికలు తాకట్టుపెడితేనే గానీ కాలం కదలని బతుకులు వారివి. ఈ నేపథ్యంలో రాయబడిన కథ 'ఓ....పాలబుగ్గలా చిన్ని రైతా'. ఈ కథలో దేవ్లా ప్రధాన పాత్ర. ఎన్నో అవాంతరాల వలన చదువుకు దూరమైన బంజారా పిల్లల ప్రతిబింబంగా దేవ్లా పాత్ర నిలుస్తుంది. దేవ్లాకి చదువంటే ప్రాణం. బాగా చదువుకొని పెద్ద ఉద్యోగం చేయాలనేది అతని కల. తండ్రి అనారోగ్యం కారణంగా బడికి వెళ్ళడానికి కూడా అవకాశం లేని పరిస్థితులు అతనివి. పొద్దస్తమానం పొలం పనుల్లోనే అతని కాలం కరిగిపోతుంది. చదువుకోవాలకున్న కోరికను తల్లి దగ్గర ఎన్నిసార్లు మొరపెట్టుకున్నా ఫలితం శూన్యం. పాఠశాలలు ప్రారంభమైన దగ్గర్నుంచి బడికి వెళ్ళడానికి విఫలయత్నం చేస్తూనే ఉంటాడు దేవ్లా. చివరికి పాఠశాల ముగింపుదశలో అవకాశం దక్కి పాఠశాలకు వెళ్లిన దేవ్లాకు చివరి పరీక్షలు కూడా ముగిసాయన్న వార్త అశనిపాత మవుతుంది. చదువు ఒక తీరని కలగా మిగులుతుంది. దక్కని అవకాశాలు, అనివార్య జీవన పరిస్థితుల నేపథ్యంలో, కుటుంబ పరిస్థితులతో రాజీపడి బతుకులు వెళ్ళదీస్తున్న బంజారాల పిల్లల జీవితాలను ఈ కథ ప్రతిబింబిస్తుంది. చదువుకు దూరమవుతున్న బంజారా భావి పౌరుల భవితవ్యాన్ని కళ్ల ముందు నిలుపుతుంది.
సమాజంలో ఆధిపత్య వర్గాలు బలహీన వర్గాల వారిపై సాగిస్తున్న దౌర్జన్య, దోపిడీల నుంచి గిరిజనుల జీవితాలు మినహాయింపు కాదన్న సత్యాన్ని బహిర్గతపర్చిన కథ 'తావుర్యా'. తనకున్న కొద్దిపాటి పొలంలో మొక్కజొన్న పంట వేసిన తావుర్యా పక్షులు, జంతువుల నుంచి పంటను కాపాడుకోవడంలో సఫలమైనా, దొర దోపిడీ నుండి తప్పించుకోలేక కుదేలవుతున్న వైనాన్ని ఈ కథలో వివరించారు రచయిత్రి. తావుర్యా కుటుంబమంతా కష్టించి పండించిన పంటను నిస్సిగ్గుగా దోచుకుపోతున్న వర్గాల దోపిడీపూరిత మనస్తత్త్వాన్ని ఈ కథలో చూపుతుంది. నాడు, నేడు అని కాకుండా ఏనాడైనా ఆధిపత్య వర్గాలదే పైచేయన్న విషయాన్ని ఋజువు చేస్తుందీ కథ. తావుర్యా పిల్లలు చేతికందే పంటపై ఎన్నో ఆశలతో పంటను కాపాడుకుంటూ వస్తారు. ఎలుగుబంటి వేషం వేసుకొని కోతుల్ని తరుముతారు. పంటపై వాలే పిట్టల్ని రాళ్లతో కొడుతూ భయపెడతారు. కానీ అనవసర పెత్తనాలు చేస్తూ, చల్లగా దోచుకునే దొర ముందు మాత్రం ఓడిపోతారు. ఎంతో కష్టపడి పెంచుకున్న పంట చేతికి రాబోతున్న తరుణంలో దొర బంధువుల పాలవడం విచారించదగ్గ విషయం.
