వలస జీవుల యదార్థగాధ

విశ్లేషణ

- డా|| ఎ.ఎ. నాగేంద్ర9490188263


కరోనా వైరస్‌ మానవ మనుగడకే సవాలు విసురుతోంది. మనుషుల మధ్య మరణభయాన్ని నిలిపింది. ప్రపంచ వ్యాప్తంగా ఎంతోమందిని పొట్టన పెట్టుకుంటోంది. రెండో ప్రపంచయుద్ధం తర్వాత మానవుడు ఎదుర్కొంటున్న అతి పెద్ద సవాల్‌గా మనిషి ముందు నిలబడింది.
ప్రకృతిని ధ్వంసం చేస్తూ సాటి మనిషిని తొక్కేస్తూ గర్వంతో ఊగిపోతున్న మనిషికి కంటికి కనిపించని వైరస్‌ ఇప్పుడు కంటిమీద కునుకు లేకుండా చేస్తోంది.
'కరోనా' కట్టడిలో భాగంగా సరైన ముందస్తు వ్యూహం లేకుండా దేశంలో 'లాక్‌డౌన్‌' ప్రకటించడంతో రోజూవారి కూలీలు, రెక్కడితే గాని డొక్కాడని నిరుపేదలు, నిర్మాణ రంగంలో కీలక భూమికను పోషిస్తున్న కార్మికుల పరిస్థితి అత్యంత ప్రమాదకరమైన పరిస్థితుల లోకి దిగజారిపోయి వారి భవిష్యత్తు అగమ్యగోచరంగా తయారైంది.
దేశ జనాభాలో దాదాపు 20 కోట్ల మంది అంటే జనాభాలో 15% మంది వలస కార్మికుల బ్రతుకులు గాలిలో దీపంలా మారిపోయాయి. ప్రభుత్వాలు విధించిన 'లాక్‌డౌన్‌' తక్షణం అమలులోకి రావడం వల్ల చేసేందుకు పనిలేక, తినేందుకు తిండిలేక, ఉండేందుకు సరైన వసతి లేక తీవ్ర ఇబ్బందులకు గురయ్యారు. దానికి తోడు 'కరోనా' మహమ్మారి భయంతో ప్రాణాలను గుప్పిట్లో పెట్టుకొని గడుపుతున్న కార్మికులకు ఎవరూ సరైన భరోసా కల్పించకపోవడంతో చావైనా, బ్రతుకైనా సొంతూరిలోనే అని వాళ్ళు 'నడక' ను మొదలు పెట్టారు. వలస కార్మికుల నడకను చూసి పౌర సమాజం ఆశ్చర్యపోయింది. కన్నీరు పెట్టింది. కొంతమంది అపన్నహస్తాన్ని అందించారు.
మానవహక్కుల కార్యకర్త డా|| లుబ్నా సార్వత్‌ పేర్కొన్నట్లు ''వలస కార్మికులు లాక్‌డౌన్‌లో జీవించే హక్కు, తమ ఊళ్ళకు తాము పోయే హక్కు, ఆత్మాభిమానం, ఆత్మగౌరవం, జీవనోపాధి హక్కులు ఇలా ఎన్నో కోల్పోయారు. పేద ప్రజల పట్ల బాధ్యతా యుతంగా, గౌరవంగా వ్యవహరించక పోవడం బాధాకరం. ఇలా చేయడమంటే వారి ప్రాథమిక మానవ హక్కులను గౌరవించకపోవడమే'' అని అంటారు.
వలస కూలీలు, కార్మికులు సొంత ఊరికి ప్రయాణమయ్యారు. అక్కడ వారికి వెళతానే వడ్డించిన విస్తరి దొరకదు. అక్కడ కూడా వాళ్ళు ఎలాంటి బాధల అనుభవిస్తారో ప్రసాదమూర్తి ఈ విధంగా అంటారు.
''అక్కడేమీ విస్తళ్ళలో జీవితం వేడివేడిగా పొగలు కక్కదు అక్కడ కూడా చెంపల మీద చీకటినే తుడుచుకోవాలి. చీకటి పొట్టలో మోకాళ్ళు పెట్టుకు ముడుచుకోవాలి అయినా వాళ్ళు ఇళ్ళకే పోవాలి. ఆకలితో చచ్చినా అక్కడ కనీసం శవాలను గుర్తుపట్టే మరికొన్ని శవాలుంటాయి. స్క్రీన్‌ మీద జాలువారే ఈ డిజిటల్‌ కన్నీళ్ళకంటే కొన్ని తడి నీళ్ళయినా వారి ఆత్మలకు అక్కడ తగిలే అవకాశాలుంటాయి.'' (పుట 34)
సొంత గ్రామానికి చేరుకుంటే అక్కడ వారికి దారిద్య్రమే స్వాగతం పలికినా, చివరికి ఆకలితో తనువు చాలించినా, శవాన్ని గుర్తుపట్టే వారుంటారు. అంటూ హృదయవిదారకంగా కవిత్వీకరిస్తాడు కవి.
