రథచక్రాలు - మహీధర రామమోహనరావు

విశ్లేషణ

- గనారా - 99492 28298

సంస్కరణోద్యమాలను వెనక్కునెట్టి స్వాతంత్రోద్యమ ఆకాంక్ష ముందుకు వచ్చింది. 1930 నాటికి గాంధీ నాయకత్వం స్థిరపడింది. మరోపక్క అంబేద్కర్‌ నిమ్నజాతుల ప్రతినిధిగా రంగంలోకి వచ్చారు. బ్రిటీష్‌వారు వెళ్ళిపోతే ఈ దేశంలో తామే వ్యాపారం సాగించాలని ఆశించే పారిశ్రామిక వర్గం స్వాతంత్య్రోద్యమంలో చురుకుగా పాల్గొంది. పారిశ్రామికీకరణ ఆశించే మేధావివర్గం, సాంస్కృతిక, సాహిత్య రంగాలలో పాశ్చాత్య భావజాలాన్ని ఆహ్వానించాయి.

మరోపక్క రష్యాలో సోషలిస్టు ప్రభుత్వం ఏర్పడడంతో చాలామంది ఉద్యమకారులు అటు చూడడం మొదలుపెట్టారు. కాంగ్రెసులో మొదటితరం నాయకత్వంలో అతివాదులు, మితవాదులు ఉన్నారు. కమ్యూనిస్టు భావజాలం వ్యాప్తిలోకి వచ్చి, తెలుగునాట పార్టీ నిర్మాణం మొదలైంది. ఈ దశలో కాకినాడ, రాజమండ్రి, అమలాపురంలోని విద్యావంతులు కమ్యూనిజం పట్ల ఆకర్షితులు అయ్యారు. అలా రూపుదిద్దుకున్న పాత్ర సత్యానందానిది. విద్యార్థిగా కమ్యూనిస్టు భావాల వైపు మళ్ళినవాడు విశ్వం. ఈ నవల మొత్తం ఈ రెండు పాత్రల వైపు నుండే నడుస్తుంది. సనాతన భావాలు కలిగిన బ్రాహ్మణ వర్గం వారిది.

'లంకమాలపల్లి' పూచిక పుల్ల కూడా మిగలకుండా కాలిపోయింది. ఈ సంఘటన కీలకంగా నవల నడుస్తుంది. జమిందారు తమ పూర్వపు హక్కును నిలుపుకోవటం కోసం ప్రయత్నం మొదలవుతుంది.

సత్యానందం, ప్రకాశం, మరియమ్మ మరి కొంతమంది మంటలు ఆర్పుతారు. ప్రక్కనున్న అగ్రహారానికి మంటలు వ్యాపించకుండా జాగ్రత్తలు తీసుకున్నారు. ఎంతో పేరు ప్రతిష్ఠ ఉన్న గ్రామం అస్పృశ్యులు అడుగుపెట్టరాదు, చెరువులో చెంబుడు నీళ్ళు తీసుకోవడం నిషేధం. గుక్క తిప్పకుండా 

ఉపన్యాసాలు ఇచ్చే కాంగ్రెస్‌ నాయకులకు కూడా

మాలవాళ్ళు ఎప్పుడూ, 'మాలలే' 'హరిజనులు కానే కారు' అనే చోట ఎంతో మార్పు వచ్చింది. మాలపల్లి అగ్ని బాధితులను సత్యానందం అతని సన్నిహితుల సహకారంతో తన తోటలో నెలరోజులు చోటు ఇచ్చి ఆదుకుంటాడు.

1944లో సత్యానందం జైలు నుంచి వచ్చి గ్రామంలో అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు చేస్తాడు. రోడ్లు వేయించడం, వీధుల్లో దీపాలు, రేవులో మంచినీళ్ళు తెచ్చుకునే వీలు కలిగించాడు. మాలవాళ్ళు చదువుతారేమోనని మూసిన గ్రంథాలయం తెరుచుకుంది. ఈ అభివృద్ధి కార్యక్రమాలకు యువకులు రోడ్లు, భవనం నిర్మించడానికి కాంట్రాక్టు తీసుకుంటారు. అతనిలో కార్యనిర్వాహణ దీక్ష కాంగ్రెస్‌ సంపర్కంతో బలపడింది.

