మహాభారతంలో స్త్రీ పాత్రల చిత్రణ

డాక్టర్‌ శివుని రాజేశ్వరి
విశ్రాంతాచార్యులు

96522 48978
మహాభారతం స్త్రీ ప్రధానంగా రచింపబడింది. స్త్రీ సంబంధి అయిన విషయ సాంకల్యం కోసం కొంత చారిత్రక సత్య కథనం చేసిన మహాభారతాన్ని పరిశీలించడం ద్వారా ఆయా కాలాల్లో భారతీయ సమాజం స్త్రీకి ఇచ్చిన స్థానాన్ని నిర్ణయించవచ్చు. భారతంలో ప్రధాన స్త్రీ పాత్రలు ప్రాభవోన్నత స్థానంలో ఉండడంతో వారి ఆధారంగా సామాన్య గృహిణి జీవితాన్ని అంచనా వేయడం కష్ట సాధ్యమే. అయితే ఏ రచన అయినా ఆనాటి సమాజాన్ని దాటిపోలేదు. భారతంలో ఏ మూలలో దాగిన అతి చిన్న పాత్ర ఆనాటి సమాజానికి వాస్తవిక ప్రతిబింబం. ఆ దృష్ట్యా భారతంలో పేరులేని గృహిణి పాత్రలు, ప్రధాన కథకు సంబంధం కాని పాత్రలు, గుర్తింపుకు నోచుకోని పాత్రలు వెతికి వెతికి తీయడం జరిగింది. వాస్తవానికి ఇటువంటి స్త్రీ పాత్రలే ఆనాటి భారతీయ సమాజంలో స్త్రీకున్న స్థానాన్ని మనముందు ఆవిష్కరించేవి.
వేదాల్లో స్త్రీకి సముచిత స్థానమే ఉన్నా బ్రాహ్మణాలు, సూత్రాల కాలానికి స్త్రీల స్థానంలో మార్పు వచ్చింది. భారతీయ సమాజం స్త్రీని ప్రశంసిస్తూనే మెలమెల్లగా ఆమెను గురుతర బాధ్యతలనుంచి తప్పిస్తూ సుకుమారిగా, అబలగా మారుస్తూ ఆమెను పురుషుడి రక్షణ కిందకు తెచ్చింది. పురాణకాలానికి స్త్రీకి స్వంత ఉనికి లేకుండా పోయింది. పతిభక్తి పేరుతో ఆమె మెడలు వంచి దాసిని కావించింది. గృహకృత్యాలకు పరిమితం చేస్తూ రానురాను స్త్రీ శక్తులను, బుద్ధిసూక్ష్మతలను విస్మరిస్తూ సమాజం ఆమెను అబలగా పేర్కొంటూ చివరకు
పితారక్షతే కౌమారే, భర్తా రక్షతి యౌవనే
రక్షంతి స్తవిరేపుత్రా న స్త్రీ స్వాతంత్య్ర మర్హతి- అని నిర్ణయించింది.
భారతంలో స్త్రీ పాత్రల వర్గీకరణ
ఆంధ్ర మహాభారతం ఆయా పర్వాల్లో ఎందరో స్త్రీలను పేర్కొంది. వీనిలో కొందరు రాచకన్నియలు, ఋషి పత్నులు, దేవ యోనులు, వీరపత్నులు, గురు పుత్రికలు, పరిత్యక్తలు, ధీరలు, అసూర్యంపశ్యలు, ముగ్దలు, యోగినులు, మహా మహిమాన్వితలు అయిన స్త్రీలు ఎందరో ఉన్నారు. సౌలభ్యం కోసం ఈ స్త్రీ పాత్ర సముదాయాన్ని కొన్ని విభాగాలుగా విభజించుకోవచ్చు అంటారు యశోదారెడ్డి తన 'భారతంలో స్త్రీ' అన్న గ్రంథంలో.
1. సాహిత్య దృష్టితో నాయికా ప్రాధాన్యంతో నాయికా - పోషక పాత్రలనీ, ఉదాత్తనుదాత్త పాత్రలన్ని
ఉత్తమ - మధ్యమ - నీచ పాత్రలని విభజించవచ్చు.