ప్రభుత్వం ప్రజలకోసం ప్రవేశపెట్టిన పథకాలు పూర్తిస్థాయిలో క్షేత్రస్థాయి పేదలకు చేరడం లేదు అనేది అక్షరసత్యం. 'జన్‌ధన్‌' ఖాతాలు కేవలం ఖాతాలు గానే మిగిలిపోతున్నాయి. సరైన తిండిలేక బక్కచిక్కిన పేదల ఆరోగ్యం ఆరోగ్యసూచీలో ఎక్కడుందో వెతుక్కోవల్సిన పరిస్థితి మనది. డా|| నూకతోటి రవికుమార్‌ ఇలా ప్రస్తావిస్తారు.
''జన్‌ధన్‌ ఖాతాలు వాళ్ళని చూసి ముక్కు మూసుకుంటారు సరిహద్దు గీతలు వాళ్ళ కన్నీళ్ళ స్ప్రేతో బావురమంటారు వాళ్ళ ఆహారం, వాళ్ళ ఆరోగ్యం చూసి స్వతంత్య్రం వెక్కెక్కి ఏడుస్తుంది. ఉదారగుణంలో పేరొందిన లెక్కలేనన్ని ట్రస్టులు స్వర్ణభారతంలో తడిసి పునీతం అవుతాయి.''
రెండు సందర్భాలలో దేశంలోని ప్రజలు ఉలిక్కిపడి, ఎంతటి కష్టాలు ఎదుర్కొన్నారో మనందరికీ తెలుసు.
ఉన్నట్టుండి పిడుగు లాంటి వార్త ''నోట్ల రద్దు''. కేంద్ర ప్రభుత్వం ఉన్నట్టుండి నోట్లరద్దు ప్రకటించినప్పుడు ఎన్నో ఇబ్బందులకు గురైంది. పేదలు, సామాన్య జనమే. మృత్యువుకు వేలాడింది కూడా సామాన్య ప్రజలే. 'క్యూ' లైన్లో నిలబడి ప్రాణాలు వదిలిందీ పేద ప్రజలే. ఇప్పుడు కూడా కేంద్ర ప్రభుత్వం తక్షణ 'లాక్‌డౌన్‌' వల్ల పేదలు, కార్మికులు, సామాన్య ప్రజలే ఎక్కువ సమస్యలు ఎదుర్కొన్నది ఎదుర్కొంటున్నది. నిరంతరం పేదల వైపు నుంచి ఆలోచించే కవి కోడూరి విజరుకుమార్‌ ఇలా కవిత్వీకరిస్తున్నారు.
''రేపటి పని దినానికి సిద్దమవుతున్న సాయంత్రం రాబోయే సెలవు దినం ఊహల్లో వున్న సాయంత్రం మన జేబుల్లోని పచ్చనినోట్లు చెల్లని నోట్లయిన రోజులానే ఒక ఆకస్మిక ప్రకటన వినిపించింది 'స్టే హౌం - ఇళ్ళలోనే'
మన దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థను మెడపట్టి కిందకి లాగింది 'కరోనా వైరస్‌' అని మేధోమధనాలు మేధాసదస్సులు అన్నీ డొల్ల విశ్లేషణ గారడీతో 'ఢ' లా పడుతున్నాయంటూ చెబుతూ, ఏదేశంలోనైనా శ్రీమంతులు బాగానే ఉంటారు. పేదలే నిరుపేదలవుతారంటూ ఆవేదనతో ఇలా అంటారు. ప్రముఖకవి డా|| ఎన్‌.గోపి
''సకల మేధస్సులూ/ డొల్ల విశ్లేషణల్లో డీలా పడ్డాయి''
''ఏ దేశంలోనైనా/శ్రీమంతులు బాగానే ఉంటారు/ ఎల్లని వారిదేలొల్లి'' మనిషి, మానవత, సహనం, సంకల్పం ఈ పదాలన్నీ నిరర్థకంగా రాలిపోతున్నాయి అంటూ ఆవేదన చెందుతాడు కవి.