తండా ప్రజల్లో బలంగా జీర్ణించుకుపోయిన మూఢ నమ్మకాలకు అద్దం పట్టే కథ 'కేస్లా'.ఈ కథలో తండా నుంచి ఎదిగొచ్చిన విద్యార్థి కేస్లా. గిరిజనుల అభివృద్ధిని ఆటంకపరుస్తూ అనేక సమస్యలకు కారణమవుతున్న మద్యపాన వ్యసనాన్ని పారదోలడానికి ప్రయత్నించి విఫలమై ఆ మూఢ నమ్మకాలకే బలై తన అందమైన రూపాన్ని కోల్పోతాడు. తండా ప్రజలను తాగుడు మానిపించడానికి కేస్లా, అతని మిత్రబృందం చేసే ప్రయత్నాలన్నీ వ్యర్థమై మంత్రాలు, చేతబడులూ చేస్తున్నారన్న నిందమోపి అమానుషంగా చంపే ప్రయత్నం చేస్తారు తండావాసులు. ఇది వారి మూఢ నమ్మకాలు పరాకాష్ట దశకు చేరుకున్న స్థితి. అది వారి అమాయకత్వమే అయినా ఇతరుల ప్రాణాలను హరిస్తుంది. కేస్లా స్నేహితుడు ధీరూలాల్‌ మరణించగా, మంటల్లో తీవ్రంగా గాయపడి వికృత రూపుడవుతాడు కేస్లా. తండావాసుల అమాయకత్వాన్ని ఆసరాగా చేసుకొని మూఢ విశ్వాసాల ముసుగులో వారిని మోసం చేసే కొందరు స్వార్థపరుల అనైతిక చర్యల్ని ఈ కథ తెలుపుతుంది. నేటికీ ఎన్నో మూఢ విశ్వాసాలతో బలైపోతున్న గిరిజనుల ప్రతిరూపంగా కెేస్లా పాత్ర కనిపిస్తుంది.
గిరిజన ప్రాంతాల్లో ప్రబలంగా కనిపించే మద్యపాన వ్యసనం వల్ల ఎన్నో కుటుంబాలు ఛిద్రమవుతున్నాయి. ఆటవిడుపుకో, అలసట తీర్చుకోవడానికో సేవించే మద్యపానం అలవాటుగా మారి వారి జీవితాలను అస్తవ్యస్తం చేస్తోందన్న విషయాన్ని 'చాంది' కథలో గమనించవచ్చు. తాగుడు వ్యసనానికి బానిసై కుటుంబాన్ని పోషించుకోలేని హర్యా వల్ల అతని భార్య మాంగిని వ్యాధి బారినపడి మరణిస్తుంది. దాంతో వారి ముగ్గురు పిల్లల భవిష్యత్తు అగమ్యగోచరమవుతుంది. మళ్లీ పెళ్ళికి సిద్ధపడిన హర్యాకు మాంగిని చెల్లెలైన తారనిచ్చి పెళ్లి చేయడాన్ని తీవ్రంగా వ్యతిరేకిస్తుంది హర్యా కూతురు చాంది. హర్యా వంటి బాధ్యతారహితమైన వ్యక్తి వల్ల తార జీవితం చీకటిమయం కాకుండా కాపాడుతుంది. తాగుడుకు బానిసై కుటుంబాన్ని పట్టించుకోకుండా తల్లి మరణానికి కారణమైన హర్యాను ద్వేషిస్తుంది. గిరిజన జీవితాల్లో మద్యపాన వ్యసనం అనేక సమస్యలకు దారితీస్తున్న విషయాన్ని ఈ కథ తెలుపుతుంది.