కాంగ్రెసు నాయకుడు, రైసుమిల్లు యజమాని పద్మానాభంకి జానకి చెల్లెలు, సత్యానందంకి మరదలు. జానకి కాలిపోయిన గ్రామానికి ఆహారం ఏర్పాటు గూర్చి అందరిని కార్యరంగంలోకి దింపింది.  సత్యానందం భార్య భద్ర కూడా సహకరిస్తుంది. కాని గ్రామాల్లో కాంగ్రెసు పేరుతో బ్రతికే నాయకుల అరాచకాలు చాలా ఉంటాయి.

ఇక్కడ కమ్యూనిస్టులు ప్రాబల్యం బాగా పెరుగుతుంది. మరియమ్మ ఒక కమ్యూనిస్టు. అక్కడ కమ్యూనిస్టులు రాత్రి పాఠశాలలు నడుపుతారు. మాలమాదిగల్లో విజ్ఞానం పెరుగుతుంది. ఆ కార్యం వెనక ఎంత ప్రయోజనం ఉందో ప్రజలు గ్రహిస్తారు.

సుబ్బారావు కమ్యూనిస్టు. స్థానిక కార్యకర్త. సత్యానందంతో 'ప్రజాశక్తి' చందా కట్టిస్తాడు. ఈ క్రమంలో కమ్యూనిస్టుల ఆదర్శం, స్త్రీ పురుష సంబంధాలు, ధర్మాల పట్ల, మతం పట్ల కమ్యూనిస్టులకు ఉన్న అవగాహన కాంగ్రెసుకు లేదని గ్రహిస్తాడు సత్యానందం. గ్రామం పునఃనిర్మాణానికి కాంగ్రెసువారు, కమ్యూనిస్టులు కూడా ప్రజల దగ్గర విరాళం వసూలు చేస్తారు. కాంగ్రెసువాళ్ళు ముఖ్యమంత్రి ఆహ్వానానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చి అనేక మెలికలు పెడతారు. కాని కమ్యూనిస్టు కార్యకర్తలు కాంగ్రెసు కార్యకర్తల్ని కలుపుకుపోవాలని ప్రయత్నిస్తారు.

సత్యానందం 'కమ్యూనిస్టులంటే ప్రజలు అభిమానం చూపడానికి కారణం? మరియమ్మతో అంటాడు. ఇద్దరి మధ్య సుధీర్ఘమైన చర్చ జరుగుతుంది. కమ్యూనిస్టుల త్యాగం, ప్రజల పట్ల వారికి ఉన్న అవగాహన, ఏ విషయంలోనైన మూలాలకు వెళ్ళి చర్చించడం ద్వారా వారిని అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తాడు.

సత్యానందం 'రాజకీయంగానే కాక, సామాజికంగా కూడా దేశం విముక్తి పొందాలని కాంగ్రెసు ఆశయం. కాంగ్రెస్‌ చేస్తున్న పనులన్ని మీ దృష్టిలో వంచనయేనా?' అని నిలదీస్తాడు.

మరియమ్మ 'ఆర్థికంగా మాకున్న బలహీనతని పోగొట్టగలిగినప్పుడే... ఎవ్వరనన్నా వృద్ధికి తేగలుగుతారు' అంటుంది.

సత్యానందం ఆమెను రెచ్చగొట్టడం ద్వారా చాలా చర్చ లేవదీసాడు. చాలా విషయాలు అర్థం చేసుకోగలిగాడు.

గతంలో పేదప్రజలపైన జరిగిన నిర్భందాలు, వారి భూమి ఆక్రమించుకున్నది కూలీ దగ్గర అన్యాయాలు. బ్రిటీష్‌ అధికారుల భయంకర నిర్భంద చర్యని ఒక్కొక్కటిగా వివరిస్తుంది. 1930 కి పూర్వం ఆ అగ్రహారం వీధిల్లోకి మాల మాదిగల్ని రానివ్వని చరిత్ర ఏకరువు పెట్టింది.

సత్యానందం, మరియమ్మ ఉద్దేశాన్ని గ్రహించాడు. బ్రిటన్‌ ఈనాడు ఉన్న సమాజపద్ధతుల్ని మార్చదని గ్రహించాడు.