చరిత్ర చెక్కిలపై ఎర్రటి కన్నీటి శిల ఎడతెగని ప్రయాణంలో దుఃఖపు మూటలు మోసుకెళ్ళుతున్న అభాగ్యుల దీనఘోష గురించి లావణ్య సైదీశ్వర్‌ ఇలా చెబుతారు.
''ఎక్కడికని వెళ్లను/ గాయం చేసిన చోటు నుండి/ ఎలా అడుగెయ్యను/ తిరస్కృతుల సమూహం నుండి''
ఒకప్పుడు ఉపాధి కోసం ఆహ్వానించిన నగరమే ఇప్పుడు గాయపడింది. నన్ను తిరస్కరిస్తూ వెళ్ళి పొమ్మంటున్నదంటూ ... నేను ఎలా అడుగు వేయను అంటూ నగరానికి, కార్మికునికి, నగరానికి కూలీకి ఉన్నా అవినాభావ సంబంధాన్ని ఆర్ద్రతతో చెబుతారు కవి.
ఇప్పుడు నడాలే కాదు, నవ్వులు కూడా విరిగి పోతున్నాయి. ఎన్నో సవాళ్ళు చుట్టుముట్టు తున్నాయంటూ వలసజీవుల ప్రయాణంలో ఎదురయ్యే సంఘటనలు కళ్ళ ముందు ఉంచుతాడు కవి.
''విరిగిన నవ్వులొక వైపు/ నిశ్శబ్ద సవాళ్ళింకొక వైపు/ అబద్దపు చిరునామాల్లో/ రుజువు కాని అవ్యక్త ప్రయాణం''
ఎండిపోయిన డొక్కల్ని పట్టుకొని వలస వెళ్ళిన పేదజీవులు, 'లాక్‌డౌన్‌' కారణంగా తిరిగి వస్తే, ఇక్కడ కూడా వారికి పిడికెడు మెతుకులు దొరక్క మరణిస్తారో, లేక కరోనా ద్వారా మరణిస్తారో తెలియని సందిగ్ధ పరిస్థితులు ఉన్నాయి. విజ్ఞాన, శాస్త్ర సాంకేతిక రంగాలలోని శాస్త్రవేత్తలు కరోనా వైరస్‌తో పాటు 'ఆకలి' కి కూడా మందు కనిపెట్టి ఆకలిలేని సమాజాన్ని ఆవిష్కరించాలని కవి ఆశగా అర్థిస్తున్నాడు.
''పిడికెడు మెతుకుల కోసం/ ఎండిన డొక్కలకు ఆశల రెక్కలను అతికించి/ సప్త సముద్రాలు దాటి వెళతాయి వలస పక్షులు/...../..../ శాస్త్రవేత్తలారా....!/ కరోనా వైరస్‌తో పాటు/ ఆకలి వైరస్‌కూ మందు కనిపెట్టండి!!''
ఈ దేశంలోని పేదలకు ఎలాంటి బాధ్యత, హక్కులు
ఉన్నాయి. ఉన్నవాడికి ఒక న్యాయం లేని వారికి మరోన్యాయం. నోరున్న వాడిదే రాజ్యం. దోపిడీ అవినీతి అనే అంటువ్యాధితో సమాజం ఎలా కునారిల్లుతూ లాక్‌అప్‌లో వుందో స్పష్టంగా వివరిస్తాడు రామచంద్రమౌళి కవి.
''నిజానికి/ ఈ దేశం కొన్ని దశాబ్దాలుగా దీర్ఘ దోపిడీ, అవినీతి అనే అంటువ్యాధితో/ 'లాక్‌అప్‌' లో వుంది''
మానవత్వం లేని మనుషుల్ని, బాధ్యతలేని ప్రభుత్వాన్ని మీడియా గొట్టాల ముందు సారం లేని స్టేట్‌మెంట్‌లు వదిలే పబ్లిసిటీ పిచ్చోళ్లు గురించి నిక్కచ్చిగా ''మేమింతే'' అంటూ చక్కగా చెబుతాడు కవి మల్లెగోడ.
