మేడిపండు సమాజానికి మేలిమి భాష్యకారుడు


రావిశాస్త్రి శతజయంతి నివాళి

- తెలకపల్లి రవి
రావి శాస్త్రిగా పేరొందిన రాచకొండ విశ్వనాథ శాస్త్రి తెలుగు కథా సాహిత్యంలో, నవలా రచనలో తనకంటూ ఒక ఒరవడి ఏర్పాటు చేసుకున్న ప్రముఖ రచయిత. స్వతహాగా న్యాయవాది అయిన రావిశాస్త్రి న్యాయస్థానంలోనే గాక తన జీవితంలోనూ అహరహం పేదలకు న్యాయం కోసం కలం అంకితం చేసిన గొప్ప రచయిత. వర్గ సమాజంలో ప్రత్యక్షంగానే గాక కనిపించకుండా సాగే క్రూరమైన పీడననూ, న్యాయ ప్రక్రియలో వర్గ వైరుధ్యాలను కళ్లకు కట్టిన ప్రజా రచయిత. కమ్యూనిస్టు భావజాలంతో ప్రభావితుడైన చైతన్యవంతుడు. 1922 జులై 30న విశాఖ జిల్లా తుమ్మపాలెంలో పుట్టిన రావిశాస్త్రికి ఇది శత జయంతి వత్సరం.


1940లలో ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో తత్వశాస్త్రంలో బి.ఎ ఆనర్స్‌ చదివిన రావిశాస్త్రి తర్వాత మద్రాసులో న్యాయశాస్త్రం అభ్యసించారు. శ్రీకాకుళం, విశాఖ జిల్లాల ప్రజా జీవితాన్ని లోతుగా పరిశీలించడం మొదలుపెట్టారు. యాభైలో ప్రాక్టీసు మొదలుపెట్టే నాటికే ఆయనకు ప్రగతిశీల భావాలు పట్టుపడ్డాయి. యాభయ్యవ దశకంలో విశాఖ జిల్లా యువజన సంఘ అధ్యక్షులుగా ఉన్నారు. విశాఖ రచయితల సంఘాన్ని నడిపించారు. చాలాకాలం విరసంతో ఉన్నారు. న్యాయవాదిగానే గాక విశాఖలో ప్రజాసంఘాల నేతలకూ యువతకు ఆయన ఎప్పుడూ అండగా ఉండేవారు. రచయితగానూ, న్యాయవాదిగానూ, స్నేహశీలిగానూ రావిశాస్త్రి విశాఖ ప్రజా జీవితంలో విడదీయరాని భాగమయ్యారు. కాని ఇతర చోట్ల తెలుగువారి ప్రియతమ రచయితగా చెరగని ముద్ర వేశారు.
1938లో 'వినోదిని' పత్రికలో అచ్చయిన 'దేవుడే
చేశాడు' ఆయన తొలి కథ. 1993లో వెలువడిన 'ఇల్లు' చివరి రచన. తానెలా రచయితనైందీ ఆయనే ఇలా రాశారు : ''పెద్దలు చెప్పిన కథలు వినీ, చదివి నాకు కథల్లో ఆసక్తి కలిగింది. పెద్ద వాళ్ళను ఇమిటేట్‌ చేద్దామనే ఉత్సాహం అప్పట్లో నాకు చాలా వుండేదని ఇప్పుడు నాకు బాగా స్పష్టంగా తెలుస్తోంది. అది అప్పుడు నాకు బాగా గొప్పగా కూడా తోచింది. నేను మొదట కథలు రాసినప్పుడు సరదా కోసమూ, గొప్ప కోసమూ తప్ప మరెందు గురించి రాయలేదు. మనం కూడా కథలు రాశాము. అవి పత్రికల్లో పడ్డాయి. అంటే నాకు చెడ్డ గొప్పగా వుండేది''. అని ఆయన తర్వాతి కాలంలో రాసుకున్నారు.