2. రస ప్రాధాన్యంతో - శృంగార నాయికలు - వీర వనితలుగాను, నాయికా భేదంతో అష్టవిధ నాయికలుగా చూడవచ్చు.
3. స్వభావాన్ని అనుసరించి - ధీర, ధీరాధీర, మధ్యాధీర, మాతృత్వ దృష్టితో వాత్సల్యరూప, కార్య సాధన రూప త్యాగ స్వరూప అని వర్గీకరించవచ్చు.
4. జన్మల ఆధారంగా - దేవయోనులు, రాజ వంశజులు, రాక్షస యోనులు, ముని పత్నులు, కన్యలు సామాన్య గృహిణిగా చూపవచ్చు. ఈ విభాగాలు కాక, సౌలభ్యం కోసం కథా దృష్టితో భారత స్త్రీ పాత్రలను మూడు భాగాలుగా విభజించవలసి వచ్చింది. కథా దృష్టితో 1. ప్రధాన కథా గత స్త్రీ పాత్రలు 2. ప్రాసంగికేతివృత్త స్త్రీ పాత్రలు. 3. ధర్మ కథా గత స్త్రీ పాత్రలు అని వర్గీకరించారు యశోదారెడ్డి.
1. మొదటి విభాగం : 'ప్రధాన కథాగత స్త్రీ పాత్రలు ప్రధాన భారత కథతో అంటే కురుక్షేత్ర సంగ్రామంతో ప్రత్యక్షంగా సంబంధం కలిగిన పాత్రలు. వీరిని ప్రధాన స్త్రీ పాత్రలుగా పేర్కొనవచ్చు. ద్రౌపది, కుంతి, గాంధారి, సుధేష్ట, అంబ చేరుతారు. భారతకథతో సంబంధం ఉన్నా, అంత ప్రధానంగా కనిపించని స్త్రీ పాత్రలు గౌణ పాత్రలు... ఆ కోవలోకి సుభద్ర, ఉత్తర, ఉలూపి, చిత్రాంగద చేరతారు.
2. రెండవ విభాగం : 'ప్రాసంగికేతివృత్త పాత్రలలో ప్రాసంగిక కథల్లో వచ్చే స్త్రీ పాత్రలు చేరుతారు. శకుంతల, దమయంతి, శర్మిష్ఠ, దేవయాని మొదలైనవారు.
3. మూడవ విభాగం : 'ధర్మోపదేశాత్మక కథాగత స్త్రీ పాత్రలలో భారత కాలం నాటి సామాజిక స్త్రీ ధర్మ స్వరూపాన్ని ప్రసంగించేటపుడు వచ్చే పాత్రలు. వీరిని సంకీర్ణ స్త్రీ పాత్రలుగా పేర్కొనవచ్చు. భారతీయ సంఘంలో నెలకొన్న వైవాహిక వ్యవస్థ, సామాన్య స్త్రీ ధర్మాలు, కులస్త్రీ పద్ధతులు, పతివ్రతా విధానాలు, సహగమనం, విరాగ జీవితం మొదలైన అంశాలన్నీ స్త్రీ సామాజిక జీవితాన్ని ప్రతిబింబిస్తూ ఉంటాయి. ఇవన్నీ స్త్రీని అవగాహన చేసుకోవడానికి, సంఘంలో ఆమె స్థానాన్ని నిర్ణయించడానికి భారతీయ స్త్రీ జీవిత చరిత్రను సంపూర్ణంగా దర్శించడానికి వీలు కల్పిస్తాయి. ఈ రెండు విభాగాల్లోని స్త్రీ పాత్రల వివేచన ఎందరో చర్చించారు. కానీ మూడవ విభాగం లో వచ్చే స్త్రీ పాత్రల ద్వారానే ఆనాటి సమాజంలో స్త్రీ వాస్తవ జీవిత చిత్రణ అర్థమవుతుంది.
