ధర్మపత్ని రాజ్యలక్ష్మమ్మ

కందుకూరి శతవర్దంతి

- శ్రీమతి కనుపర్తి వరలక్ష్మమ్మ

''కులజయు నిర్మలాంగి యను

కూలయు నయ్యయి విద్యలందు గౌ

శలవతియున్‌ ప్రశస్తగుణ

సన్నుతురాలును నైనయట్టి కో

మలి లభియించినన్‌ గద స

సమంజసమౌను గృహస్థధర్మ మ

ట్లలవడినట్టు లైనను గృ

హస్తుని భాగ్యము చెప్పశక్యమే.''

శ్రీకందుకూరి వీరేశలింగము పంతులుగారికి రాజ్య లక్ష్మమ్మగారు అనుకూలవతియైన భార్య. ఆమె సహాయముతో ఆయన అనేక మహత్తర కార్యములను  చేయగలిగారు.

రాజ్యలక్ష్మమ్మగారు 1851 సంవత్సరములో తూర్పు గోదావరి జిల్లా కాతేరు గ్రామంలో జన్మించారు. ఈమె తండ్రి అద్దంకి పట్టాభిరామయ్యగారు. కాని ఈమె తలిదండ్రులవద్ద పెరగలేదు. ఈమెకు నాల్గవయేట తల్లి  మరల ఒక మగశిశువును గని చనిపోగా ఈమె మేనమామ వెన్నేటి వెంకటరత్నముగారును వారి సతీమణి లచ్చమాంబగారును ఈమెను అల్లారుముద్దుగా పెంచి విద్యాబుద్ధులు చెప్పించి పెద్దదానిని చేశారు.

రాజ్మలక్ష్మమ్మగారికి 8వ యేట  వివాహమైనది. అప్పటికి వీరేశలింగము పంతులుగారి వయస్సు పదిరెండు మాత్రమే. వివాహమైన మరి నాలుగేళ్ళకు అనగా పండ్రెండవ యేట రాజ్యలక్ష్మమ్మ అత్తవారియింటికి వచ్చింది. అంతే - నాటినుంటి ఈ దంపతులు యేబది సంవత్సరాలు అవిచ్ఛిన్నంగా గార్హస్థ్య జీవితం గడిపారు. ఇది సాధారణ సాంసారిక జీవితంగాదు. అనేకమైన శారీరక మానసిక క్లేశపరంపరలతో కూడుకున్నది. విశిష్టమైనది.

పంతులుగారు ఆంధ్రదేశాభ్యుదయానికి నలుముఖాల అమోఘమైన కృషిచేశారు. ఒకటి సారస్వత సేవ. రెండవది బాలవితంతువుల వివాహము. మూడవది వేశ్యాలంపటులును, లంచగొండులును అయిన పెద్దమనుషులతో పోరాటము, నాల్గవది కర్మపరిత్యాగము, విగ్రహారాధన నిషేధము, జాతిమత భేదములేని ఏకేశ్వరోపాసన. సారస్వత విషయం తప్పిస్తే వీనిలో ప్రతిఒక్కటీ సంఘంలో తుపానురేపేవే. కాని వీరేశలింగం పంతులు గారు ఆరాధ్య నియోగి బ్రాహ్మణులు, ఈ శివపూజా దురంధరులకు పట్టుదల యెక్కువ. అనుకున్న పనిని యెన్ని కష్టము లెదుర్కొన్నా వెనుదీయక చేయడమేతప్ప మానుకొనడమనేది వారి తత్వంలోనే లేదు. వీరి కడగండ్లకు ముఖ్యకారణమైనది పంతులుగారు తలపెట్టిన స్త్రీ పునర్వివాహ ఉద్యమము. చిన్నతనముననే భర్తల కోల్పోయి అష్టకష్టములు పడుచున్న బాలవితంతువులకు మరల వివాహములు చేయవలెనని పంతులు ప్రయత్నమారంభించారు. ఇది పూర్వాచార పరాయణులకు ఎంతో కంటకప్రాయమైంది. దీనిని వారు సంఘబలంతోను పీఠాధిపతుల మద్దత్తుతోను బహుముఖాల ఎదిరించారు. ఆ రోజుల్లో ప్రజలు సంఘానికి వ్యతిరేకమైన యే ఒక్కపని చేసినా కులములోనుంచి వెలిబెట్టడం సర్వసాధారణం. కులబహిష్కారం సామాన్యమైన కష్టంగాదు. ఇంటికి పనివారు రారు, వంటచేసేవారు రారు, బంధువులు, మిత్రులు రారు, పురోహితులు రారు, పేరంటములకు, భోజనములకు వీరిని యెవరూ పిలువరు. వీరు పిలిస్తే ఒకరు రారు. వీరి యింటికి ఎవరు వచ్చివెళ్ళినా వారికి, వారివారి యింటికి వచ్చివెళ్ళినవారికి గూడా కులంలో వెలే, వారింట భోజనమే చేయనక్కరలేదు. తాంబూలము పుచ్చుకువచ్చారని తెలిస్తే చాలు కులబహిష్కరణమే. సంఘంలో పుట్టి, సంఘంలో పెరిగి, సంఘంలో మెలగనేర్చిన మనిషికి దీనిని మించిన కష్టంలేదు. కనుక ఆ కాలంలో ప్రజలు వెలికి వెరచినట్టుగా పులికైనా వెరచేవారు కాదు.

