అభ్యుదయ సాహిత్యంపై విలువైన వ్యాసాల పొత్తం

అంపశయ్య నవీన
దాదాపు యాభై సంవత్సరాలుగా అభ్యుదయ సాహిత్యో ద్యమంతో అత్యంత ప్రగాఢమైన సాన్నిహిత్యాన్ని పెంపొందిం చుకున్న పెనుగొండ లకిëనారాయణ ఆ సాహిత్యానికి సంబంధించిన అనేక చారిత్రాత్మక విశేషాలను తెలియజేసే ఎన్నో వ్యాసాలను రచించాడు. ఆ వ్యాసాలన్నింటిని ఒక సంకలనంగా చేసి ఈ అభ్యుదయ సాహిత్య సంపుటిని ప్రచురించాడు. ఈ వ్యాస సంపుటికి ఆయన 'దీపిక' అని పేరు పెట్టాడు. దానికి ఉపశీర్షికగా 'అభ్యుదయ సాహిత్య వ్యాస సంపుటి' అన్న పేరు కూడా పెట్టాడు.
ఈ పుస్తకానికి ముందుమాట రాసిన మోదుగుల రవికృష్ణ అన్నట్టు ... అభ్యుదయం అనేది కణకణాన జీర్ణించుకున్న కరడుగట్టిన అభ్యుదయవాది పెనుగొండ. ఈ కారణం చేత అభ్యుదయ సాహిత్యాన్ని సృష్టించిన అనేకమంది అభ్యుదయ రచయితల రచనల్ని గూర్చి సాధికారికంగా రాయగల్గే అర్హత పెనుగొండకుంది. 67 యేళ్ల జీవితంలో నలభై యేడేళ్లు అభ్యుదయ రచయితల సంఘంతో మమేకమైపోయిన కార్యకర్త ఆయన. అరసంలో అధ్యక్షుడుగా, కార్యదర్శిగా ఎన్నో పదవుల్ని నిర్వహించినప్పటికి తను ప్రధానంగా కార్యకర్తననే చెప్పుకుంటాడు పెనుగొండ. ''అరసం లేని సాహిత్యం వృధా, వృధా'' అన్నది పెనుగొండ అభిప్రాయం. 1930లలో తెలుగు సాహిత్యంలో ప్రారంభమైన అభ్యుదయ సాహిత్యం ఒక అర్ధశతాబ్దం పాటు తెలుగు సాహిత్యాన్ని ఒక నిర్ణయాత్మకమైన మలుపు తిప్పింది.
అభ్యుదయ సాహిత్యోద్యమం గురజాడతో ప్రారంభమైన ప్పటికి గురజాడ తర్వాత 'తెలుగు కవిత్వం' అపమార్గం పట్టిందంటాడు పెనుగొండ. ఈ అపమార్గమే భావ కవిత్వం ముందుకు రావడం. ''దిగిరాను దిగిరాను దివి నుండి భువికి'' అంటూ భావకవులు సమాజాన్ని వేధిస్తున్న అసలు సమస్యల్ని వదిలేసి ఊహాలోకాల్లో విహరించిన మాట నిజమే. ఈ భావ కవితారీతిని ఛేదిస్తూ 'జయభేరి' కవితను 1933లో శ్రీశ్రీ వెలువరించారు. దాంతో శ్రీశ్రీ నిర్మించిన బాటలో అభ్యుదయ కవిత్వం జైత్రయాత్రను ప్రారంభించింది. 'పురోగమనం, ప్రగతిశీలత అనే స్థూలార్థంతో అభ్యుదయ కవిత్వం తనను నిర్వచించుకొని కవిత్వ సారంలోనూ, రూపంలోనూ మార్పు లను తెచ్చింది' అంటాడు పెనుగొండ. 'పాత కాలం పద్యమైతే వర్తమానం వచన గేయం' అని వచన కవితా ఉద్యమ సారథి కుందుర్తి మరింతగా అభ్యుదయ కవిత్వ రూపాన్ని విశదీక రించాడు. అయితే అభ్యుదయ కవిత్వాన్ని ఉద్యమస్థాయికి తీసికెళ్ళింది అభ్యుదయ రచయితల సంఘం (అరసం).