సత్యానందం మిత్రులలో అనేకమంది వ్యాపారస్తులు కుల మత, ఆచారాన్ని పాటించేవారు. భూస్వాముల ప్రక్క నేనిలబడి సలహా ఇచ్చేవాళ్ళు ఉన్నారు. వారిని గమనిస్తూనే ఉన్నాడు.

గాంధీపై అపారనమ్మకం ఉన్నవాడు కావడం వల్ల క్రమంగా అన్యాయమైన పద్దతుల్ని ఎదురించలేకపోతాడు.

విశ్వం దివాను కొడుకు విద్యాభ్యాసం వదలి ఉద్యమంలో చేరి అజ్ఞాతంలో ఉంటాడు. దివాన్ని కలసి పేదల భూముల గూర్చి, మాలపేట ప్రజల స్థలం గూర్చి మాట్లాడటానికి వెళతాడు. అక్కడ ఎవ్వరూ అతన్ని గుర్తించరు.

పనివాళ్ళకు సరైన జీతాలు ఇవ్వకుండా కూడబెట్టిన సంపదతో మదరాసులో కార్లలో తిరగడం, ప్రజల నోరూ, కడుపు కొట్టి సంపాదించింది కుక్కలకు, గుర్రాలకు ఖర్చు చేస్తుంటారు. జమిందార్ల ఆడంబరాలు అతనికి తెలుసు.

దివాను రాక గూర్చి చూస్తున్న విశ్వానికి ప్రకాశం అనే వయస్సు మళ్ళిన గుమస్తా వస్తాడు. విశ్వాన్ని చూసి గుర్తుపట్టి లోపలికి రమ్మంటాడు. 'ఇళ్ళు వదలి ఉద్యమంలోకి వెళ్ళినప్పటి నుంచి తల్లిదండ్రులు ఎదురుచూస్తున్నారని' నచ్చ చెప్పడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. విశ్వం ఎదుట పడటానికి అంగీకరించడు. తను పేదల ప్రతినిధినని చెబుతాడు. 'దివాను తండ్రి అని అనుకోవడం కన్న 'దివాను' గానే చూస్తాను' అంటాడు.

గుమస్తా ప్రకాశరావు కుటుంబంతో సంధి నెరపాలని చూస్తాడు.

''బంధుత్వాల విషయంలో అభిప్రాయం వేరు. పుట్టుకతో బంధుత్వం ఏర్పడుతుందని మీ దృష్టి సమానాశయాలు, ఆదర్శాలు, సద్భావం బంధుత్వాన్ని గుర్తిస్తాయని నా అభిప్రాయం.

''స్నేహితులు''?

''నా పేరు కూడా వాళ్ళకు తెలియపోవచ్చు. అయినా దగ్గర బంధువులు కన్న ఎక్కువ ఆదర్శం, ఆత్మీయత ప్రేమ చూపించేవారు. ఈరోజున చూస్తే ఒకరి నొకరం గుర్తుపట్టడం కూడా అసాధ్యం. కాని, నాకు చిన్న కష్టం వచ్చిందంటే... తెలుగుదేశంలోనే కాదు, ప్రపంచంలోని వేలాది కుటుంబాలు కంట నీరు పెడతాయి...''

నేనొక పార్టీ సభ్యుణ్ణి. నా పేరు, నా రూపం ఎరక్కపోయినా ప్రపంచంలోని లక్షల కుటుంబాలు ఎక్కడో ఒక వ్యక్తి తమతో పాటు కష్టనష్టాలతో పాటు నిలబడి పోరాడుతున్నాడని ఎరుగుదురు. ఆందోళన చేస్తారు. ముక్కు, మొగం ఎరుగని మా కోసం లాఠీ దెబ్బలకు గురి అవుతారు.

విశ్వం ఆశలు, ఆశయాల పట్ల నిబద్ధుడు అయి, ఇల్లు విడిచి ఉద్యమంలోకి పోయినవాడు, తిరిగిరాడని తెలిసిన తరువాత విశ్వానికి భార్య అని నిర్ణయించిన భద్రను సత్యానందానికి ఇచ్చి పెళ్ళి చేస్తారు. అతనికి ఆ ఒక్క ఆశ కూడా నశించి, మరింత దూరం పెరుగుతుంది.