స్త్రీకి భర్తయందు భయభక్తులతో గూడిన అనురాగము, పుట్టింటివారియందు విపరీతమైన ఆపేక్ష ఉండుట సహజలక్షణము. పెనిమిటి స్త్రీ పునర్వివా¬ద్యమం తలపెట్టడంతో పుట్టింటి, అత్తయింటి సంబంధాల రెండూ రాజ్య లక్ష్మమ్మగారికి రెండు సమస్యలై కూర్చున్నవి. రెంటిని అంటిపెట్టుకొని ఉండటానికి పరిస్థితులు అనుకూలంగా లేవు, పుట్టింటిమీద ఆపేక్ష పెట్టుకున్నదా భర్తను వదులుకోవాలె, భర్తమీద మమకారం పెట్టుకున్నదా పుట్టింటి వారి మీద ఆశ త్రెంచుకోవాలె. ఈ రెండును ఆలోచించి రాజ్యలక్ష్మమ్మగారు భారతనారీమణి కేది కర్తవ్యమో ఆ భర్తవద్ద ఉండటమే నిశ్చయించుకున్నది. ఈ సంగతివిని చిన్నతనం నుండి అతిఆపేక్షతో పెంచుకున్న మేనమామ, ఏకైకసోదరుడు తమ్ముడూ వచ్చి పుట్టింటికి వచ్చివేయమని వేవిధాల చెప్పారు, ఏడ్చారు. నిష్ఠూరాలాడారు. కాని సీత, సావిత్రివంటి పతివ్రతల శ్రేణికి చెందిన రాజ్యలక్ష్మమ్మగారు, భర్తనువదలి పుట్టింటివారి పంచ చేరడానికి అంగీకరించలేదు. వానతో నేగి, పెనిమిటితో పేదరికము లేదు, వడ్లతో తట్ట యెండవలసినదే అన్న సామెతలు సార్థకంచేస్తూ భర్తవద్దనే ఉండిపోయినారు.

కుల బహిష్కారం మూలంగా రాజ్యలక్ష్మమ్మగారు పాపం అష్టకష్టాలు పడవలసివచ్చింది. పనివాళ్ళు రానందువల్ల

ఉదయం వాకిలివూడ్చడం దగ్గిరనుంచి, అంట్లు, చెంబులు, వంట అన్నీ స్వయంగా చేసుకోవలసివచ్చింది. మంచినీళ్ళు తెచ్చువాళ్ళు రానందున గోదావరికి వెళ్ళి నీళ్లు తేవలసి వచ్చింది. ఒకటేమిటి ఆ కష్టపరంపరలకు అంతులేదు.