అలాగే ఆగిపోయివుంటే ఆయన రావిశాస్త్రి అయ్యేవారు కాదు. ఆయన రచనా యాత్ర ఉన్నత శిఖరాలకేసి సాగింది. సమాజంలో జరిగే అన్యాయాల గురించి, పేదల బాధల గురించి రాయాలని ఆయన గాఢంగా అర్థం చేసుకున్నారు. మొదట్లో మారు పేరుతో కొన్ని రచనలు చేసినా అసలు పేరుతో తొలిసారిగా 'అల్పజీవి' నవల రాశారు. అది 'భారతి'లో ప్రచురితమైంది. అభద్రత, ఆత్మన్యూనతా భావం అందులో కళ్లకు కట్టారు. శ్రీశ్రీ 'కోనేటిరావు కథల్లా', గోపీచంద్‌ 'అసమర్థుని జీవయాత్ర'లా, కొడవటిగంటి కుటుంబరావు గారి 'బ్రతుకు భయం'లో సీతప్పలా రావిశాస్త్రి సృష్టించిన 'అల్పజీవి' సుబ్బయ్య అందరినీ ఆకర్షించాడు. ఆందోళన పెట్టాడు. అల్పజీవి జేమ్స్‌ జాయిస్‌ 'చైతన్య స్రవంతి' తరహాలో నడుస్తుంది. పరమ పిరికివాడైన సుబ్బయ్య పాత్ర చివరకు తనకే అసహ్యం కలిగించిందని అంటూ ఆయన 'చివర మాట'లో ఇలా రాశారు. 'పాపుల్లో సాహసులూ వుంటారు. భయస్తులూ వుంటారు. కాని భయానికి, మంచికి పొందిక లేదు. పిరికి వారెవరూ కూడా మంచివారు కాజాలరు. మంచికి నిలబడలేరు. మంచిగా వుండాలంటే గుండె నిబ్బరం చాలా వుండాలి' ఈ సూత్రాన్ని రావిశాస్త్రి జీవితాంతం నొక్కి చెబుతూ వచ్చారు. 'తప్పులైతే అందరూ చేస్తారు. త్యాగాలు మాత్రం కొందరే చేస్తారు' అని పోరాడే యోధులకు తన రచనలు అంకితం చేశారు.
ఆరు సారా కథలు, ఆరు సారో కథలు, రాచకొండ కలకంఠి కథలు, రాజు-మహిషి, గోవులస్తున్నాయి జాగ్రత్త, రుక్కులు, సొమ్ములు పోనాయండి, రత్తాలు-రాంబాబు, మూడు కథల బంగారం, ఇల్లు ఆయన రచనలు. ఇందులో ప్రతి ఒక్కటి సామాజిక వాస్తవికతకు అద్దం పట్టేదే. 'నిజం', 'విషాదం', 'తిరస్క ృతి' వంటి నాటకాలలోనూ ఆయన ఇదే పని చేశారు. న్యాయవ్యవస్థ డొల్లతనాన్ని, కపటత్వాన్ని ఆవిష్కరించడం ఆయన ప్రత్యేకత. పాలక వర్గాల నయవంచనను, దోపిడిని ఎండగట్టడంలో ఆయన కలం చాలా పదునైంది. 'ప్రస్తుతం మన దేశంలో ప్రతిరోజూ ప్రతిచోటా కూడా ఎందరో అమాయకులు చేయని నేరానికి శిక్షలు అనుభవించడం జరుగుతోంది. కాని ఈ మాత్రం డబ్బూ పలుకుబడి, పదవీ హౌదా కలవాడెవడూ పడడు. ఒకవేళ ఇరుక్కున్నా తప్పించుకోగలడు' అని 'నిజం' ముందుమాటలో రాశారు. ఇదే కథలోనూ పాత్రలు సంభాషణల ద్వారా చెబుతారు. 'పిపీలికం' అనే కథలో ఒక చీమ సత్యాన్వేషణకై బయలుదేరుతుంది. అనేక మజిలీలు గడిపి తిరిగొస్తుంది. వచ్చేసరికి దాని పుట్టలో పాము ఉంటుంది. తాను చీమనని, పాములు తమ పుట్టలు ఆక్రమిస్తాయని చీమకు అప్పుడే తెలుస్తుంది. సుమతీ శతకకారుడు చెప్పినట్టు అది అన్ని చీమలను సమీకరించి పామును హతమారుస్తుంది. 'వేతన శర్మ' కథ పాలకులు తమ ప్రయోజనాలకై నడిమ తరగతిని ఎలా సృష్టించేదీ చెబుతుంది. మంచి చెడ్డల మధ్య ఘర్షణలో మనుషులు హీరోలు, విలన్లుగా స్థిరంగా వుండరని చెప్పడానికి మూడు కథల బంగారంలో బంగారుబాబు పరిణామక్రమం చిత్రిస్తారు.