ప్రభుత్వాలు పట్టించుకోని, నాగరికులకు పట్టనివి తండాల మౌలిక సౌకర్యాలు. కనీస అవసరాల కోసం తండా ప్రజలు ఎంతగా విలవిలలాడుతారో చెప్పే కథ 'బిజిలి'. సౌకర్యాల లేమితోనే జీవితాలను వెళ్ళబుచ్చుతూ, ఎన్నో సమస్యల నెదుర్కొంటారు ఆదివాసీలు. దేశమంతా వెలిగిపోతోందన్న ప్రకటనలనుంచి తండాలు మినహాయింపు. నేటికీ విద్యుత్‌ కాంతులు ప్రసరించక చీకట్లో గడిపే జీవితాలెన్నో. ఈ అంశం నేపథ్యంగా తీసుకొని రాయబడిన కథ 'బిజిలి'. సాయంత్రాలు విద్యుత్‌ బల్బుల వెలుగులో చదువుకోవాలని తపించిన గిరిజన విద్యార్థి సాల్కి జీవితం ఈ కథలో కనిపిస్తుంది. ''మన తండాకు బిజిలి ఎప్పటికీ రాదా? అని అమాయకంగా ప్రశ్నించే సాల్కి మాటలు ఆలోచింపచేస్తాయి. ఓటు బ్యాంకులకు ఉపయోగపడే తండాలు వసతుల కల్పనలో మాత్రం చిన్నచూపు చూడ బడుతున్న విషయం ఈ కథ ద్వారా స్పష్టమవుతుంది. తండాలకు విద్యుత్‌ సౌకర్యం లేని కారణంగా దొంగతనంగా విద్యుత్‌ తీగలపై వైరు తగిలించి విద్యుత్‌ను ఉపయోగించు కుంటూ మురిసిపోయే సాల్కి కరెంటుషాకు తగిలి ఒక కన్ను పోగొట్టుకుంటుంది. చిన్నీలాల్‌ అనే విద్యార్థి చీకట్లో పెన్ను కోసం వెతుక్కుంటూ పాము కరిచిమరణించడం వంటి సంఘటనలు పెను విషాదకరమైన గిరిజనుల జీవితాలను దర్శింపజేస్తాయి.
పట్టణానికి దూరంగా నెలకొన్న తండాల్లో ప్రజలకు రవాణా సౌకర్యమనేది కలలోని మాటే. ఎంతదూరమైనా నడిచి వెళ్ళాల్సిందే. కష్టమైనా, నష్టమైనా అంతకు మించి అవకాశాలు లేని జీవితాలు వారివి. రోడ్డుమార్గాలు నిర్మించాల్సిన ప్రభుత్వాలు పట్టించుకోకపోవడం, ప్రశ్నించే ధైర్యం లేని ప్రజల అమాయకత్వం వెరసి ఎటువంటి రవాణా సౌకర్యాలు లేకుండానే వారి బతుకులు నడుస్తుంటూనే ఉంటాయి. ఇటువంటి పరిస్థితుల్లో సరైన ప్రయాణ సదుపాయాలు లేని తండాల్లో పనిచేయడానికి ఏ ఉద్యోగులూ సముఖత చూపరు. తండాలో ఉద్యోగమంటే ఉద్యోగులు భయపడే పరిస్థితి. అటువంటి పరిస్థితులను చిత్రించిన కథ 'వారధి'. బిక్కూ తండాకు బదిలీపై కొత్తగా వచ్చిన ఇద్దరు మహిళా ఉపాధ్యాయులు ఎంతో ప్రయత్నించి ఆ తండాకు బస్సు వచ్చే ఏర్పాటు చేసినా, అది మూన్నాళ్ళ ముచ్చటే అవుతుంది. ఆ బస్సును ఆందోళనకారులు తమ కోపాన్ని ప్రదర్శించుకోవడానికి తగలబెట్టడంతో సమస్య తిరిగి పునరావృతమవుతుంది. గిరిజన తండాల వాస్తవ స్థితిగతులకు దర్పణం పట్టిన కథ ఇది.