''ఏ దేహాల వీపులు ఇటుకలు మోసాయో
ఏ దేహాల భుజాలు సౌధాలను కట్టాయో
ఆ దేహాలను రాత్రంతా పట్టాల వెంట నడిపిస్తాం
అక్కడే పడుకోబెడతాం, బతుకుల్ని ఛిద్రం చేస్తాం
అరెరె ఘోరం జరిగిందే అని ట్వీట్లు పెడతాం
నేల పగుళ్లను, రక్తధారలను అరికాళ్లలో తెప్పిస్తాం
అరెరె హృదయవిదారకం అని స్టేట్‌మెంట్స్‌ ఇస్తాం''
అంటూ ప్రస్తుత వ్యవస్థను తూర్పారపడతాడు కవి.
భారత్‌ వెలిగిపోతోంది. స్వర్ణభారతం అంటూ గొప్పలు చెప్పే ప్రభుత్వాలు, పేదరికం తగ్గిపోయిందంటూ అసత్య గ్రాఫ్‌లతో పాలన చేస్తున్న ప్రజానాయకుల్ని 'రోడ్డును నిందిద్దాం రండి' అంటూనే వ్యవస్థలోపాలను ఎత్తిచూపుతాడు గుడిపల్లి నిరంజన్‌.
''ఈ రోడ్డు ఏందిరా బై/ దేశ రహస్యాలన్నీ బయట పెట్టేసింది/ విత్తనం భూమి పొరలను చీల్చుకొని/ మొలకెత్తినట్లు ఈ వలస కూలీలు రోడ్డును/ రక్తం ధారలతోనే నింపుతున్నారు'' అంటూనే
''ఆకలైనా అన్నం లేకున్నా/ దేశభక్తి చూపించాలి అన్న మినిమమ్‌ మానర్స్‌ లేదు/ అనేకానేక లేత పిల్లల ముఖాల్లో/ ఆకలి భారతం వినిపిస్తున్నా/ మూటల్తో ముల్లెలతో రోడ్డు మీదకొచ్చి/ నడవడం నిజంగా నేరమే''
మన భారతదేశంలోని యదార్థ సంఘటల్ని మన ముందు నిక్కచ్చిగా ఆవిష్కరిస్తారు.
ప్రతి మనిషి ఎన్ని దేశాలు, ఎన్ని ప్రదేశాలు తిరిగినా చివరికి అతనికి సొంత ఊరే స్థానికత 'నేటివిటి'. మనిషికి తన సొంత ఊరుపై ఉన్న 'మర్లు' గొప్పగా ఉంటుంది. తన సొంత మట్టిపై మమకారం ఎనలేనిది. ఎన్నో బాల్యస్మృతులు అతన్ని అల్లుకొని వుంటాయి. గట్టు రాధిక కూడా అలాంటి ఆలోచనల్ని మన ముందు పరుస్తోంది.
''ఇక్కడి గాలినెందుకో పీల్చుకోలేక పోతున్నాను
నా చూపంతా పుట్టినూరు దిక్కు బిక్కు బిక్కుమని చూస్తుంది
గుండెలో అంతా అక్కడి జ్ఞాపకాలేవో కొట్టుకుంటున్నాయి
అందుకే ఇక్కడి నుండి వెళ్ళిపోతున్నాను
కంటికందని నా ఊరిని చేరుకోవడగానికి
నా ఊరిలో
నా కోసం ఎదురుచూసే
ఆరడుగుల నేల కోసం మొఖం మీదేసుకొనె
పిడికెడు మట్టికోసం'' (పుట 160)
'లాక్‌డౌన్‌' వల్ల ఛత్తీస్‌ఘడ్‌ వలస కూలీలు సొంతూరికి బయలుదేరే క్రమంలో అలసిపోయి పట్టాలపై నిద్రించడం వల్ల ఉదయం నాలుగు గంటల ప్రాంతంలో పట్టాలపై నిద్రిస్తున్న వలస కార్మికుల మీద నుంచి గూడ్స్‌ రైలు దూసుకెళ్ళిన ఘటనలో 16 మంది మరణించారు. ఈ సంఘటన ఎంతోమందిని కదిలించి కన్నీరు పెట్టించింది. ఈ సంఘటనపై చలించిన కవి మిత్రుడు తండ హరీష్‌గౌడ్‌ గుండెల్ని పిండే విధంగా ఆవిష్కరిస్తారు.
''మాయదారి పురుగు/ ఇంతదూరం రాదనుకున్నట్టే/ రక్తం పీల్చే ఈ రైలు రాదనుకున్నాం/ఇయ్యాళ నుజ్జునుజ్జయిన శరీరాలు/చిందిన రక్తం మీ కళ్ళకు కనబడ్డాయి/ ఇవాళ మీ కళ్ళముందు సానుభూతి కోసం/ కొత్తగా సచ్చిపోయినం అంతే!''