మహా భారత కాలానికే స్త్రీల పట్ల సమాజంలో ఒక విపరీతమైన భావం ఏర్పడింది. ధర్మజుడు పాపానికంతా స్త్రీలే మూలం అని గట్టిగా నమ్మాడు. దాన్ని నిష్కర్షగా ప్రకటిస్తూ భీష్మపితామహున్ని స్త్రీల స్వభావాన్ని చెప్పమని కోరాడు. భీష్ముడు సైతం ధర్మజునితో ఏకీభవిస్తూ 'అతివలు నీ చెప్పినట్టివార దీనికి 'నారద పంచచూడా సంవాదం', 'బన బరగు నితిహాసము విను' అంటూ ప్రారంభించాడు. పంచచూడ అప్సరస, నారదమహర్షికి స్త్రీ స్వభావాన్ని వివరించిన దేవతా స్త్రీ. నారదుడు అతి నిగూఢమైన వనితా స్వభావాన్ని తెలియజెప్పమని పంచచూడను కోరాడు. 'తగునయ్య వనిత లకు వనితా జనముల దుశ్చేష్టితములు నాక్రువ్వగ' అంటూ వ్యక్తపరిచింది. స్త్రీ జనసామాన్య ధర్మాన్ని అనుసరించి తన జాతిని గూర్చి తానే విమర్శిస్తున్నట్లు స్త్రీ స్వభావాన్ని గూర్చి వివరించింది. (ఆం.మహా.భార. అను.ప.ఆ.2-172) చాంచల్యమే స్త్రీ ప్రకృతిగా, విశ్వాస ఘాతుకమే ఆమె నైజంగా, పర పురుషాసక్తే ఆమె శీల ప్రవృత్తిగా సూచించింది. స్వభావతహా స్త్రీ స్వేచ్ఛా చారిణి అంటూ చెప్పిన పంచచూడను మెచ్చుకుంటూ నారదుడు 'నిజమాడితివి' అంటూ ఆమె మాటను దృఢపరిచాడు. ఈ నారద మహర్షి వాక్కులు వేద వాక్కులుగా భీష్ముడు ధర్మజునికి చెప్పాడు. స్త్రీ పాత్ర ద్వారా స్త్రీల శీల స్వభావాన్ని వక్రీకరించడం ఇక్కడ ప్రధానం.
స్త్రీకి వివాహం తప్పనిసరి విధిగా నిర్ణయించింది మహా భారతం. అందుకు 'వృద్ధకన్య' వృత్తాంతమే సాక్ష్యం. భారతీయ సంఘంలో బ్రహ్మచారిణులైన స్త్రీలు ఒకరో ఇద్దరో లేకపోలేదు. కానీ ధర్మం స్త్రీకి వివాహాన్ని ప్రధానంగా సూచించింది. కన్య తనెంతటి విద్యావతి, వివేక సంపన్న, తపోపవాస నిరత, పారమార్థిక చింతనాసక్త ఐనప్పటికీ ఆమెకు వైవాహిక విధి తప్పనిసరిగా పేర్కొంది. వృద్ధకన్య గర్గ వంశోద్భవుడు 'ఖని' అనే తపోధనుని కూతురు. పతిని వరింపక, బ్రహ్మ వ్రతాన్ని అవలంబిస్తూ తపస్సు చేసుకుంటూ పండు ముదుసలియై చివరకు పరలోక గమనాన్ని కోరింది. నారదుడు విషయాన్ని గ్రహించి ఆమెకు హితాన్ని బోధించాడు.
''విను పాణిగ్రహణము సేయని వనితకు బుణ్యలోక మప్రాప్యము గావున నేయు పాయమునైనను దగియెడు వరువరింపు నళినదళాక్షీ' (ఆం.మహా.భార. శల్య. ఆ.ప. 2-210) అని సూచించాడు. అపుడు ఆ తపస్విని ఉపాయం ఆలోచించింది. నిజ తపంలో అర్ధభాగాన్ని లంచంగా ఇస్తూ గాలవుని కొడుకును భర్తగా వరించింది. కేవలం ఏక రాత్ర సహవాస రూపమైన వైవాహిక జీవితాన్ని గడిపింది. తరువాత ఆమె దేవలోకానికి వెళ్ళిపోయింది. సులభ కూడా మహావిజ్ఞాని, బ్రహ్మజ్ఞాని, ప్రజ్ఞాశీలి అయినా తగిన వరుని కోసం ప్రయత్నించింది. కానీ వరుడు లభింపక జనక మహారాజునే ప్రశ్నించ వచ్చిన ప్రజ్ఞాశీలి.