'స్వాతంత్య్రోద్యమం నుంచి తెలుగునాట వచ్చిన ప్రతి ప్రజాపోరాటానికి, తిరుగుబాటుకు, సంస్కరణోద్యమానికి, జరిగిన ప్రతి సంఘటనకూ ప్రజాపక్షాన ఉండి ప్రజలతో నడిచి ప్రజల సాహిత్యాన్ని ప్రజల్లోకి నడిపించినవాడు అభ్యుదయ కవి. ఆ అభ్యుదయ కవికి మార్గదర్శి మార్క్సిజం, దిక్సూచి అభ్యుదయ రచయితల సంఘం' అన్నాడు పెను గొండ. 'అభ్యుదయ సాహిత్యం - దళిత జీవన చిత్రణ' అన్న వ్యాసంలో 'సాహితీరంగంలో ఒక రకంగా అస్పృశ్యతకు గురైన దళిత వర్గాలకు, కష్టజీవులకు ప్రతినిధిగా నిలిచింది అభ్యు దయ రచయితల సంఘం. తెలుగునాట సాంస్క ృతిక పునరు జ్జీవన ఉద్యమం చేపట్టి కష్టజీవులకు, దళిత వర్గాలకు కుడి ఎడమల నిలిచింది అరసం. దళిత, అట్టడుగు వర్గాలకు చెందిన సాహిత్యానికి ఒక పునాదిని ఏర్పరచింది అరసం' అంటాడు పెనుగొండ. ఈ వ్యాసంలో దళితుల సమస్యను చిత్రిస్తూ ఆయా రచయితలు రాసిన రచనల్ని ఉదహరించి ఈ రంగంలో అభ్యుదయ రచయితుల చేసిన కృషిని సోదహరణంగా చూపించాడు.
'గురజాడ సాహిత్యం : వక్రీకరణలు - వాస్తవాలు' అన్న వ్యాసంలో 'జీవితం ధారపోసినంత మాత్రాన ఒకరు చరితార్థుడు కాడు. వీరమరణం పొందినందువల్ల అతను అమరుడు కాడు. ఏ ఆదర్శం కోసమైతే జీవితాన్ని ధారపోస్తాడో, ఆ ఆదర్శపు ఔన్నత్యాన్ని బట్టి చరితార్థుడౌతాడు' అని తానే చెప్పుకున్నట్లు తన జీవిత కార్యాచరణ, సాహిత్య సృజన ద్వారా అమరజీవి, చరితార్థుడుగా రుజువు చేసుకున్న సాహితీ స్రష్ట గురజాడ' అంటాడు పెనుగొండ. ఇలా ఈ వ్యాసంలో తెలుగు సాహిత్యంలోని ఆధునిక యుగానికి యుగకర్త గురజాడే అని పెనుగొండ నిరూపించాడు. సి.నారాయణరెడ్డి తన పరిశోధన వ్యాసం 'ఆధునికాంధ్ర కవిత్వం : సంప్రదాయములు - ప్రయోగములు'లో 'ఆధునిక సాహిత్యానికి ఇద్దరు యుగకర్తలు- రాయప్రోలు, గురజాడ' అని తేల్చడం 'అకడమిక్‌ కుట్ర' అని పలువురు విమర్శకులు భావించారని చెబుతూ గురజాడ ఒక్కడే 'యుగకర్త' అని పెనుగొండ భావించారు. 'భాషలో, భావంలో, ఇతివృత్తంలో, ఛందస్సులో విప్లవాత్మకమైన మార్పులు తెచ్చినాడు కాబట్టి, తన తరువాతి కవులకు మార్గదర్శకుడైనాడు కాబట్టి ఆధునిక యుగానికి నిస్సందేహంగా గరజాడ యుగకర్త అన్న రాచమల్లు రామచంద్రారెడ్డితో పెనుగొండ ఏకీభవించాడు.
