కరువును చిత్రించిన కె.సభా నవల 'మొగిలి'

డాక్టర్‌ పొదిలి నాగరాజు
90520 38569
''1925 ప్రాంతంలో కలవటాల జయరామారావుతో ఆగిపోయిన సామాజిక చింతన 1950 దశకం వరకూ మేల్కొన లేదు. పద్యం నుంచి వచనం వైపునకు, గ్రాంథికం నుంచి వ్యవహారిక భాష వైపునకూ, గతం నుంచి వర్తమానం వైపునకు రాయలసీమ సాహిత్యాన్ని మళ్లించిన గౌరవం కె.సభాకూ, నాద ముని రాజుకూ దక్కుతుంది. ఆ దశకంలో సభా రాసిన భిక్షుకి, నాదముని రాజు రచించిన నదీనదాలు, జలతారు తెరలు నవలలు ఇప్పుడు ఎంత ప్రయత్నించినా లభించటం లేదు. అందుచేత వీరిద్దరిలో ఎవరు తొలో, ఎవరు మలో చెప్పటం సాధ్యం కావటం లేదు'' అని వల్లంపాటి వెంకట సుబ్బయ్య 2006లో వెలువరించిన ''రాయలసీమలో ఆధునిక సాహిత్యం సామాజిక సాంస్క ృతిక విశ్లేషణ (పు. 92)''లో పేర్కొన్నారు. అయితే, ఇది నిన్నటి మాట.
కడప సి.పి.బ్రౌను గ్రంథాలయంలో నాదముని రాజు రచించిన నదీనదాలు, జలతారు తెరలు నవలలు ఉన్నాయి. పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా నరసాపురం వై.ఎన్‌.కళాశాల గ్రంథాలయంలో కె.సభా 1960లో రచించిన మొగిలి నవల ఉంది. నేడు వల్లంపాటి వారి అభిప్రాయాన్ని కొంత సవరించా ల్సిన అవసరం ఉంది. వరుస కరువులతో అల్లాడిపోతున్న సమకాలీన రాయలసీమ వాస్తవిక జీవన విధానాన్ని అద్భుతంగా చిత్రించింది మొగిలి నవల. 1950-60 మధ్య రాయలసీమలో వచ్చిన రెండు కరువులను ఆధారంగా చేసుకొని కె.సభా ఈ నవల రాశారు. ఈ దశాబ్ద కాలంలో రాయలసీమ నుంచి వచ్చిన ఏ సాహిత్యమైనా కరువును స్పృశించకుండా తమ పుటలను పూర్తి చేసిందంటే నమ్మలేము. ఆ కరువులో అప్పటి సీమ సామాజిక ఆవేదన, దుస్థితిని చూసి సీమకవి గుండె చలించిపోయి సాంప్రదాయ స్థితినుంచి ఆధునిక స్థితివైపు అడుగులు వేయాల్సి వచ్చిందని రచయిత చెబుతాడు. ''క్షామ దేవతను నల్లని దుస్తులతో అలంకరించింది నిశ. కవిత్వ తత్త్వవేత్తయై శివభారతాన్ని పాడి, శివతాండవమాడి రామాయణాన్ని గానం చేస్తుండిన రాయలసీమ కవి గొంతు పెన్నేటి పాటయై ఘోషించినది. రమణుని మౌనమై మూగ వోయినది. భయావహమైన నిశ్శబ్దం పాలన చేస్తున్నది''. కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి 'కవిత్వతత్త్వ విచారం', గడియారం వేంకట శేషశాస్త్రి 'శివభారతము', పుట్టపర్తి నారాయణాచార్యుల 'శివతాండవం', వావిలికొలను సుబ్బారావు 'ఆంధ్ర వాల్మీకి రామాయణము' వంటి అత్యుత్తమ ప్రాచీన సాహిత్యాన్ని అప్పటివరకు పండించిన రాయలసీమ కవిత్వం కరువులో