ప్రబంధ కవులు ప్రకృతి నుంచి, శఅంగార జీవనం నుంచి ఉపమానాలు తీసుకుంటే రావిశాస్త్రి సామాజిక జీవనం నుంచి, నిత్య జీవిత పరిశీలన నుంచి అతి చక్కని ఉపమానాలు సృష్టించారు. ఆయన వాక్యాలు, ఉత్తరాంధ్ర మాండలికంలో ఉపమానాలు వెల్లువలతో అలా సాగిపోతూనే వుంటాయి. ప్రతి వాక్యం ప్రతి పదం వర్గ సమాజ నిష్టుర రూపాన్ని ఆవిష్కరించేదే. ఆయన కథల్లోగాని, నవలల్లోగాని కథ కన్నా కథనం, పాత్రల చిత్రణ, ఉపమానాలే ఎక్కువ భాగాన్ని ఆక్రమిస్తాయి. హాస్యం వ్యంగ్యం తాండవిస్తాయి. రంగారావు రంగేళి పురుషుడేగాక రంగుల పురుషుడు కూడా అంటాడు. రావిశాస్త్రి శైలిని అనుసరించడానికి చాలామంది ప్రయత్నించారు. బీనాదేవి ఆ విషయంలో చాలా వరకూ కృతకృత్యులయ్యారు.
రావిశాస్త్రి పాత్రల్లో ఎక్కువ భాగం 'అలగాజనం' లేదా సైద్ధాంతిక పరిభాషలో 'లంపెన్‌ ప్రొలిటేరియట్‌'గా ఉంటారు. వ్యభిచారిణులు, బ్రోకర్లు, దొంగలు, లంచగొండి పోలీసులు, పిక్‌ పాకెటర్లు, తాగుబోతులు, దారితప్పిన లాయర్లు, లోఫర్లు, డాఫర్లతో ఆయన రచనలన్నీ నిండి వుంటాయి. వారే కొండంత జీవిత సత్యాలు చెప్పే రుషుల్లా కనబడతారు. 'పతితులార, భ్రష్టులార' అని శ్రీశ్రీ సంబోధించిన అథోజగత్‌ సహౌదరులపై సానుభూతికిది సంకేతమని విమర్శకుల అభిప్రాయం. భిన్నాభిప్రాయాలూ వున్నాయి. శ్రీశ్రీతో, గురజాడతో ఆయనను పోల్చుతూ రాసిన వారున్నారు. గురజాడ తరహా వ్యంగ్యం, మాండలికం కూడా రావిశాస్త్రిలో చూస్తాం. అంతేగాక ఆయన కూడా కోర్టుల చుట్టూ తిప్పి అమాయకులను వేధించే రామప్పంతులు వంటి వారిని గురజాడా సృష్టించారు. గోర్కి కొన్ని కథల్లో అధోజగత్‌ సహౌదరులను చిత్రించినా అలాంటి జీవితాలతో గల పరిచయాన్ని బట్టి ఆ పాత్రలు చిత్రించానని గోర్కి చెబుతారు. నిస్సారమైన జీవితాల కన్నా అవి కొంత మెరుగ్గా కన్పించాయంటారు. కాని రావిశాస్త్రి రచనల్లో ఇలాంటి పాత్రలే కథను నడిపించే ప్రొటోగనిస్టులుగా వుంటాయి. 'రత్తాలు-రాంబాబు' 'ఆంధ్రజ్యోతి'లో సీరియల్‌గా వస్తున్నప్పుడు ఈ విషయమై సుదీర్ఘ చర్చ జరిగింది. 'మూడు కథల బంగారం'కు ముందుమాటలో ఆయన ఇలా చెప్పారు : 'నేను ఎవరో పాశ్చాత్య రచయిత రాయగా ఎక్కడో చదివాను. అతను అవినీతి గురించి చెప్తూ మంచి వాళ్ళు కొంతమంది అవినీతిని మొదటిసారిగా చూసి అసహ్యించుకుంటారంటాడు. తర్వాత కొంతకాలానికి వారికి ఆ అవినీతి పట్ల నిర్లిప్తత ఏర్పడుతుందట. ఆ నిర్లిప్తత లోంచి కొంత కాలానికి అభిమానం చిగురిస్తుంది. అ అభిమానం చివరకు వారు ఆ అవినీతిని ఆలింగనం చేసుకోవడానికి దారి తీస్తుందట.' తన నవలలో సూర్రావెడ్డు గురించి ఈ వాక్యాలు రాసినా ఈ మాటల్లో తన రచనా శైలిని గూడా వివరించారని అనిపించకమానదు.