'మహాకవి జాషువా మనకెప్పటికీ అవసరమే' అన్న వ్యాసంలో జాషువా కవిత్వాన్ని చాలా గొప్పగా విశ్లేషించారు. 'ఒక సాహితీవేత్తగా జాషువా సాధించిన విజయాలు దళితులలో ప్రతిఘటన చైతన్యాన్ని రగిల్చిన తొలి రచయిత, పద్యాన్ని ప్రజాస్వామికం చేసిన కవి, హేతువాద భావాలను ప్రసారం చేసిన సామాజిక ఉద్యమ సాహితీవేత్త, కాలం వెనక్కి వెనక్కి నడుస్తున్న తరుణంలో మహాకవి గుర్రం జాషువా సాహిత్యం మన సమాజానికెప్పటికీ అవసరమే!' అన్నాడు పెనుగొండ లకిëనారాయణ. 'భావ కవిత్వం నుంచి అభ్యుదయ సాహిత్యం దాకా పయనించిన అడివి బాపిరాజు' అన్న వ్యాసంలో బాపిరాజు సాహిత్యాన్ని, 'సాహితీ సమరయోద్ధ సోమసుందర్‌' అన్న రెండు వ్యాసాల్లో ఈ ఇద్దరు సృష్టించిన సాహిత్యాన్ని విశ్లేషించిన తీరు బావుంది.
'తెలుగు సాహితీ దీపశిఖ శశిశ్రీ' అన్న వ్యాసంలో తెలుగు పాఠకులకు ఎక్కువగా తెలీని శశిశ్రీని పరిచయం చేశాడు వ్యాసకర్త. శశిశ్రీ అసలుపేరు షేక్‌ బేపారి రహమతుల్లా. ఒక ముస్లింగా ఈ వ్యవస్థ నుంచి కొన్ని వివక్షలను ఎదుర్కొన్నాడు. పుట్టపర్తి నారాయణాచార్యులు లాంటి గొప్ప సంస్కర్త హృదయం కల్గిన మహాకవి శశిశ్రీకి గురువుగా లభించాడు. శశిశ్రీ తెలుగు సాహిత్యానికి ఎన్నో సేవలందించాడు. కథకుడుగా, విమర్శ కుడుగా, 'సాహిత్య నేత్రం' లాంటి సాహిత్య పత్రికను స్థాపించిన సాహిత్య ప్రేమికుడుగా శశిశ్రీని తెలుగు పాఠకులెప్పుడూ మరచిపోలేరు. శశిశ్రీ ఈ పుస్తక రచయిత పెనుగొండ లకిëనారాయణకు అత్యంత సన్నిహితుడు. చిన్న వయసులోనే అకాల మరణం పొందిన శశిశ్రీని గురించి పెనుగొండ ''శశిశ్రీ నాకు హితుడు, సన్నిహితుడు, సామ్యవాద స్వాప్నికుడు, అభ్యుదయ రచయిత, అరసం నేత' అంటూ దు:ఖించాడు.
'తెలంగాణ విమోచన పోరాట సాహిత్యం- ఆంధ్ర అభ్యుదయ రచయితల సంఘీభావం' అన్న వ్యాసంలో 1947 నుంచి 1951 వరకు జరిగిన తెలంగాణ రైతాంగ పోరాటంలో ఆంధ్ర రచయితలు తమ రచనల ద్వారా ఆ పోరాటానికి తమ సంఘీభావం తెలిపిన ఉధంతాల్ని పెనుగొండ వివరంగా తెలియజేశాడు. '1943లో తెలుగునాట ఆవిర్భవించిన అభ్యుదయ రచయితల సంఘం, ప్రజానాట్య మండలి తెలంగాణ పోరాటంలో పోషించిన పాత్ర చారిత్రాత్మకం. సామాన్యుల నుండి అసామాన్య రచయితలు ఆవిర్భవించారు. కళాకారులు వెల్లువెత్తారు. ప్రజాసాహిత్యం, కళలు విరాజిల్లాయి' అంటాడు పెనుగొండ.