నలిగిపోతూ గుండెలు బాదుకుంటున్న ప్రజలను చూసి ఆవేదన చెంది ఆర్ద్రతతో సీమ సంవేదనా జీవన విధానాన్ని అందరికీ తెలిసేలా సీమకవి కలం కొత్తదారులను తొక్కవలసి వచ్చింది. ఈ కొత్త దారుల్లో నుంచి పుట్టుకొచ్చిన కరువు జ్ఞాపికా వాస్తవ చిత్రణమే పెన్నేటి పాట. గంజికేంద్రాలకు గుర్తుగా చొచ్చుకొచ్చిన కావ్యమే 'తపోవనము'. సీమసాహిత్య చరిత్రలో ఈ రెండు కావ్యాలు మరిచిపోలేనివి. ఇదే కాలానికి చెందిన చిత్రణతో కరువు నవలలూ సీమ నుంచి ఎన్నో వచ్చాయి. అందులో ఒకటి కె.సభా మొగిలి నవల ఒకటి. కరువులో చితికిపోయిన ఎన్నో కుటుంబాల బతుకు ఆవేదనలన్నింటినీ కలిపి ఒకే కుటుంబంలో చిత్రించిన నవల ఇది. మొగలి తండ్రిని కోల్పోయి కుటుంబాన్ని పోషించటానికి కరువుసీమను వదిలిపెట్టి బతుకుతెరువుకోసం తెనాలికి వెళ్లి మంచితనంతో లలితను పెళ్ళి చేసుకుంటాడు. నిజాయితీతో మద్రాసు ప్రాంతానికి చెందిన సులోచనను పెళ్ళి చేసుకుంటాడు. ఈ రెండు ప్రాంతాలవారిని మొగిలి గ్రామానికి చేర్చి అందరి సహకారంతో ఆ గ్రామాన్ని ఆదర్శవంతంగా తీర్చిదిద్దటమే ఈ నవలా ఇతివృత్తం.
కె.సభా చిత్తూరు జిల్లా కొట్రకోన గ్రామంలో జులై 1, 1923న జన్మించారు. తండ్రి ఉపాధ్యాయుడు. చిన్నప్పటి నుంచి తండ్రి ద్వారా ఎన్నో పురాణ గాథలను వినటం వల్ల తెలుగు సాహిత్యంపట్ల అభిరుచి ఏర్పడింది. 8వ తరగతి తరువాత ఉపాధ్యాయ శిక్షణను తీసుకొని ఇంటర్మీడియట్‌ను పూర్తి చేశాడు. 16 ఏళ్ళ వయసులోనే ఉపాధ్యాయ వృత్తిని చేపట్టాడు. ఆచార్య రంగా, నార్ల వెంకటేశ్వరరావుల పరిచయాల వల్ల హరిజనోద్ధరణలోనూ, స్వాతంత్య్ర పోరాటంలోనూ పాల్గొ న్నాడు. ప్రజారాజ్యం, ఆంధ్రప్రభ వంటి పత్రికలకు ఉప సంపాదకుడిగా, వాహిని పత్రికకు ప్రధాన సంపాదకుడిగా పనిచేశాడు. 1950లో దేవదత్తం అనే పత్రికను స్వయంగా నడిపాడు. రమణ అనే ప్రెస్‌ ద్వారా వివిధ రచనలను ప్రచురింపజేశాడు. 1979లో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడెమీ సభ్యునిగా వ్యవహరించాడు. 1942లో రచనా వ్యాసంగాన్ని మొదలుపెట్టి కథలు, నవలలు, నాటకాలు, వ్యాసాలు మొద లైనవి ఎన్నో రచించాడు. సభా 'మొగిలి' నవలే కాకుండా భిక్షుకి, బడిపంతులు, దేవాంతకుడు అనే ఇతర నవలలతో పాటు సూర్యం, చంద్రం అనే పిల్లల నవలలనూ రచించాడు. 30 ఏళ్ల పాటు అనేక కోణాల నుంచి తెలుగు సాహిత్యాన్ని స్పృశించి అలుపెరగని కర్షకునిలా సాహిత్యసేద్యం చేసిన సభా నవంబరు 4, 1980న చిత్తూరులో గుండెపోటుతో మరణించాడు.