దివాను గదిలో వచ్చినప్పటికి కొడుకు మొహం చూడలేదు. లంకమాలపల్లి గూర్చి మాట్లడటానికి వచ్చిన రాయబారనుకుంటాడు. విశ్వం కూడా తన మాలపల్లి  ప్రతినిధిగానే ప్రవర్తిస్తాడు. దివాను సమస్య పరిష్కారానికి అంగీకరించడు. ''మా ప్రయత్నలోపం ఉండకూడదనే వచ్చాను''

''బెదిరిస్తున్నావా!'' అంటాడు.

''మీ ఇష్టం వచ్చినట్లు అర్థం చేసుకోండి. సెలవు'' తన ముఖం చూపించకుండానే విశ్వం వెనుదిరిగాడు.

పనివాడు లచ్చన్న ద్వారా కొడుకు రాక తెలుసుకుంది దివాను భార్య. రెండో కొడుకు సీతాపతి. అన్నగారు వచ్చిన సంగతి తండ్రిని ప్రశ్నిస్తాడు. దివాన్‌ ఆశ్చర్యపోతాడు. కుటుంబం అంతా నిరాశతో కలత పడుతుంది.

భద్ర పినతండ్రి కూతురు జ్యోతి. విశ్వం కాకినాడ వచ్చి దివానుతో అతని వాదనలు వినిపించినప్పుడు కొడుకును గమనించక విశ్వం విన్నపాన్ని తిరస్కరించినట్లు అగ్రహారానికి ఉత్తరం వ్రాసింది.

తరువాత విశ్వం సరాసరి ఆగ్రహారంలో సత్యానందం ఇంటికి వెళ్ళి పిలిచాడు. లోపల నుంచి భద్ర గొంతు వినిపించింది. 'మనస్సు ఉధ్వేలితం అయింది. తుఫానులో ఆకుల మాదిరిగా ఆలోచనలు గిలగిలలాడాయి. ఆ భయమే అతని ఇంతకాలము ఈ ఇంటిఛాయలకు రాకుండా చేసింది. గ్రామాలలో పెరుగుతున్న కక్షలను కాంగ్రెసు-కమ్యూనిస్టు తగాదాలుగా చూడగూడదని కాంగ్రెసు వాదులతో సంబంధం పెట్టుకోవడానికి ఆటంకంగా తన గత సమస్యలు 

ఉండకూడదని విశ్వం ఆలోచన. దీనివల్ల రాజకీయంగా సానుభూతిపరులు దూరం కాకూడదని తలుస్తాడు.

విశ్వం, తన భార్య భద్రవైపు బంధువు అని సత్యానందానికి తెలుసు. గతంలో తన ఇంటికి ఆహ్వానించాడు. అంతేకాదు కమ్యూనిస్టులతో తనకు ఇష్టమైన ఆలోచనలు పంచుకొని సామరస్యం నడపాలని సత్యానందం                    

ఉద్దేశం. విశ్వం మంచివాడు. గౌరవం, అభిమానం సంపాదించుకున్న వ్యక్తి. తన ఇంటికి రావడం గౌరవంగా భావించాడు. భార్యను స్నానం భోజనం ఏర్పాట్లు గూర్చి మాట్లాడాడు.

జానకి అక్కడకు వచ్చింది. విశ్వం గుర్తుపట్టలేదు. 'విశ్వం భావే!' అనే స్పృహ ఆమెకు ఉంది. భోజనం ఏర్పాట్లు తిరస్కరించాడు.

'మామ్మగారు' వంట పూర్తి అయిందన్నారు' అంది జానకి. ఆమె ఎవరో సత్యానందం ఎరుగును. కమ్యూనిస్టు పార్టీ అంటే అభిమానమని. కాపు స్త్రీ, కన్నబిడ్డల వలె ఆదరించి 'లోకమామ్మ' అయింది.

విశ్వం జానకిని చదువుకోమని ప్రోత్సహించాడు. కనీసం ప్రాధమిక వైద్యం అన్నా నేర్చుకోమన్నాడు.

'లంకమాలపల్లి విషయం మాట్లాడటానికి వచ్చాను. దివాణం క్విట్‌ నోటీసులిచ్చారని విన్నాను' అన్నాడు విశ్వం, సత్యానందంతో.