గిరిజనుల అస్తిత్వ చిహ్నాలుగా కనిపించేవి వారి పేర్లు. సూక్యా, హర్యా, చిక్కూలాల్‌, మాంగినీ, దివిలీ, వాలీ, అమ్రూ, ఆమ్కీ, సక్రూ వంటి పేర్లు వారి ప్రత్యేక అస్తిత్వాన్ని చాటుతాయి. ఈ పేర్లు ఒక్కోసారి మార్పు చేయబడటం, రూపాంతరం చెందడం గమనిస్తాము. దాని వల్ల గిరిజనులు ఒక్కోసారి తీవ్ర ఇబ్బందులకు ఎదుర్కొంటున్న విషయాన్ని 'అస్తిత్వం' కథ వెల్లడిస్తుంది. ఆధార్‌కార్డులో ఒక పేరు, రేషన్‌ కార్డులో మరో పేరు, స్కూలు రికార్డుల్లో ఇంకొక పేరు నమోదు చేయబడి గందరగోళంగా మారి వారిని సమస్యల్లోకి నెట్టివేస్తున్న విషయాన్ని ఈ కథ ప్రతిబింబిస్తుంది.
గిరిజనుల్లో కుల వివక్షని 'వాన' కథ వెల్లడిస్తుంది. పక్క గ్రామంలో చదువుకోవడానికి వెళ్లిన విద్యార్థులు వర్ష బీభత్సానికి సొంత గ్రామానికి వెళ్లలేకపోతారు. ఆ గ్రామ ప్రజలు రాత్రికి పిల్లలందరినీ ఒక్కొక్కరూ ఒకరిని చొప్పున వారి ఇళ్లలో ఆశ్రయం కల్పిస్తారు. కాని మాలపల్లెకు చెందిన ముగ్గురు పిల్లలకు ఆశ్రయం ఇవ్వడానికి ఎవరూ ముందుకు రారు. చివరికి సోమ్లా అనే వ్యక్తి తండా పెద్దను ఎదిరించి మరీ ఆ పిల్లలకు తన ఇంటిలో ఆశ్రయమిచ్చి మానవత్వాన్ని చాటుకుంటాడు. అతని భార్య పోలి భర్తను సమర్థిస్తుంది. ఆడపిల్లలను అమానుషంగా చంపడం, అమ్ముకోవడం తండాల్లో నిత్యకృత్యమే. ఈ స్థితికి కారణం వారి ఆర్థిక పరిస్థితులు. ఈ విషయాన్ని ప్రతిబింబించిన కథ 'కమ్లీ'. కమ్లీ వరుసగా ఇద్దరు ఆడపిల్లలకు జన్మనిస్తుంది. ఆడపిల్లల పట్ల ప్రేమ లేని కమ్లీ అత్త మాన్సీబాయి. ఎప్పుడూ ఏదో వంకతో కమ్లీని సాధిస్తూనే ఉంటుంది. పిల్లలను ఏం చేస్తుందోనని కమ్లీ నిరంతరం చింతిస్తూనే ఉంటుంది. ఆడపిల్లలను కన్న గిరిజన స్త్రీ హృదయావిష్కరణ ఇందులో కనిపిస్తుంది. నాగరిక సమాజ మోజులో పడిపోయి తమ ఉనికి, అస్తిత్వాల పట్ల చిన్న చూపు కనబరిచే కొందరు గిరిజన వ్యక్తుల మనస్తత్త్వాన్ని చిత్రించిన కథ 'గిరికాన దీపం'. పుట్టి పెరిగిన మట్టిని వద్దనుకునే భర్తను ఈ కారణంగా వదిలేస్తుంది జాలా. తరాలనాటి పరిస్థితులు క్రమంగా మారుతూ ఆధునికత సంతరించుకోవడమనేది ఆహ్వానించదగ్గ పరిణామమే కానీ మూలాలను మరిచి ప్రవర్తించే వ్యక్తుల మనస్తత్త్వంలోని సంకుచి తత్వాన్ని ఈ కథ ద్వారా వ్యక్తం చేశారు రచయిత్రి. తమ జీవన విధానంలోని ఔన్నత్యాన్ని గుర్తెరిగి తమ జాతీయుల్ని ప్రేమించే జాల వంటి సహృదయాన్ని పరిచయం చేస్తుంది ఈ కథ.