గేయాలు, జానపద కళలు మొదలైన రంగాల్లో మాత్రమే కాకుండా కథ, నవల, నాటకం మొదలైన ప్రకియల్లో ఆంధ్ర రచయితలు తెలంగాణా పోరాటానికి ఏ విధంగా సంఘీభావం తెలిపారో ఈ వ్యాసకర్త చెప్పాడు. బొల్లిముంత శివరామకృష్ణ రచించిన 'మృత్యుంజయులు', లకిëకాంత మోహన్‌ రచించిన 'సింహగర్జన', మహీధర రామమోహన్‌రావు రచించిన 'ఓనమాలు', తిరునగరి రామాంజనేయులు రచించిన 'సంగం' మొదలైన నవలలు తెలంగాణా సాయుధ పోరాటాన్ని అత్యంత వాస్తవికంగా చిత్రించాయి. కథాసాహిత్యం విషయంలో గంగినేని వెంకటేశ్వరరావు రచించిన 'ఎర్రజెండాలు', తుమ్మల వెంకట్రామయ్య రచించిన 'శారద' కథలు, శారద పేరుతో నటరాజన్‌ రచించిన 'గెరిల్లా గోవిందు' కథ, అట్లూరి పిచ్చేశ్వరరావు రాసిన 'విముక్తి' కథలు - ఇవన్నీ తెలంగాణా పోరాటానికి నివాళులెత్తాయి. కవిత్వం విషయానికొస్తే సోమసుందర్‌ రాసిన 'వజ్రాయుధం', ఆరుద్ర రాసిన 'త్వమే వాహం' మొదలైన కవితా సంపుటాలు తెలంగాణా పోరాటాన్ని చాలా అద్భుతంగా కవిత్వీకరించాయి. నాటక సాహిత్యానికొస్తే సుంకర సత్యనారాయణ, వాసిరెడ్డి భాస్కరరావు కలిసి రాసిన 'మాభూమి' నాటకం చాలా ప్రఖ్యాతి పొందింది. కొన్ని వందల సార్లు ఈ నాటకాన్ని తెలంగాణాలోని అనేక గ్రామాల్లో ప్రదర్శించారు. 1948లో అప్పటి మద్రాసు ప్రభుత్వం ఈ నాటకాన్ని నిషేధించింది. ఈ ఇద్దరు రచయితలే రచించిన 'ముందడుగు' నాటకం కూడా చాలామంది ప్రేక్షకుల అభిమానాన్ని చూరగొంది.
'భావకవుల ప్రేమగోల వైతాళికులు' అన్న వ్యాసంలో 1935లో ముద్దుకృష్ణ సంపాదకత్వంలో వెలువడిన ''వైతాళికులు'' కవితా సంకలనం గురించి రాసిన వ్యాసం చాలా ఆసక్తికరంగా ఉంది. ఈ సంకలనానికి 'ముద్దుకృష్ణ' సంపాదకుడైనప్పటికీ ఈ సంపుటిలో చోటుచేసుకున్న అనేక కవితల్ని ఎంపికచేసింది దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి అని చెప్పాడు పెనుగొండ. ఈ కారణం చేతనే వైతాళికుల్లోని కవితల్లో మెజారిటీ కవితలు భావకవిత్వానికి సంబంధించినవేనని పెనుగొండ సోదహరణంగా విశ్లేషించాడు. 'వైతాళికులు' మీద మరో విమర్శ గుర్రం జాషువా గారి కవిత లేకపోవడం. 'కృష్ణ శాస్త్రి భావాల మేరకు కావాలనే జాషువాతో సహా మరికొంద రిని చేర్చలేదని నా అభిప్రాయం' అంటాడు పెనుగొండ.
ఇంకా ఈ పుస్తకంలో 'ప్రపంచీకరణ-తెలుగు కవిత్వం', 'తెలుగు సాహిత్య విమర్శపై సాధికార విశ్లేషణ', 'అభ్యుదయ కథాపథగామి' లాంటి ఎన్నో అభ్యుదయ సాహిత్యానికి సంబంధించిన వ్యాసాలున్నాయి. వరప్రసాద్‌ అన్నట్టు మరీ ముఖ్యంగా తెలుగులో వచ్చిన ప్రాంతీయ కథాసంకలనాలు, ప్రసిద్ధ కవితా సంకలనాల పరిచయ వ్యాసాలు చాలా విలువైనవి. అలాగే సాంస్కృతిక విధానంపై రాసిన వ్యాసంలో చేసిన చర్చ చాలా ప్రయోజనకరమైంది.
పెనుగొండ లకిëనారాయణ రచించిన ఈ వ్యాసాలన్నింటి లోనూ చక్కని విశ్లేషణ ఉంది. అభ్యుదయ సాహిత్యాన్ని గూర్చి ఇదివరకెవరూ చెప్పని చాలా సమాచారం ఉంది. అభ్యుదయ సాహిత్యాన్ని గూర్చి తెలుసుకోవాలన్న తపన ఉన్నవాళ్లంతా ఈ పుస్తకాన్ని తప్పకుండా చదవాలి. అభ్యుదయ సాహిత్యాన్ని గూర్చి సాధికారంగా ఇన్ని వ్యాసాలు రచించిన లకిë నారాయణను హృదయపూర్వకంగా అభినందిస్తున్నాను.్‌