'మొగిలి' నవల కరువు చిత్రణతో మొదలవుతుంది. మొగిలి గ్రామంలో శాంతమ్మ, సుబ్బయ్యలకు పుట్టినవాడు మొగిలి. కరువులో ఆ కుటుంబం పేదరికాన్ని అనుభవిస్తూ ఉంటుంది. ఊరి వారు ఒకరొకరు వలస వెళ్ళిపోతుంటే సుబ్బయ్య కూడా వెళ్ళిపోవాలనుకుంటాడు. ''ఆపాటికి వానే కురవదంటావా? ఈ కరువు యిట్లానే ఉంటుందనా?'' అని కాంతమ్మ ధైర్యం చెప్పడంతో తన ప్రయత్నాన్ని మానుకుంటాడు. కడుపు నింపుకోవడానికి సుబ్బయ్య ఈతగడ్డకోసం వెళ్ళి పాముకాటుకు గురై చనిపోతాడు. కుటుంబ భారమంతా మొగిలి మీద పడుతుంది. తల్లిని ఇంటివద్ద, చెల్లిని మేనమామ ఊళ్ళో వదిలిపెట్టి పనికోసం మొగిలి కోస్తా ప్రాంతానికి ప్రయాణ మౌతాడు. తెనాలి ప్రాంతానికి చెందిన అమ్మయ్య చౌదరి రైల్లో మొగిలికి పరిచయమౌతాడు. మొగిలి నిజాయితీని గుర్తించి తన బట్టలకొట్టులో నెలకు రూ.30ల జీతంతో గుమస్తాగా పెట్టుకుంటాడు. అతడి కుమార్తె లలిత మొగిలిని ప్రేమిస్తుంది. లలిత బలవంతంతో మొగిలి కూడా ఆమెను ప్రేమిస్తాడు. మొగిలి చెల్లెలికి పెళ్ళి కుదురుతుంది. పెళ్ళికి అవసరమైన డబ్బును చౌదరి అందిస్తాడు. డబ్బు తీసుకుని మొగిలి బయల్దేర తాడు. ప్రయాణంలో మొగిలికి సులోచన పరిచయమౌతుంది. చెల్లెలు పెళ్ళి పూర్తవుతుంది. లలిత, మొగిలి ప్రేమ సంగతి తెలిసి చౌదరి బాధపడతాడు. తిరిగొచ్చిన మొగిలిని ఎంతో చాకచక్యంగా ఉద్యోగం నుంచి తీసేసి మొగిలి గ్రామానికి పంపించేస్తాడు. మొగిలి పల్లెలో నాలుగు ఆవులను కొనుక్కుని జీవిస్తూ ఉంటాడు. ఎలాగైనా మొగిలినే పెళ్ళి చేసుకోవాలను కొన్న లలిత బావతో తనకు జరగాల్సిన పెళ్ళిని నిరాకరిస్తుంది. తనను గూడూరులో కలుసుకోవాలని మొగిలికి ఉత్తరం రాస్తుంది. పారిపోయి పెళ్ళి చేసుకోవాలన్న లలిత మనసును మార్చి ఆమెను తెనాలిలో తన ఇంటివద్ద వదిలేసి తిరిగి అదే రాత్రి మొగిలి తన గ్రామానికి బయల్దేరతాడు. తెల్లవారేసరికి రైలు తిరుపతికి చేరుకుంటుంది. తిరుమలకు వెళ్లగా, అక్కడ సులోచన తన తండ్రి రామిరెడ్డిని పరిచయం చేస్తుంది. తరువాత ఎవరిదారిన వాళ్ళు వెళ్ళిపోతున్న హడావిడిలో సూట్‌కేసులు తారుమారవుతాయి. బట్టలకోసం సూట్‌కేసు తెరిచిన మొగిలి అందులో రూ.50 వేలు చూసి ఆశ్చర్యపోతాడు. అది రామిరెడ్డి దని తెలుసుకొని వారికి డబ్బు అందివ్వటానికి మద్రాసుకు వెళ్తాడు. మొగిలి అక్కడికి వెళ్ళే సమయానికి కట్నం డబ్బులు లేవని తెలిసిన పెళ్ళికొడుకు పెళ్ళి చేసుకోనని గొడవపడుతూ ఉంటాడు. మొగిలి తెచ్చిన డబ్బును చూసి పెళ్ళికొడుకు పెళ్ళికి సిద్ధపడగా సులోచన కట్నంకోసం ఆశపడిన వాడిని కాదని నిజాయితీపరుడైన మొగిలిని పెళ్ళి చేసుకుంటానంటుంది. రామిరెడ్డి మొగిలి, సులోచనలకు పెళ్ళి చేస్తాడు. అందరూ కలిసి మొగిలి గ్రామానికి వస్తారు.