తండా జీవన నేపథ్యంలో రాసిన ఈ కథల్లో రచయిత్రి అంతర్వాహినిగా గిరిజనుల సంస్క ృతీ, సంప్రదాయాలను, ఆచార వ్యవహారాలను పదిలపర్చారు. దాటోడి, తీజ్‌ పండుగ లను, శీతల్‌ మాత, గణ్‌గౌరీ పూజావిధానాలను, గణేశ్‌ చతుర్థి పండుగ నిర్వహణ వంటివి ఈ కథల్లో కనిపిస్తాయి. బంజారాల బతుకమ్మ తీజ్‌ పండుగ ఎంతో ప్రత్యేకమైంది. పండుగ జరుపుకునే విధానాన్ని తెలుపుతూ 'శుక్రవారం నాడు ముందు వాగు మట్టి తెచ్చి, చిన్న చిన్న మట్టికుండల్లో గానీ, బుట్టల్లోగానీ గోధుమలు నారు వేస్తారు. దానిని ప్రత్యేకంగా కట్టిన మంచెపై వుంచి, మూడు పూటలా స్నానం చేసి నీళ్ళు తెచ్చి మంచెపై ఉన్న నారుపై చల్లుతుంటారు. మూడు రోజుకల్లా అవి మొలకెత్తు తాయి. తొమ్మిది రోజులు సాయంకాలం పూట గణ్‌గౌరీ దేవి పూజ చేస్తూ ఈ నారు ఉన్న కుండలను మధ్యలో పెట్టుకొని వాటి చుట్టూ తిరుగుతూ పాటలు పాడతారు. చివరిరోజున చాలా పెద్దఎత్తున పండుగ జరుపుకుంటారు. ఉదయం పాయసం వండి గణ్‌గౌరికి నైవేథ్యం పెడతారు. మగపిల్లలు నారు వేసిన బుట్టలను దాచేసి వరసైన ఆడపిల్లలను ఏడిపిస్తారు. ఆ నారు బుట్టలను ఇమ్మంటూ ఆడపిల్లలు వాళ్ళను బతిమాలుకుంటారు. వాళ్ళు బతిమాలుతున్న కొద్దీ మగపిల్లలు మరింతగా ఏడిపించడం ఓ వేడుక. చివరికి పెద్దవాళ్లు కలగజేసుకొని అమ్మాయిలను ఏడిపించవద్దని కోప్పడతారు. అప్పుడు వాళ్ళు నారుబుట్టలను తిరిగి ఇచ్చేస్తారు. గోధుమ నారున్న బుట్టలను పెట్టుకొని బాగా ఆడీ పాడీ ఆ బుట్టల్లో ఉన్న నారును అందరికీ పంచుతారు. అది తీసుకున్న వాళ్లు ఆడపిల్లలకు కానుకగా కొంత సొమ్ము ఇస్తారు.' ఇలి తీజ్‌ పండుగ విశేషాలను ఈ కథల్లో వివరించారు.
రేలపూలు కథాసంపుటిలోని ప్రతి కథా గిరిజనుల జీవన విధానాన్ని రికార్డు చేసింది. వారి జీవితంలోని ఆనంద విషాదాలను, ఆచార సంద్రాయాలను, సాంస్క ృతిక విషయాల్ని ఒకవైపు తెలియపరుస్తూనే నాగరిక సమాజంలో గిరిజనుల స్థానాన్ని సమర్థవంతంగా ఆవిష్కరించిన కథా సంపుటి రేలపూలు.