అప్పటికే అక్కడకు వచ్చిన పద్మనాభం 'కమ్యూనిస్టుకి కాంగ్రెసువాళ్ళతో అవసరం ఏమిటి? ప్రశ్నిస్తాడు. అతని వికటపు ఆలోచనలు విశ్వం లెక్కజేయడు. సత్యానందం పద్మనాభం రాక, చర్చలో పాల్గొనడం, విశ్వాన్ని అవహేళన చేయడం ఇష్టం లేదు.

జమిందారు తన హక్కులు సాధించుకోవాలని చూస్తున్నారు. కాని అప్పటికే కోర్టు మాలపల్లెను చర్యల ద్వారా పరిష్కరించుకోవాలని సూచించింది. పద్మనాభం చర్చను పక్కకు లాగి వివాదగ్రస్థం చేస్తున్నట్లు 'విశ్వం', 'సత్యానందం' గ్రహించారు. ముఖ్యమంత్రితో రాయబారం నడపడానికి అభ్యంతరం లేదంటాడు. ఏ విషయంలోనైనా రాజీ లేదన్నాడు.

విశ్వం వెళ్ళిపోయాక భద్ర అన్నది.

'మనిషిలో ఏమీ మీర్పు లేదు. అదే పట్టుదల అదే మనిషి'

మరుసటి రోజు పాలేరు తెచ్చిన వార్తతో సత్యానందం భ్రాంతి చెందాడు.

'మీటింగుకు బయలుదేరిన విశ్వాన్ని ఎవరో కొట్టి చంపారని' భద్రకు చెప్పి ఓదార్చ ప్రయత్నించాడు. జానకికి కూడా విషయం తెలిసిపోయింది.

మాలపల్లికి వార్త పాకింది. ప్రజలు తిరగబడ్డారు.

జోగి అనేవాడితో మరో ముగ్గుర్ని చెట్టుకు కట్టేసారు. ప్రజలు తండోపతండాలుగా అక్కడకు చేరుకున్నారు. కొట్టి అవమానించారు. పద్మనాభం వ్యభిచారి, త్రాగుబోతు అయిన జోగి గూర్చి ఆత్రుతపడడం సత్యానందం సహించలేకపోతాడు.

డాక్టరు వచ్చి, విశ్వాన్ని అతన్ని కాపాడబోయిన వ్యక్తిని ఆసుపత్రికి తరలించాడు. ఠాణేదారు కాకినాడ నుంచి   వచ్చి నాలుగు రోజులు ఇక్కడే ఉన్నాడని తెలిసింది. తండ్రి కొడుకుపై హత్యాప్రయత్నం చేయించాడని అనుమానించింది భద్ర.

అనేక నాటకీయ పరిణామాలు మధ్య 'విశ్వం' బ్రతికి బట్టకడతాడు.

మరియమ్మ వచ్చి మాలపల్లెలో అరెస్టుల గూర్చి మగవాళ్ళని పట్టుకుపోవడం గురించి చెప్పింది. విశ్వనాధం ఠాణేదార్ల పాత్రను వివరించింది.

జానకి ఈ సంఘటనతో కలత చెంది, విశ్వం గాయపడడాన్ని, చచ్చిపోయాడన్న విషయాన్ని సహించలేకపోయింది. అక్కా, బావ ఏమనుకుంటురోనని భయం ఉన్నా తన అభిమానం దాచలేకపోయింది.

సత్యానందానికి కాఫీ ¬టల్‌లో సర్కిల్‌ ఇనస్పెక్టర్‌తో పద్మనాభం కనిపించాడు. సర్కిల్‌ ఇనస్పెక్టర్‌ కాంగ్రెస్‌వాది. కాంగ్రెసువారి ప్రాణరక్షణకు హామీ ఇచ్చాడు.

'బ్రాహ్మణ అగ్రహారంలో బ్రాహ్మణుల మీద కర్ర ఎత్తడం, ఉమ్మిపొయ్యగలగడం సహించరానిది' ప్రభుత్వానికి తమబోటు వాళ్ళు సహకరించాలని అంటాడు సర్కిల్‌.

'బ్రాహ్మణుడవై ఉండి' కమ్యూనిస్టులకు నువ్వు జామీనా?'

''రౌడీలకు కాంగ్రెస్‌ ముసుగు యిచ్చినాక నేను చేయగల మంచిపని ఏదైనా ఉంటే అదొక్కటే' అంటూ సత్యానందం విశ్వానికి మిగిలినవాళ్ళకి జామీను ఇవ్వడానికి వెళతాడు. జామీను వచ్చేవరకూ అమలాపురంలో ఉండిపోయాడు.