తెనాలిలో లలిత మనోవ్యాధితో మంచం పడుతుంది. తన కూతురిని బతికించమని చౌదరి మొగిలిని పట్టుబడతాడు. వైద్యవృత్తి చేస్తున్న సులోచన లలిత పరిస్థితిని తెలుసుకొని కొన్ని రోజులు లలితకు ప్రేమికుడిగా నటించమని మొగిలిని ఒప్పిస్తుంది. లలితకు మనోవ్యాధి నయమవుతుంది. తర్వాత మొగిలి, సులోచన భార్యాభర్తలని లలితకు తెలిసిపోతుంది. ఆత్మహత్యయత్నం చేసుకోగా, సులోచన ప్రోద్బలంతో మొగిలి లలితను కూడా పెళ్ళి చేసుకుంటాడు. దీంతో లలిత కుటుంబం, సులోచన కుటుంబం మొగిలి కుటుంబంలో కలిసి పోతారు. చౌదరి వ్యాపారవేత్తగా, సులోచన వైద్యురాలిగా, లలిత ఉపాధ్యాయురాలిగా, రామిరెడ్డి రైతుగా మారిపోతాడు. మొగిలితోపాటు అంతా కలిసి గ్రామానికి ఎవరికి తగిన విధంగా వారు సేవచేస్తూ ఆదర్శగ్రామంగా తీర్చిదిద్దుతారు.
''భారతదేశపు కరువు చరిత్రలో దక్కన్‌ రాయలసీమ చరిత్ర చాలా నికృష్టమైనది. తరచుగా సంభవించే కరువులకు ఇక్కడి రైతాంగం సర్వనాశనమైపోయింది. పేదరికపు పెను ఊబిలో చిక్కుబడ్డ దురదృష్టవంతుడైన రైతు ఒక కరువు బాధనుంచి కోలుకోకపూర్వమే మరో కరువుకు గురైపోతున్నాడు. శాశ్వత ఫలితాలనిచ్చే పనులను చేపట్టనందున కరువు నివారణకు పెట్టే ఖర్చంతా వృథాగా పనికిరాకుండా పోతున్నది'' అంటూ ప్రఖ్యాత ఆర్థికవేత్త బి.ఎన్‌. గంగూలీ (తరతరాల రాయలసీమ) తెలియజేస్తారు. ఈ మాటలకు నవలా రూపమే కె.సభా మొగిలి. 1950-60 మధ్య రాయలసీమలో రెండు కరువులు వచ్చినట్లు చారిత్రక ఆధారాల వల్ల తెలుస్తుంది. 'నా రాయలసీమ రాష్ట్రం' అనే గ్రంథం 1950-53 మధ్య వచ్చిన కరువు గురించి ''1952-53 మధ్య రాయలసీమలో సంభవించిన కరువులో వేలాదిమంది మరణించారు. వేలాదిమంది రైతుకూలీలు, మధ్యతరగతి జనం జీవచ్ఛవాలుగా గుక్కెడు గంజికోసం గంజి కేంద్రాల వద్ద పడిగాపులు కాయటం నాటి భారత ప్రధాని నెహ్రూ కళ్లారా చూశారు. కరువు దృశ్యాలను, మృతదేహాలను చూసి కంటతడి పెట్టారు'' అని పేర్కొంది. ఇటువంటి దుర్భర పరిస్థితులను చూసి జీర్ణించుకోలేని ఘాళీ కృష్ణమూర్తి గంజి కేంద్రాలను వస్తువులుగా వేసుకొని 1954లో 'తపోవనం' కావ్యాన్ని రచించాడు. ఇది ఒక దశాబ్దకాలపు మొదటి కరువు నేపథ్యంగా వచ్చిన రచన. 1956లో రెండవసారి అదే కరువు నేపథ్యం నుంచి వచ్చిన రచన 'పెన్నేటిపాట'. దీనికి పీఠిక రాసిన ప్రముఖ విమర్శకులు రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణ శర్మ ''రాయలసీమ నేడు అఖిలాంధ్ర దేశములో ఒక విశిష్ట ఖండముగా ఏర్పడియుండుటకు దాని ఇప్పటి దారిద్రావస్థే ముఖ్య కారణము'' అని ఎంతో ఆవేదనతో చెబుతారు. 1950-60 మధ్య కరువు నేపథ్యంతో ఎన్నో నవలలు సీమనుంచి వచ్చాయని తెలుస్తుంది. రెండు కరువులు సీమను ఎలా భ్రష్టు పట్టించాయో మొగిలి నవల చిత్రించింది. ఈ రెండు కరువులకంటే ముందు వచ్చిపోయిన ధాతు కరువు గురించి రచయిత నవల ముందు పేజీల్లో మనకు గుర్తు చేస్తాడు. ''ముందు ధాతు కరువులోనూ అంతేననేవాడు మా తాత! ఇప్పుడెంతో మేలుకానీ అప్పుడు మట్టినే తిన్నాడు మనిషి''. మనిషి చేత మట్టిని తినిపించిన కరువు మాసిపోకుండానే మరో రెండు కరువులు సీమను చుట్టుముట్టడం రచయితను ఎంతో బాధిస్తుంది. ''కరువు! కరువు! రాయలేలిన రతనాల సీమలో కరువు! నవరత్నాలను రాసులుగా పోసి విక్రయించిన పట్టణాల్లో మంచినీళ్ళు లేవు'' అంటూ కరువు పర్యవసానాలను రచయిత వివరిస్తారు. రాయలతోపాటే రాజసాన్ని పోగొట్టు కొన్న రాయలసీమలో కన్నీళ్ళు తప్ప నీళ్ళు లేవని ఎంతో ఆవేదన చెందుతాడు.