వైవాహిక వ్యవస్థ
భారతంలో 'అష్టవిధ వివాహాల' ప్రస్తావన ఉంది. వీనిలో స్త్రీకి 'గాంధర్వ వివాహ పద్ధతిలో తప్ప మరే దాన్లోనూ వరుడిని ఎంచుకునే స్వేచ్ఛ లేదు. తండ్రి కన్యాదాన రూపంలో ఇవ్వడమో లేదా వరుడు ధనమిచ్చి కన్యను కొనుక్కోవడమో, లేదా బలవంతంగా ఆమెను ఎత్తుకు పోయి వివాహం చేసు కోవడమో తక్కిన వివాహ పద్ధతుల్లో ఉంది. స్వయంవరంలో కూడా పేరుకు మాత్రమే స్వయంవరం. వీరుల శూరత్వానికి ప్రతిఫలంగా కన్యలు ఇవ్వబడేవారు. మత్స్యయంత్రాన్ని ఛేదించిన వాడే ద్రౌపదికి భర్త కాదగిన వాడని స్వయంవరంలో చేసిన ప్రకటన అందుకు ఉదాహరణ. అంబ తాను ప్రేమించిన వ్యక్తిని స్వయంవరంలో పొందలేకపోవడం మరొక ఉదాహరణ. స్త్రీకి వివాహం తప్పనిసరి చేసిన సమాజం ఆ వివాహంలో ఆమె ఇష్టాయిష్టాల్ని అణిచివేసింది. అతి వృద్ధులు, ఇహ సుఖ పరిత్యక్తులు, ముముక్షువులు అయిన మునులు, సౌందర్యవంతులు, దాసదాసీ సేవితలు అయిన రాజకన్యలను వివాహమాడటం విచిత్రాంశం. ఆ కన్యల తల్లిదండ్రులు ఏ మాత్రం సంకోచించకుండా మునులు కోరగానే తమ కూతుళ్ళను ధారాదత్తం చేయడం శోచనీయం. లోపాముద్ర, సుకన్య ఇందుకు ఉదాహర్తలు.
భారత కన్యలు వివాహ విషయంలో అస్వతంత్రులు. మానవ కన్యలే కాదు, నాగకన్య అయిన జరత్కారు, దేవకన్య అయిన తపతి (సూర్యుని కుమార్తె) వివాహంలో అస్వతంత్రు లు. భర్త శ్రీమంతుడో, దరిద్రుడో, అందగాడో, కురూపియో, మాన్యుడో, గౌరవ దూరుడో, యౌవనుడో, ముదుసలియో ... అయినా సరే అతడే దైవంగా ఆరాధించడం కర్తవ్యంగా మారింది. వీళ్లు మూర్తీభవించిన త్యాగమూర్తులుగా మారారు. బకాసుర వధోపాఖ్యానంలో బ్రాహ్మణుడి కుమార్తె తల్లికి మారుగా తనను రాక్షసుడికి ఆహారంగా పంపమంటూ 'నేను మీదానను కాను, ఒరుల దానను. నన్ను ఎప్పుడైనా ఒరులకు ఇచ్చే బదులు అసురకు భోజనముగా నిమ్ము' అని ప్రాధేయపడింది. బ్రాహ్మణ కన్య చెప్పిన ఈ మాటలు ఆనాటి సమాజంలో కన్య స్థితిని తెలుపుతున్నాయి. అందుకే పళ్ళెటూళ్ళలో కొందరు ఈ నాటికీ ఒకరి సంతానంలో ఆడపిల్లలెందరు, మగ పిల్లలెందరు అని ప్రశ్నించక మన వాళ్ళెందరు? పరాయివాళ్ళెం దరు? అని ప్రశ్నిస్తుంటారు. ఆడపిల్ల పుట్టినప్పుడే పరాయివాడి సొత్తుగా నిర్ధారించారు.