ఈ పనిపాటలు తప్ప మరేముచ్చటాలేదు. నోములనీ వ్రతములనీ పండుగలనీ పబ్బములనీ పేరంటములనీ విందులనీ తోడిస్త్రీలంతా పూచిన తంగేడులాగా చక్కగా సొమ్ములు పెట్టుకొని సరదాగా వెళ్ళుతుంటే రాజ్యలక్ష్మమ్మ గారు కులబహిష్కారం వల్ల తమరిని ఎవ్వరు పిలువక ఎక్కడికీ పోవడానికిలేక, యిరుగుపొరుగు స్త్రీల యెత్తి పొడుపులకు హేళనలకు మనస్సు చిల్లులపడుతూ గ్రుడ్లనీరు గ్రుడ్ల క్రుక్కుకుంటూ ఉండిపోతూ ఉండేది. పైగా పెనిమిటి ముక్కోపి. ఎందునా చొరవీయనిమనిషి. మనసులో బాధ ఆయనతోనైనా చెప్పుకోడానికిలేదు. చెప్పుకున్నదా నీకంతకష్టంగావుంటే మీవాళ్ళ యింటికి వెళ్ళమనడానికి వెనుదీయడు. అటువంటి పరిస్థితుల్లో రాజలక్ష్మమ్మగారు ఈ కష్టాల్ని ఎట్లా భరించిందో ఆమెకే ఎరుక. భగవంతునికే ఎరుక.

ఎంతెంత కష్టాలనూ మరపించే ప్రభావం కాలానికున్నది కాలక్రమంగా రాజ్యలక్ష్మమ్మగారు ఈ కష్ట పరంపరలకు అలవాటు పడిపోయింది. వివాహేచ్ఛతో తమ యింటికివచ్చిన బాలవితంతువులను చేరదీసి ఆదరించడము, వారికి బొట్టుపెట్టి గాజులు తొడిగించి చీరె రవికలు కట్టబెట్టి జడవేసి పూలుపెట్టి కూర్చుని వారికి పెండ్లిండ్లుచేయడము ఈ పనులలో నిమగ్నురాలై తమ బహిష్కారబాధలు మరిచిపోయింది. 1881 డిశంబరు 11తేదీని వీరేశలింగం పంతులుగారు ప్రథమ పునర్వివాహం చేశారు. వరుడు గోగులపాటి శ్రీరాములుగారు. వీరికి మొదటి భార్య చనిపోగా ఆమెవల్ల కలిగిన నాలుగు మాసములపిల్ల వానిని రాజ్యలక్ష్మమ్మగారు పెంచుకున్నారు. ఇతను ఈమె పోషణలో పెరిగి పెద్దవాడై పట్టపరీక్షయందు ఉత్తీర్ణుడై వివాహసమయమునకు పెంపుడు తల్లిదండ్రులు చేస్తామన్న బాలవితంతువును చేసికొనక ప్రాయశ్చిత్తము చేసుకొని కులములో కలిసి సాధారణ కన్యను పెండ్లిచేసుకున్నాడు. ఈ కుమారుని యెడబాటు రాజ్యలక్ష్మమ్మగారికి ఎంతో  దుఃఖము కలిగించింది. చాలా రోజులు అన్నము నీళ్ళుగానక అల్లాడిపోయింది. ఆమె భగవంతునిగూర్చి వ్రాసుకున్న పాటలో --

కల్లగాదు సుతునిబాసి - తల్లిడిల్లుచుంటిని

ఉల్లమందు నిలిచినీవు - నా మనసు చల్లచేయవే దేవ

- అన్న చరణమును బట్టి ఈ పుత్రునియెడబాటు ఆమె కెంత వేదన కలిగించిందో తెలుసుకోవచ్చు.

స్త్రీ పునర్వివాహములేగాక ఏ కారణముచేతనైనా పతితలైన స్త్రీలను, అట్టివారు కని పారవేసిన పిల్లలను గూడ సంరక్షించవలెనని రాజ్యలక్ష్మమ్మగారికి తలంపు గలిగి భర్తను అడిగింది. ఆయన వెంటనే పతిత స్త్రీల ఉద్ధరణాలయమును, అనాధబాలల శరణాలయమునుగూడ కట్టించారు. రాజ్యలక్ష్మమ్మగారికి భూతదయాపర్వతము మెండు. వా రేకులమువారైనా ఎట్టివారైనా సహాయము చేయడమే ఆమెపని. ఒకనాడు మండుటెండలో ఒక హరిజనుడు ఆకలి దప్పులచే శోషిల్లి వీధిలోబడి ఉండగా ఎవరినో సహాయము తీసుకొనివెళ్ళి అతనిని పట్టుకవచ్చి పంచలో పడుకోబెట్టుకొని అతనికి సేదతీరేంతవరకు ఉపచర్యచేసి రక్షించినదట. మానవులేగాదు పెంపుడు కుక్కలు పిల్లులు పశువులున్నా ఆమెకు ప్రీతే. ఒకనాటి రాత్రి రాజ్యలక్ష్మమ్మగారు ఎదుటఉన్న పామునుచూడక ముందుకునడచిపోతూ ఉండగా బ్రౌన్‌ అను ఆమె పెంపుడు కుక్క ఆమెకు అడ్డమువచ్చి ముందుకు అడుగువేయకుండా ఆపినదట. కారణమేమిటని దీపముపెట్టి చూడగా ఎదుట పెద్దపాము! వెంటనే దానినెవరో చంపివేశారు. ఆమె చనిపోయిన తరువాత ఆమెను కుర్చీలో కూర్చోబెట్టగా ఆమె పెంపుడుపిల్లి వచ్చి ఒడిలో కూర్చుండి అడుకున్నట్లు పంతులుగారే వ్రాశారు.

రాజ్యలక్ష్మమ్మగారికి భగవద్భక్తి యెక్కువ. ఆమె రాజమహేంద్రవరములో స్త్రీలకొక ప్రార్థన సమాజము స్థాపించి ప్రతివారము స్త్రీలను సమావేశపరచి ప్రార్థనలు చేస్తూ ఉండేది. భార్య కోరికపై పంతులుగారు దానికి మందిరము కూడా కట్టించారు. ఆంధ్రప్రదేశమున స్త్రీ నిమిత్తమై స్థాపించబడిన ప్రార్థన సమాజములలో రాజ్యలక్ష్మమ్మగారి సమాజమే మొట్టమొదటిది.

రాజ్యలక్ష్మమ్మగారు చిన్ననాడు వీధిబడిలో కొద్దిగా చదువుకొనినారు. పెద్దవారైన తరువాత ఆ చదువును వృద్ధి చేసుకున్నారు. ఆమె ఏకేశ్వరుని గురించి ఎన్నో కీర్తనలు వ్రాశారు. అవి యెంతో భక్తిభరితంగా ఉంటాయి. శ్రీ వీరేశలింగం పంతులుగారి రచనలన్నీ చదివాము. అవి అన్నీ గద్యపద్యములే. వానిలో కీర్తనలున్నట్టు లేదు. ఆ కీర్తనల భాగమును రాజ్యలక్ష్మమ్మగారు విరచించి అర్ధాంగి నామమును సార్థకం చేసుకున్నారు.

రాజ్యలక్ష్మమ్మగారి జీవితమెంత దివ్యమైనదో ఆమె మరణము గూడా అంత దివ్యమైనదే. ఆమె యెల్లప్పుడు చేయు అనుదిన ప్రార్థనలో భర్తకంటె ముందుగా తాను పోవలెననేది ముఖ్యమైనదట. అందువల్లనే పంతులుగారు తన యావదాస్తిని హితకారిణీ సమాజమునకు దానపత్రము వ్రాస్తూ తన భార్యకు యివ్వవలసిన దానిని గూర్చి ఆలోచిస్తూ ఉండగా ఆ సంగతి రాజ్యలక్ష్మమ్మగారు తెలుసుకొని నేను మీకంటె ముందుగా పోతాను, నాకెందుకు ఆస్తి అన్నదట. ఇదే విషయమై ఆమెకు ఆప్తులైన వారు వచ్చి మీ ఆయన ఆస్తినంతా నీకు లేకుండా ధర్మము చేస్తుంటే వూరుకుంటావేమని హెచ్చరించారుట. ''నేను నా భర్త కళ్ళ ముందుగానే పోతాను. నాకు ఏ ఆస్తి అక్కరలే''దన్నదట. అదేమి విశ్వాసమో ఆదేమి స్వచ్ఛంద మరణమో, ఆమె 1910 సంవత్సరము ఆగస్టు 11వ తేదీ శుక్రవారము రాత్రి ప్రోద్దుపోవు వరకు వంట వగైరా అన్ని పనులు చేసి, భర్తకు కావలసిన సపర్యలు చేసి, తాను భోజనము చేసి, సుఖముగా పడుకొని తెల్లవారునప్పటికి ఏ బాధ లేకుండా చనిపోయి ఉన్నది. ఆమె ఏమైనా మరణబాధపడినదా అంటే ఏమీ లేదు. బొట్టు చెరగలేదు. తల రేగలేదు. తలలో బెట్టుకున్న గులాబి పువ్వైనా వాడలేదు. కట్టుకున చీరైనా నలగలేదు. చనిపోయి గూడా నిద్రపోతున్నట్టుగా ఉండిపోయినది. మంచివారి చావు మరణ కాలమున తెలియునన్న సామెతను రాజ్యలక్ష్మమ్మగారి మరణము సార్థకం చేసింది. ఆమె మరణం చూచి యెల్లరు ఆశ్చర్యపోయినారు. ఆ నాడు వారి యింటా వాకిటా వీధిలో అంతా తిరునాళ ప్రజే.