''ఆ కరువే అలాంటిది. అది లక్షలాది పశువుల్ని పొట్టన బెట్టుకున్నది. వేలాది ఎడ్లను మ్రింగివేసింది. వందలాది మంద గొర్రెల్ని చప్పరించి వేసింది. మనుష్యులు పరుగెత్తిపోయారు''. ఇలా సీమప్రజల దీనావస్థను తెలియజేస్తాడు రచయిత. పల్లెల్లోని ప్రజలంతా పొట్ట పోసుకోవటానికి వెళ్ళిపోతుంటే పల్లెలన్నీ ఎలా బోసిపోయి వుండేవో కూడా వివరించాడు. ''ఆ రెండు వీధుల్లోనూ ఎనిమిదే ఇండ్లున్నవి. అందులో ఏడూ ఒకే వీధిలో వున్నవి. రెండవవీధిలో ఉన్నది తమ యిల్లు మాత్రమే. ఆ ఒక్క దీపమూ ఆరిపోతే ఆ వీధి మొత్తమూ శూన్యమే అవుతుంది''. ఇది 1960 నాటికి సీమ పల్లెల స్థితి. ఈ విధంగా వలసలో వెళ్ళినవారు ఎవరెవరు ఎక్కడెక్కడ ఎలా బతుకుతుంటుంటారో ఎవరికీ తెలిసేది కాదు. కన్నతల్లిలా పెంచిన పల్లెను వదిలి వెళ్ళిపోవటానికి కారణమైన కరువు పరిస్థితులు ఎలా వుండేవో తెలియజెప్పటానికి రచయిత మొగిలి గ్రామాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని ఇలా వర్ణిస్తాడు : ''మొగిలికొండ ఎండకు కణకణలాడుతున్నది. పచ్చని కొండవాలు బూడిద వర్ణంగా కన్పిస్తున్నది. కనుమ కింది మామిడితోట గలగల మంటూ ఆకులను రాల్చివేస్తున్నది. గోవురాతి పక్కనున్న నేరేడు చెట్టులోని చిలుకలు పత్తాలేవు. ఆ పక్కనే పండుముత్తయిదువ వలె నిండుగా కన్పిస్తుండిన అత్తిచెట్టు వాడి వత్తలైపోయింది''. పచ్చదనమంతా వాడిపోయి కొండలన్నీ ఎండిన రంగులోకి మారటం కరువు బలిసివుందనటానికి ప్రతీక. ప్రకృతి పచ్చదనమంతా పాడైపోయి మోడుగా మారిన సీమ కరువు దృశ్యాన్ని సభా అద్భుతంగా వర్ణిస్తాడు. ''సంజ వెలుగులో ప్రకృతి గింజకుంటూ ఉన్నది. శోభాయమానమై కళకళలాడే ఆ పల్లెటూరు కరువు రక్కసి వక్రంలో నలిగిపోతున్నది. పల్లెకు తూర్పుదిక్కున పచ్చని తమలపాకులతో విచ్చుకొని అతిథులను గౌరవించే ఆకుతోటల్లో పక్షుల కలకలరావములేవీ విన్పించటం లేదు. ఆకసాన్ని అందుకునే అవిశలు ఏనాడో అదృశ్యమై పోయినవి. వాటిపైకెక్కే ఆధారమే లేక దిగజారి నేలను ముద్దిడుకొని మళ్ళీ పైకెగబ్రాకే తమలపాకుల తీగలు నూలుపోగులై నుసినుసిగా రాలిపోయినవి. ... అరటిచెట్లు పోలికలైననూ లేవు. ఎడారిలో మొలిచే చెట్లైనా లేవక్కడ! నల్లతుమ్మలు కూడా కొల్లబోయినవి''. సీమచుట్టూ విచ్చలవిడిగా కన్పించే తుమ్మచెట్లు కూడా ఎండిపోయి