రావిశాస్త్రి కాలమిస్టు కూడా. ఆనాటి పత్రిక 'జనశక్తి'లో వ్యాసాలు, స్కెచ్‌లు రాశారు. పులి పవర్లు అన్న దాంట్లో ఇలా రాస్తారు : 'సింహాసనాల మీద పులులు కూర్చుంటే గోవులకీ, గొర్రెలకీ మరింక బతుకులుండవు. రాజులైనా, మంత్రులైనా ప్రజలను రక్షించే వాళ్ళుండాలి కాని భక్షించే వాళ్ళుండకూడదు. ఎక్కడైనా సరే, ఏ దేశంలోనైనా సరే రాజ్యం చేసే రాజుకి పులి పవర్లుండడం ఏ సమయంలో కూడా ప్రజలకంత క్షేమకరం కాదు. అటువంటి పవర్లు గోవులక్కాకుండా గోముఖ వ్యాఘ్రాల చేతుల్లో వుంటే మరింక ప్రజల పాట్లు చెప్పేదేముంది? పేదల్ని రక్షించడానికని బయల్దేరిన నాయకులు పేదల్ని బక్షించే వాళ్ళుగా తయారవకుండా పేదలే కాసుకోవాలి. ఎందుచేతనంటే పులి పవర్లు గల పెద్దలు పులులుగా మారడానికి సరదా పడుతుంటారు ఎల్లప్పుడూ'.
రావిశాస్త్రి రచనల్లో అన్నిటికన్నా ప్రధానంగా చెప్పుకో వలసింది న్యాయవ్యవస్థ అక్షరీకరణే. ప్రస్తుత భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి ఎన్‌.వి.రమణ ఇటీవల చాలాసార్లు ఆ విషయం ప్రస్తావిస్తుండడం విశేషం. పౌరహక్కులు, గోప్యత, భావప్రకటనా స్వేచ్ఛ ప్రతిదీ సవాలునెదుర్కొంటూ రాజద్రోహం కేసుల్లో ప్రాణాలు కోల్పోతున్నప్పుడు ప్రభుత్వ సంస్థలు తెగనమ్ముతున్నప్పుడు రావిశాస్త్రి రచనల అధ్యయనం ఎంతైనా అవసరమవుతుంది. ఉద్యమాలు, పోరాటాల గురించి రచనలు వున్నంతగా మనకు పై తరగతుల బూటకాలు న్యాయం పేరిట చట్టం పేరిట జరిగే దారుణాల గురించి చెప్పిన రచనలు లేవు. వ్యంగ్యం, హాస్యం కూడా తగ్గిపోతున్న స్థితి. కనుకనే ఆయన 1993 నవంబరు 10న కన్ను మూశారు గాని... ఆయన రచనలు మాత్రం చైతన్యం పంచుతూనే ఉన్నాయి. ఇలాంటి సమయంలో రావిశాస్త్రి శత జయంతిని ఆయనకు జోహార్ల ర్పించడానికే గాక ప్రతిభావంతమైన ఆయన శైలిని సాహిత్య సంపదను అధ్యయనం చేయడానికి ఈ సందర్భాన్ని ఉపయోగిద్దాం. ఎందుకంటే శ్రీశ్రీ అన్నట్టు 'శతాబ్దాల కిందట ఒక రావి గౌతముణ్ని ప్రభావితం చేసింది. ఈ శతాబ్దంలో ఒక రావి తెలుగువారిని ప్రభావితం చేసి ప్రబుద్ధుల్ని చేస్తుంది'.