భద్ర పినతండ్రులు ముఖ్యమంత్రికి సన్నిహితులు. అందుకే సత్యానందం విశ్వాన్ని జామీను ఇప్పించడానికి భార్యను మదరాసు పంపుతాడు. సంశయించినప్పటికి భద్ర ఒకర్తే రాజమండ్రిలో ట్రైను ఎక్కి వెళుతుంది.

సత్యానందం వెనక్కు అమలాపురం బయలుదేరతాడు. రోడ్డు మీద జెండాల ప్రదర్శన చూసి ఆశ్చర్యపడతాడు. 'ప్రజలపై కేసులు ఎత్తివేయాలని, 'రౌడీలను శిక్షించాలని' నినదిస్తారు. కాంగ్రెసుపాత్ర ఈ సంఘటనలతో తగ్గిందని, కమ్యూనిస్టుల పాత్ర పెరిగిందని గ్రహిస్తాడు. పొలం వెళుతున్నప్పుడు మరియమ్మ సత్యానందం ఆలోచనల్ని తలక్రిందులు చేసింది.

కమ్యూనిస్టుల ఎత్తుగడలను రాజకీయంగా వివరిస్తుంది. కాంగ్రెసు వాదులతో కానివ్వండి, మరొకరితో కానివ్వండి, సహకరించాలనేది ప్రజా ఉద్యమం చంపేటందుకు కాదు, దానినింకోమెట్టు ముందుకు తీసుకుపోవడానికే... ప్రజలు ప్రమాదానికి గురికాకుండా కనువిప్పు కలిగించేందుకే అంటుంది. అందుకే ఈ ఉద్యమంలో కాంగ్రెసును కలుపుకోవడం అన్నది ఆమె వాదన. మరియమ్మ సత్యానందం ఆలోచనలను విస్తృత పరుస్తుంది.

మదరాసు మెయిల్‌లో దిగిన భద్రను పినతండ్రి కొడుకు కలుసుకుంటాడు. ఆ బండిలోనే జమిందారు కుటుంబం కూడా దిగుతుంది. మేనత్త భద్రని కన్నీళ్ళతో కౌగిలించుకుంటుంది. మేనమామ అయిన జమిందారు భద్రను కుశలం అడుగుతాడు. దూరంగా 'హిగ్గన్‌బాధమ్‌' బుక్‌స్టాలు వద్ద నిలబడి ఉన్న యువకుణ్ణి చూసి దగ్గరకు వెళుతుంది. అతను తలఎత్తి చూస్తాడు విశ్వం. భద్రం పలకరించేలోగా అతని స్నేహితులు పిలిస్తే వెళ్ళిపోతాడు. జబ్బ మీద కట్టు, తలకు పట్టి ఉండి, మనిషి బాగా నలిగిపోయి ఉంటాడు.

భద్ర ఈ విషయం మేనత్తకు కూడా చెప్పదు. 'తన పెళ్ళి విషయంలో అందరూ తొందర పడుతుంటే మగడికి తాళం వేసింది. ఫలితంగా 'విశ్వం' దూరం అయ్యాడు'. మెల్లగా దివాను దంపతులకు, మిగిలినవారికి 'విశ్వం' గూర్చి తెలియపరచింది. అతనిపై హత్యా ప్రయత్నం మీదే అని నిందిస్తుంది. తమపాత్ర లేదని జమిందారు దుఃఖిస్తాడు.

విశ్వం ముఖ్యమంత్రిని కలిసి గ్రామంలోని భూముల విషయం అరెస్టుపై చర్చించాలని పార్టీ ఆఫీసు నుండి బయలుదేరి వెళతాడు. అగ్రహారం నియోజకవర్గం నుండి ఎన్నికైన తిరుపతిరావును తీసుకొని ముఖ్యమంత్రి వద్దకు వెళ్ళాలని ఆలోచన.

ఒక పక్క నలుగురైదుగురు మిత్రులతో కబుర్లు చెప్పుతున్న తిరుపతిని చూస్తాడు. అతను ఇలా వెటకారం చేసాడు.

'ఇదిగో కమ్యూనిస్టు ఇలా వచ్చారేమిటి?' పైగా మాలపల్లి గ్రామంలో ప్రధాన నాయకుడని వేళాకోళం చేస్తాడు.