సామాన్య జనం గౌరవం లేక, భద్రత లేక వారిపై పాలకులకు కనికరం లేక ఎప్పుడో సచ్చిపోయారు. ఇవాళ మీ కళ్ళముందు సానుభూతి కోసం కొత్తగా సచ్చిపోయినం అని చెప్పడం. పేదల్ని గౌరవించని వారి హక్కుల్ని కాపాడలేని మనందరం ప్రశ్నించుకోవాల్సిన సందర్భం.
సరియైన తిండిలేక, ఎముకల గూడు మోస్తున్న పచ్చి బాలింతరాలు తన బిడ్డకు పాలు ఎలా ఇవ్వగలదు. కానీ బిడ్డ ఏడుపు మాన్పించడానికి పాలురాని స్తనాన్ని నోట్లో పెట్టి బిడ్డ ఏడుపు మాన్పించడానికి తల్లి పడే యాతన వర్ణనాతీతం. అలాంటి సాక్ష్యం తంగిరాలసోని ఈ కవిత హృదయాన్ని ద్రవింపజేస్తుంది.
''పాలురాని తల్లి స్తనాలను చీకుతున్న చిన్నారి
చెంపలపై కారిన కన్నీళ్లు
కొన్నివేల సంవత్సరాలు చరిత్రను చెబుతున్నాయి
గుడిసె పక్కన ఒట్టిపోయిన కుండ
ఎన్నిరోజులు పోయ్యి రాజేయలేదో సాక్ష్యం పలుకుతుంది
కట్టెలు మండుతున్నాయి ఆకలి మందుతుంది''
కవిత్వంలో వేగం పెంచుతున్న కవి, సారవంతమైన కవిత్వాన్ని అందించాలనే ఉబలాటపడే కవి ఆది ఆంధ్ర తిప్పేస్వామి.
ప్రభుత్వం ప్రకటించిన కోట్ల ప్యాకేజీలు ఏమయ్యాయని ప్రశ్నిస్తూనే, పూలవర్షం కురిపించడం, అద్దాల భవంతుల్లో నిలబడి చప్పట్లు చరచడం, గంటలు మ్రోగించడంతోనే మన పని అయిపోలేదని, వందల కిలోమీటర్లు నడుస్తున్న వలస కూలీలు వారి సొంత గ్రామాలకు పోవడానికి ఎంతటి క్షోభను అనుభవిస్తున్నారో ప్రభుత్వం ఎందుకు పేద కార్మికులను, పేదకూలీలను పట్టించకోలేదో ఆక్రోశిస్తూ, చంటి బిడ్డను చంకలో నెత్తిన బరువైన మూటతో భారగంగా అడుగులు వేస్తున్న స్త్రీమూర్తిని గౌరవిస్తూ రాసిన కవిత ఇది.
''క్షమించు తల్లీ!/ నిచ్చెనేసి/ ఆకాశంలో నిలబెట్టాలని నువ్వెన్నడు అడగలేదు/ సొంతూరికి చేర్చమని కాళ్ళా వేళ్లా పడుతున్నావు!/ రోజూ పరమాన్నంతో కడుపునింపమని కోరలేదు/ ఆకలితో చచ్చిపోయే ప్రాణాలకింత/ గంజి పోయమంటున్నావు అంతే!'' అని అంటూ
''కోట్ల ప్యాకేజీలు/ ఏ అద్దాల మేడల్లో వేలాడుతున్నవో'' అంటూ నర్మగర్భంగా పాలకుల్ని నిలదీస్తాడు.
''నెత్తుటి సంతకాలు చేసుకుంటూ వెళ్ళే నీకు
చలువ పందిళ్లు పరచి పూలవానలు కురిపించలేను
చిమ్మ చీకటిని చీల్చుకుంటూ మైళ్ళ దూరానికి
రెక్కలు తొడిగి నీకు దారి దీపాన్ని కాలేక పోతున్నా!''
నీవు నడిచే దారిలో నీ కాళ్ళు వెంట రక్తం కారి నెత్తుటి సంతకాలు చేసుకుంటూ, చిమ్మచీకటిని చీల్చుకుంటూ ముందుకు వెళుతున్నావు. ఆ క్రమంలో నీకు దారి దీపాన్ని కాలేకపోతున్నాను క్షమించు తల్లీ అంటూ కవి ఆవేదన చెందుతాడు.