భార్య మరణానంతరము వీరేశలింగముపంతులుగారి జీవితము నీరువీడిన చేప చందమైంది. అన్ని విధముల అసహాయుడైపోయినాడు. పంతులుగారు సహజముగా దుర్బలశరీరులు, వ్యాధిగ్రస్తులు, రాజ్యలక్ష్మమ్మగారు ఆయన శరీరతత్వము మనస్తత్వమెరిగి ఎన్నో విధముల ఉపచరించే వారు. రాజ్యలక్ష్మమ్మగారు ఏబది సంవత్సరములు ఆయనను తల్లివలె పోషించింది. దాసివలె ఉపచరించింది. మంత్రివలె ఆలోచన చెప్పినది. భూదేవివలె కష్టములు సహించినది. మహాలక్ష్మివలె ఉండి అన్ని విధముల ఆయనను సుఖపెట్టినది. భార్య మరణానంతరము పంతులుగారు తొమ్మిది సంవత్సరాలు జీవించారు. ఈ  తొమ్మిది సంవత్సరములు సుఖపడిన దినములేదు. చేసిన మహత్కార్యములేదు. కృష్ణుని నిర్యాణానంతరం అర్జునుని వలె నిస్సహాయుడై శారీరక మానసిక క్లేశము లనుభవించి తనువు చాలించారు. ఏబది సంవత్సరములు భర్తకు తోడుగా నీడగా ఉండి శతాధిక గ్రంథములు వ్రాయుటకేమి, స్త్రీ పునర్వివాహాది సంస్కార కార్యములు చేయడానికేమి, యావద్ధనమును పరహితార్థం సమర్పించడానికేమి సహకరించిన రాజ్యలక్ష్మమ్మగారు ధన్యాత్మురాలు. ఇట్టి ఆర్థాంగి లక్ష్మి లేకున్న పంతులుగా రింతటి మహత్తర కార్యములు చేయగలిగేవారు కారేమో!

రాజ్యలక్ష్మమ్మగారి పాటలు చాలాకాలం క్రితం చదివాను. ఆ పాటలలోని ఈ పాటభాగము నా నోటికెట్లా వచ్చిందోగాని ఆ ముక్కలు నా కెంతో యిష్టం :

కాపాడ నీకన్న ఘనులెవ్వరున్నారు

కరుణతో బ్రోవువయ్యా - పాపసంహార

నీ పాలబడిన నన్ను ఆపదుద్ధారక

ఆదరింపవే దేవ  ||కా||

ఆమె యెంత అనుభవంతో వ్రాశారోగాని ఆ పాట పాడుకుంటూ ఉంటే నాకేదైనా మనఃక్లేశం కలిగినప్పుడు గూడా మనశ్శాంతి కలిగిస్తూ ఉంటుంది. స్వర్గీయ రాజ్యలక్ష్మమ్మగారికి నా కృతజ్ఞతాంజలి