ధర్మాల పేరిట కట్టుబాట్ల విధింపు
స్త్రీకి వైవాహిక జీవితాన్ని తప్పనిసరి విధిగా నిర్ణయించిన మహాభారతం పాతివ్రత్యాన్ని, మాతృత్వాన్నీ స్త్రీల ధర్మాలుగా నొక్కి చెప్పింది. అందుకు ఎందరో పతివ్రత స్త్రీలను ఉదహరించింది. బకాసుర వధోపాఖ్యాన సందర్భంలో పేరులేని బ్రాహ్మణి బకాసురునికి ఆహారంగా వెళ్ళ నిశ్చయించిన బ్రహ్మణుని చూచి అతని భార్య పలికిన మాటలు ఆనాటి సంఘంలో స్త్రీకి ఉన్న బాధ్యతలు, కట్టుబాట్లు, నియమాలకు అద్దం పట్టాయి. స్త్రీకి ఉన్న ప్రధాన కర్తవ్యాలు రెండు. ఒకటి : సంతానాన్ని పొంది భర్తకు ఋణవిముక్తి కల్గించడం. రెండు : ప్రాణ త్యాగం చేసైనా సరే పతికి హితాన్ని చేకూర్చడం. (ఆం.మ.భార.ఆది.ప.ఆ. 6-255). పతివ్రత అయిన స్త్రీ అన్నింటికన్నా ప్రధానంగా కోరుకునే వరం పసుపు కుంకుమలతో పుణ్యస్త్రీగా మరణించడం అని బ్రాహ్మణి తెలిపింది. పురుషుడు స్త్రీకి రక్షణ కవచం. పతి హీనత పొందిన స్త్రీకి ఆ రక్షాకవచం తొలుగుతుంది. సమాజం చిన్నచూపు చూస్తుంది. ''స్త్రీకి తన స్వంతం అనే విషయం ఏది లేదు. ఆమె బతక వలసింది భర్త కోసం, ఆమె మరణించవలసింది భర్త సుఖం కోసం. లేని నాడు ఆమెను సంఘం నిరసిస్తుంది'' అని బ్రాహ్మణి వృత్తాంతం ద్వారా తెలుస్తుంది.
శాంతనవుడు (భీష్ముడు) ధర్మజునికి ధర్మ స్వరూపాలను చెప్పే సందర్భంలో స్త్రీ ధర్మాలు కూడా చెప్పాడు. ఇవి పురుష ప్రోక్తాలుగా కాక, ఇద్దరు స్త్రీల మధ్య జరిగిన సంవాద రూపాలుగా ప్రదర్శించబడినాయి. అనుశాసనిక పర్వంలో 'శాండిలినీ సుమనుల సంవాదం' అందుకు ఉదాహరణ. సుమన దివ్య లోకంలో ఉన్న శాండిలిని ఈ దివ్య పదవి ఏ క్రియ వల్ల లభించిందో చెప్పమన్నది (ఆం.మ.భార. అను.పర్వ.ఆ. 357-361). ''పతివ్రత, గుణవతి అయిన స్త్రీకి ఇల్లే పరదైవం. భర్త అత్తమామల సేవ, వంటావార్పు, గృహ పారిశుద్ధ్యం, అతిధి సంతర్పణ, కన్న బిడ్డల శిక్షణతో దినం వెళ్ళబుచ్చాలి. ఇంటెడు చాకిరీ చేస్తూ అలపు సొలపు లేకుండా భర్తకు ప్రసన్నమైన ముఖంతో సేవ చేయాలి. భర్త ప్రవాసం వెళితే విరాగిణిలాగా బతకాలి. ఎల్లవేళలా అగ్ని సంరక్షణ చేస్తూ, రహస్య గోపనం కావిస్తూ, గర్భాన్ని దాల్చినా ఇంటిపనికి భంగం రాకుండా, తల వాకిలి ఎప్పుడూ ఎరుగక, పెలుచ నవ్వక, భర్త మనసు నొవ్వకుండా నడుచుకుంది శాండిలిని. అందుకే ఆమె అమరలోక వాసిని అయింది.'' అని భారతం గృహిణి ధర్మాలను తెలుపుతూ.. తద్వారా పొందే ఉన్నత పదవులను వక్కాణిస్తూ స్త్రీకి 'మిథ్‌'ను బోధించింది.