ముఖ్యమంత్రి పర్మిషన్‌ దొరుకుతుంది.

పది నిమిషాలు వ్యవధి ఇస్తాడు.

జమిందారు, గూండాలు దౌర్జన్యాలు మాట రాగానే ముఖ్యమంత్రి ముఖం కఠినం అయింది.

'శాంతిభంగం కలగకుండా ఆ చర్య తీసుకోవడం ప్రభుత్వానికి అవసరం అయింది.'

'మాలపల్లి ప్రజలు కారకులు గాని కలహాన్ని చూపించి... కేసులు పెట్టడం. 145 సెక్షనునుపయోగించి వాళ్ళ పెళ్ళాం పిల్లలను ఇళ్ళల్లో వుండకుండా లేవగొట్టడం ఇది అన్యాయం కాదా?... ఇది నాగరికం అనుపించుకొనే ప్రభుత్వం వుండగా జరగవలసిందేనంటారా?'

''ఆలోచిద్దాం''

విశ్వం అక్కడ నుండి బయటపడతాడు. మరుసటి రోజు పార్టీ ఆఫీసులో ఉన్న విశ్వాన్ని పోలీసులు అరెస్టు చేస్తారు. ప్రశ్నించినందుకు లాఠీలతో కొడతారు. విశ్వం స్పృహ తప్పి పడిపోతాడు. లారీలో పడేసి లాకప్‌లోకి ఈడ్చుకుపోయారు. పట్టణంలోని పత్రికలు కూడా రెండు కాలముల శీర్షికలిచ్చి వార్త ప్రకటించాయి.

విశ్వాన్ని జామీనుపై ఇంటికి తీసుకువచ్చారు. కొడుకు కష్టం చూసి అందరూ కన్నీళ్ళపర్యంతం అవుతారు.

్జ్జ్జ

పంటలు చేతికి వచ్చాయి. పశువుల మేతకు జనుము చల్లాలి. విత్తనాలు దొరకక రైతు పరుగులు పెడుతున్నారు.

ఇరవైరెండు రూపాయలు ఉన్న జనుము కంట్రోలు ధరకు ముపై ఐదు అయింది. దొంగ బజారులో అరవై. వ్యాపారస్తులు రైతు మొహం చూడటం లేదు. గ్రామాల్లో ఎక్కడ చూసినా అదేచర్చ. విత్తనాల వేట. కాంగ్రెసు నాయకులు సరుకు దాచి బ్లాకుమార్కెట్టు చేస్తున్నారని అర్థం అయింది. ఈ విషయంపై సత్యానందం కూడా అనుమానిస్తున్నాడు. దాచిన సరుకు 'విశ్వనాథం' అనే కాంగ్రెసు నాయకుడిదని తెలిసి పోలీసులకు పట్టించారు. కాంగ్రెసు పాలనలో అవినీతి అందరికి తేటతెల్లమైంది.

సత్యానందం జీవితంలో కనువిప్పు కలిగిన సంఘటన. జనప విత్తనాలు పట్టుకున్న రోజులోనే జ్ఞానోదయం అయింది.  'వ్యక్తి స్వాతంత్య్రానికి, సమాజ జీవితానికి కమ్యూనిస్టులు నిత్యము చెప్పే ఘర్షణకు రాజీ పరిష్కారాలకి మధ్య అతలాకుతులం చేసిన ఆలోచనలన్ని మంచు విడిపోయినట్లు విడిపోయాయి. విశ్వనాధానికి పోలీసులు చేసే సకల మర్యాదలు చూసి ఆశ్చర్యపోయాడు. పైగా అతన్ని ఆసుపత్రిలో ఉంచికొని రోగిగా నటింపజేసారు.

ప్రజల్లో తీవ్రమైన అలజడి ఏర్పడింది. గమనించిన ప్రభుత్వం అదనపు బలగాలను, మలబారు పోలీసులను దింపారు. కవాతులు జరిపారు. ప్రజల్లో భయం కలిగించేందుకు పెద్ద 'కేంపు' వేసారు.