వుండటంలాంటి దృశ్యాలు కరువుస్థాయిని తెలియజేస్తాయి. రచయిత మొగిలి మేనమామ ఊరైన జెట్టిపల్లెను ఇలా చిత్రిస్తాడు : ''పల్లె చెరువు కింది పొలాలన్నీ బీడుపడి పగుళ్ళు వారినవి. తడకర ఏటిగట్టు టెంకాయ చెట్లన్నీ తలలు వాల్చేశాయి. పెద్ద చెరువుకింద బావులూ, బారులూ ఏకంగా కనిపించే రోజులు పోయి బారులే బావులైపోయినవి. ఒడ్డులో జంబుపోచైనా లేదు. ఎద్దులచెరువు రూపాన్నే మార్చుకొన్నది. మంచినీళ్ళకుంట పేరు మాత్రమే మిగిలింది. బిల్రాజుకుంటలో తుమ్మపోచైనా లేదు. నాగులమ్మ మడుగులో నల్లేర్లయినా మొలవడం లేదు. రస్తాకిరుగడలా మేరుపర్వతాల్లా కన్పించే మద్దిచెట్లు మచ్చుకైనా కన్పించటం లేదు''.
కరువు వచ్చిన ప్రతిసారీ సీమప్రజలు ఆహారం కోసం నానా అగచాట్లు పడేవారు. వర్షం లేక పంటలు పండవు. దీంతో ఆకులు అలములు, గడ్డలు, గింజలు, ప్రకృతి నుంచి వచ్చే వివిధ రకాల తిండిని ఎంతో కష్టపడి దూరప్రాంతాల నుంచి తెచ్చుకొని తినేవారు. ''అక్కడికి మూడు మైళ్ళలో ఉన్నది ఈతాకుల కోన. ఆ కోనలో దాదాపు అన్నిచెట్లూ కొట్టివేశారు. అదృష్టవశాత్తు ఎక్కడో ఒక పిలక ఉండక పోతుందా అని సుబ్బయ్య ఆశ. దొరికితే ఈతపిలకను కొట్టి ఆ గడ్డను తీసుకురావటం, లేనిచో కత్తాయి గడ్డకోసం గాలించటం, రెండూ దొరక్కపోతే నిమ్మటాయి గడ్డలుంటాయి. అవి చిలగడదుంపల్లా వుంటాయి. ఏ బండ అంచుల్లోనో, గుండ్లనెరికల్లోనో దొరుకుతుంటాయి. ఏవీ దొరక్కపోతే ఎలికంజేవులైనా దొరికితీరుతాయి. ఉప్పు కారం వేసి తినవచ్చు''. ఇక్కడ రచయిత ఎలుక చెవులు అనే అరుదైన శాకాహారం పరిచయం చేస్తాడు. ఇవి చాలా రుచిగా ఉంటాయి. ఇలాంటి వాటన్నిటికోసం సుబ్బయ్య అడవికి వెళ్తే సుబ్బయ్య భార్య ''కాంతమ్మ కూలి చేస్తుంది. కానీ నాలుగు మాసాలనుంచి అలాంటి అవకాశాలే లేవా ఊళ్ళో. ఏటిగట్టున తుంగగడ్డల కోసం వెళుతుంది. మైలూ మైలున్నర తిరిగితే గానీ బుట్టడైనా దొరకవు'' ఇది కరువుకాలంలో స్త్రీల పరిస్థితి! పిల్లలు సైతం తిండి కోసం పరుగులు తీయాల్సి వచ్చేది. మొగిలి చెల్లెలు నాగమ్మ ''ఆనాడు వెళ్ళింది తమ్మకుప్పం అడవికి. అసలు దేవదారుచెట్లు కనిపిస్తే చాలు ఆ చుట్టూ యింకే ఆకులు రాలిపడి వున్నా ఏరివేస్తున్నారు జనాలు''. ఆకులు తినైనా ప్రాణం నిలుపుకుందామన్నా ఆకులు కూడా దొరకని పరిస్థితి. అయినా దొరికినా ఏ ఆకునైనా సరే ఉడికించుకొని తినాల్సిందే. మొగిలి ఊళ్ళోకెళ్ళి చింతగింజలను ఏరుకొని వస్తాడు. ఇవి ఉడకేసుకొని తింటారు. ఇప్పటికీ సీమ కరువులో జీవించిన కొంతమంది పెద్దలను కదిలిస్తే చాలు, ఎన్నో రకాలుగా అడవితల్లి అందించిన ఆహారాన్ని మనతో చెబుతూ కరువుకాలాన్ని తలచుకొని కంటతడి పెడుతుంటారు. ఇలా ఇంటిల్లిపాదీ ఎంతో కష్టపడి సేకరించుకొని వస్తే ఆ రాత్రికి ఆ ఇంట్లోవాళ్ళకి ఆకలి సగం మాత్రమే తీరుతుంది. తెనాలి ప్రాంతంలో గుమస్తా పని చేస్తున్న మొగిలి తాను ప్రేమించిన లలితకు సీమ కరువు గురించి తెలియజేస్తాడు. ''మొగిలి మెల్లగా గంగ కథనంతోపాటు కరువు విలయాన్ని కూడా చెబుతూ వస్తుంటే లలిత కన్నీటితో ముద్దకట్టిపోయింది. ఈ భరత ఖండంలో రాయలసీమ వంటి భూభాగం కూడా ఒకటున్నదా? మనుషులు ఆకులూ, దుంపలూ తింటూ బతుకుతున్నారా? అని ఆశ్చర్యపోతుంది''. ఇటువంటి అభిప్రాయాలు నవలా కాలానికి ఎంతోమంది సీమేతరులకు ఉండేవని రచయిత అభిప్రాయం.
ఈ నవలను చదివిన కొడవటిగంటి కుటుంబరావు ఫిబ్రవరి 4, 1970లో ఆంధ్రప్రభ వారపత్రికలో ... ''ఈ నవలలో నాకు అత్యుత్తమంగా కనిపించినది స్థలాభిమానం. మొదటి యాభై పేజీల్లోనూ మనకు రాయలసీమ గడ్డ, జీవితమూ ఎంతో ప్రేమతో చిత్రించటం కనపడుతుంది. ఇది నవలల్లో చాలా అరుదు. క్షామ పరిస్థితి వర్ణన ప్రశంసనీయంగా వుంది. ఆవునూ, దూడనూ ఇతర పాత్రలతో సమాన స్థాయిలో ఉంచటం కూడా నాకు ముచ్చటగా తోచింది. ఇవి మినహాయిస్తే ఇది చాలా పేలవమైన రచన''. రాయలసీమను అభివృద్ధి పథంలోకి నడిపించటానికి రచయిత కె.సభా పడిన వేదనకు ప్రతిరూపం ఈ నవల. అందుకే రచయిత అవకాశమున్న ప్రతి చోటా సీమ అభివృద్ధి ఎలా జరగాలో చర్చిస్తూ రచన సాగిస్తుంటాడు. ఈ తపన పరిస్థితుల నుంచి పుట్టిందే తప్ప కాలయాపనకోసం పుట్టలేదని చెప్పవచ్చు. ''హృదయ ప్రాధాన్యం, మానవత్వం, మహౌన్నత్వం, నిత్య జీవిత సాన్నిహిత్యం, సరళత్వం, సుబోధకత్వం ఆధునిక సాహిత్యం యొక్క ప్రధాన లక్షణాలు'' అంటాడు ప్రముఖ విమర్శకులు రాచమల్లు రామచంద్రారెడ్డి. నిత్య జీవితంతో కలిసి నడచిన సాహిత్యం ఏదైనా ఆధునికమేనని చెప్పిన ఆయన మాటలు ఈ నవలకు సాక్షీభూతాలు. ఆనాటి సీమ పరిస్థితులను ఎంతో అద్భుతంగా చిత్రించిన మొగిలి నవల రాయలసీమ నవలా సాహిత్య చరిత్రలో ఒక కలికితురాయిగా చెప్పొచ్చు.