అశ్వమేధ పర్వంలో సక్తుప్రస్తుని భార్య కూడా పతివ్రత లక్షణాలు చెపుతుంది. (ఆం. మ. భార. అశ్వ. ప. ఆ.4-290).
''పతియ చుట్టంబు బక్కంబు బతియ చెలియు
బతియ తల్లియుదండ్రియు బతియ గురువు
బతియ దైవంబు గావున నీతని పనియొ
నర్చుటయు చూవె ధర్మంబు నాతి కరయ'' అంటుంది.
గృహస్థ ధర్మాన్ని, అతిథిసేవా భాగ్యాన్ని తెలుపుతుంది. ఇవేకాక పతివ్రతా లక్షణాలతో పాటు, పతివ్రతకు అనర్హాలైన ధర్మాలను కూడా మహాభారతం తెలిపింది. అనుశాసనిక పర్వంలో పార్వతి పతివ్రతా లక్షణాలను గురించి ప్రసంగిస్తూ అధర్మ ప్రవర్తలైన స్త్రీలు నరక ప్రాప్తిని పొందుతారని సూచిం చింది. (ఆం.మహా.భా.అను.ప.ఆ. 5-297). అధర్మ ప్రవర్తలైన స్త్రీలను అసురి, పైశాచి, రాక్షసి పేర్లతో పిలుస్తారని చెప్పింది. క్రౌర్యం ఈర్ష్య కలిగినది, ఇష్టం వచ్చినట్లు ధనధాన్యాలను వెచ్చించేది 'అసురి' అనబడుతుంది. భర్త పుత్రులందు స్నేహం, ప్రేమ లేనిది, ఇంటి పనులు చేయనిది 'పైశాచి' అనబడు తుంది. కలహశీలి, బొంకులు పలుకుతూ, నిద్రిస్తూ, వీత లజ్జ అయిన స్త్రీ 'రాక్షసి' అవుతుంది. ఈ మూడు వర్గాలకు చెందిన స్త్రీల వల్ల కుటుంబాలు దుర్గతిని పొందుతాయి అంటూ పార్వతి తెలిపింది. గృహిణి ధర్మాలను ఉల్లంఘిస్తే సమాజంలో ఎదురయ్యే అవమానాలను పేర్కొంటూ వారికి నరకమే ప్రాప్తి అని స్త్రీలతో ఒక భయాన్ని కలిగించింది భారతం.
పాతివ్రత్య మహాత్మ ్యం
మహాభారతం స్త్రీకి వైవాహిక ధర్మంలో పాతివ్రత్య లక్షణా లనేకాక, ప్రతివ్రతలైన స్త్రీ ప్రభావాన్ని, గొప్పతనాన్ని పేర్కొంది. పౌష్య మహాదేవి, జనకపత్ని, రాజపత్నులు, మహాప్రతివ్రతలు. పౌష్య మహాదేవి శుచి స్వాంత. ఉదంకుడు తన గురువైన పైలుని భార్యకోసం మహరాజ్ఞి కుండలాలను కోరాడు. కానీ ఆ ఋషి పుంగవుడు శుచిమంతుడు కాకపోవడం వల్ల పవిత్ర అయిన ఆ మహాదేవి దర్శనం కాలేదు. పాతి వ్రత్యం వల్ల ఆమెకు ఆమేయ శక్తులు సంక్రమించాయి. జనకపత్ని మూర్తీ భవించిన బృహస్పతి. ఆ చక్రవర్తి విరక్తుడై రాజ్యాన్ని త్యజించి అరణ్యాలకు వెళ్ళదలచాడు. తన పాతివ్రత్యం మహిమ వల్ల కడు సమర్ధురాలై చక్రవర్తిని నిష్క్రియత నుంచి మరలించింది. రాజపత్నులే కాదు. సామాన్య గృహిణి సైతం పాతివ్రత్య ప్రభావం వల్ల కౌశికునివంటి తపోధనుడి కోపాగ్నికి ఆగి, ఆ మహా క్రోధనుడికే బుద్ధిగరిపించింది. పేరులేని ఈ గృహిణి ఏ పాండిత్యం లేనిది. ఏ శాస్త్రాలు, తపోనియతులు ఎరుగనిది. కేవలం తన భర్తను సేవించడమే ప్రథమ కర్తవ్యంగా గుర్తించిన వ్రతశీలి. గృహకృత్యాలు, అత్తమామల సేవ తప్ప అన్యం తెలియనిది. 'నీ క్రోధాగ్నికి ఆహుతి కావడానికి కొక్కెరను కాద'ంది. కేవలం జన్మమాత్రం చేత సంపాదితమైన బ్రాహ్మణ త్వం బ్రాహ్మణత్వం కాదని సమతాదృష్టి అవసరమని కౌశికుడికి బోధించి, ధర్మవ్యాధుని సూచించింది.'' (ఆం. మహా. భార. అర. ప. ఆ. 5-21)