సబ్బన్నశెట్టి, షావుకారు, జగన్నాధం లాంటి కాంగ్రెసువారు పోలీసులకు కావలసిన మర్యాదలు, సౌకర్యాలు పంచుకున్నారు. కొంత సరుకు పోలీసులు దగ్గర ఉండి విత్తనాలు అమ్మించారు. కాని, విశ్వనాధంలాంటి పలుకుబడి కలిగినవాళ్ళను వదలిపెట్టారు. సరుకు దొరుకుతుందని ప్రజలకు తెలిసి పెద్దఎత్తున స్టోరు వద్దకు వస్తారు. ఒక రైతును పోలీసులు కొట్టడంతో పరిస్థితి ఉద్రిక్తంగా మారింది. పోలీసుల హెచ్చరికలు, లాఠీఛార్జీ జరిగింది. సత్యానందం ఈ దౌర్జన్యాన్ని సహించలేకపోతాడు. పిరికిగా పారిపోవద్దని చెప్పి 'దౌర్జన్యాన్ని హింసతో ఎదిరించినా, తప్పులేదని' గాంధీ వాక్యలు చెబుతాడు.

కేలు విని బయటకు వచ్చిన 'జానకి' పోలీసుల చేతిలో దెబ్బలు తింటున్న రైతుల్ని ఆదుకోవడం గూర్చి ఆలోచించింది. ఆమెకు దెబ్బ కూడా తగిలింది. పారిపొమ్మని ఎవ్వరో హెచ్చరిక చేస్తారు. ఇంట్లోకి పారిపోతుంటే పోలీసు వెంబడిస్తాడు. చేతిని కొరికి గాయపరిచి, బిందెతో కొట్టి, గోడదూకి పారిపోతుంది. దగ్గరలో ఉన్న కమ్యూనిస్టు సానుభూతి పరురాలైన కాపుల ఇంటిలో తల దాచుకుంటుంది. అక్కడ తన ఆచార వ్యవహారాలు వాళ్ళ ఆదరణ ముందు నిలవలేదు.

దెబ్బ తిన్న ఉద్యమకారుల్ని ఆసుపత్రిలో ఉంచి డాక్టరు వైద్యం చేస్తాడు. అతను కమ్యూనిస్టు సానుభూతిపరుడు. సత్యానందాన్ని జానకి గూర్చి ఆందోళన పడవద్దు సురక్షితంగా ఉందని చెబుతాడు.

'ఒక సాంఘీక వ్యవస్థని, దానిని కాపాడే ప్రభుత్వాన్ని ధ్వంసం చేయడం, ఎదుర్కోవడం వ్యక్తుల పట్ల అయ్యే పని కాదు. ప్రయోజనం లేదు. ఆ మార్పు తీసుకురాగలది సమాజమే...' సత్యానందానికి కమ్యూనిస్టుల తార్కిక వాదాన్ని డాక్టరు వివరిస్తాడు.

జానకి పోలీసుల కంట పడకుండా మదరాసు చేరుతుంది. భద్ర విశ్వానికి సపర్యలు చేయడానికి దగ్గర      

ఉంచుకుంటుంది. విశ్వం జానకి సన్నిహితులవుతారు. విశ్వం జానకిని ఇష్టపడతాడు.

ఈ క్రమంలో సత్యానందం కమ్యూనిస్టు సానుభూతిపరుడై స్వగ్రామంలో వ్యవసాయం చేసుకుంటాడు. విశ్వం తిరిగి ఉద్యమం బలోపేతం చెయ్యడానికి మాలపల్లె అగ్రహారం చేరతాడు.

ఆనాటి సమాజం సనాతన ధర్మాల నుంచి సంస్కరణల దశను దాటుతూ రాజకీయం వైపుకు జరుగుతున్న కాలం. ఆర్థిక, సామాజిక మార్పులుతో ప్రపంచం మొత్తం ఒక కుదుపుతో ముందుకు పోతున్న దశను మనం గమనించవచ్చు.

దీని తరువాత 'ఓనమాలు' (మహీధర రామమోహనరావు), అంతకు పూర్వం వెలువడిన 'మాలపల్లి' (ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ), 'అతడు ఆమె' (ఉప్పల లక్ష్మణరావు) నవలలు జాతీయోద్యమంనాటికి కోస్తాంధ్రలో వచ్చిన సాంఘిక ఆర్థిక మార్పులు, కమ్యూనిస్టు ఉద్యమాలకు పునాదిగా ఎలా ఉన్నాయో మనం అవగాహన చేసుకోవచ్చు.