ప్రముఖ కవి డా|| కత్తి పద్మారావు భారతదేశ సంపద ఎవరి చేతుల్లో ఉందో ప్రశ్నిస్తారు. భారతదేశ నిర్మాణమంతా కుల, మత వైషమ్యాలే అంటారు. 'సర్వేజనా సుఖినోభవంతు' అని చెబుతారు కానీ మాటకు చేతకు అనంతమైన వైరుధ్యం ఉందంటాడు. వేదాంతంకడుపునిండిన వాడికి, కడుపులో వేదన ఉండేవాడికి పట్టెడు మెతుకులు కావాలంటూనే మనిషి లేని చోట దేవుడు లేడనే సత్యాన్ని చెబుతాడు.
''వేదాంతం కడుపునిండిన వాడికి
కడుపులో వేదన ఉండేవాడికి కావాల్సింది
పట్టెడు మెతుకులు దోసెడు నీళ్ళు''
'వలస దుఃఖం' సంకలనంలోని కవితలన్నీ పేదల, వలసకార్మికుల, అసంఘటిత కార్మికుల పక్షం వహించి పాలకుల అనాలోచిత నిర్ణయాల్ని ప్రశ్నిస్తాయి.
అభివృద్ధి అంటే అద్దాల మేడలు, సుందర నగరాలే కాదని, పేదవారికి పట్టెడన్నెం పెట్టే చేతులు కావాలని గొంతెత్తి కోరుతాయి.
కరోనా మహమ్మారి తమ జీవితాల్ని అతలాకుతలం చేస్తే, పాలకుల నిర్లక్ష్యం తమ జీవితాల్ని ఎంతటి ఆవేదనకు గురిచేసిందో సూటిగా చెబుతాయి.
పట్టణాల్లో కరువైన ఉపాధి, పల్లెల్లో వెదుక్కోవాలనే ఆరాటం, కనీసం పల్లెల్లో బతికుంటే బలుసాకైనా తిని బతకచ్చనే నమ్మకంతో ఉన్న వారి ఆశలకు 'లాక్‌డౌన్‌' ఎలాంటి తాళం వేసింది. వారి ఆశలు, ఆశయాలు ఎలా ఆవిరైపోయాయో ఈ కవితలన్నీ మనతో ఆర్ద్రతతో తమగోడు వెల్లబోసుకుంటాయి.
ఈ అక్షరాల నిండా వలస జీవుల కన్నీటి తడి ఉంది. పట్టుమని సర్దితే రెండు చేతి సంచులకు సరిపడే బ్రతుకు గల పేదల జీవితాలు ఉన్నాయి. పేదలు కూటికి పేదవారు కావచ్చు కానీ గుణానికి కాదు అని నిరూపించే నిజాయితీ పరుడైన తండ్రి ఇక్బాల్‌ కన్పిస్తాడు. పట్నం ఎండమావుల్లో ఎంత తోడుకున్నా ఏమి మిగలడం లేదనే విషాద సత్యాన్ని, ముస్లింలు తమ దేశభక్తి నిరూపించుకోవడానికి పడే పాట్లు, దుఃఖమెప్పుడూ అరికాలిని లేచిన పుండులా ఉండటం, చిరిగిన బతుకులు కట్టుకోలేని నిస్సహాయ పేదలు, వలస భారతంతో పాటు ఆకలిభారతం కన్పిస్తుంది.
'వలస దుఃఖం' మీద తడితడి కవిత్వాన్ని ఎంపిక చేసిన సంపాదకులు బిల్ల మహేందర్‌, డా|| ఏరుకొండ నరసింహులు కు శుభాకాంక్షలు.
మొత్తం 110 మంది కవులు రాసిన కవితలతో ఈ పుస్తకం నిండుగా ఉంది. కవులందరూ సామాజిక బాధ్యతతో ఆర్ద్రతతో రాసిన అక్షరాలే మనకు అందించారు.
సీనియర్‌ కవులతో పాటు వర్ధమాన కవులు, కవయిత్రులు రాసిన కవితలు ఈ సంకలనంలో చోటు చేసుకున్నాయి. కవులందరూ తడికలాలతో రాసిన కవితలన్నీ మన హృదయాన్ని కదిలిస్తాయి. 'వలస దుఃఖం' సంకలనం నిండా వలసజీవుల యదార్థగాధ మనకు కనిపిస్తుంది.