ఎడ కన్నెరగని రాజపుత్రికలు ఋషిపత్నులై అతి కఠినమైన పాతివ్రత్య నియమాలను ఆచరించారు. లోపాముద్ర, సుకన్య ఇటువంటివారే. అగస్త్యుడు విదర్భరాజుకు కూతురుగా లోపాముద్రను ప్రసాదించాడు. చివరకు తాపసి అయిన అగస్త్యుడు తన పితరులకు ఊర్థ్వగతిని కల్పించడానికి సంతానం కోసం లోపాముద్రను వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె భర్తకు సేవలు చేసి మహా పతివ్రతగా కీర్తింపబడింది.
సుకన్య శర్వాతి మహారాజు కూతురు. బాల్య చాపల్యంతో ఆమె మహర్షి చ్యనవనుడి తపస్సుకు ఆటంకం కలిగిస్తే- అందుకు పరిహారంగా ఆ వృద్ధుడు ఈ రాచకన్యను వివాహ మాడి తన సేవకు వినియోగించుకున్నాడు. జరత్కారు నాగకన్య. కద్రువ సంతానం. సర్పయాగంలో ఆహుతి కాకుండా రక్షించే కొడుకు కోసం జరత్కారుడనే మునికి భిక్షారూపంలో భార్యగా ఇవ్వబడింది. సహనానికి, పతిసేవకు, నిదర్శనంగా నిలిచింది.
జరత్కారుడికి బలాత్కారాపు పెండ్లి కావడం వల్ల ''నాకు నీ వెన్నండేని యవమానంబు దలంచితి నాడ నిన్నున్‌బాసి పోవుదు' అని నియమం విధించాడు. ఆమె కుక్క, జింక, కాకి ఏ విధంగా మెలకువతో భయంతో మెలుగుతూ ఉంటాయో ఆవిధమైన జాగరూకతతో భర్తను సేవించింది. (ఆం.మ.భా. అ.ప.ఆ.2-156). ఆమె గర్భవతి కాగానే జరాత్కరుడు నిద్రాభంగం మొనర్చినదని దోషాన్ని మోపి పరిత్యజించాడు. భర్త ఎలాంటి వాడైనాసరే అతడ్నే దైవంగా ఆరాధించాలని, అదే ఆమె కర్తవ్యం ఈ భారతం భారత స్త్రీలకు నూరిపోసింది.
భారతకాలంలో వివాహితలైన స్త్రీలు భర్త మరణానంతరం అతనితో పాటు సహగమనం చేయడం లేదా వన ప్రవేశాలకు వెళ్ళి తపస్సు చేసుకోవడమో, లేదా సర్వాలంకార రహితులై వైధవ్యంతో జీవించడమో జరిగేది. పాండురాజు మరణానం తరం మాద్రి సహగమనం చేసింది. కుంతీదేవి పుత్రుల కోసం నిరాలంకృతయై జీవించింది. శ్రీ కృష్ణ నిర్యాణం అనంతరం రుక్మిణీ జాంబవత్యాదులు అనుమరణాన్ని కోరితే, సత్యభామ తపసు కోసం వనాలకేగింది. వైవాహిక జీవితం స్త్రీ జీవితం మొత్తాన్ని ఆక్రమించి తనకంటూ జీవితం లేకుండా చేసింది. స్త్రీలు ఎంత పెద్ద ధనవంతులు, విద్యావంతులు అయినా భర్తలేని వారు, భర్త చేత వదిలివేయబడ్డవారు అయితే అన్ని సుఖాలను అలంకారాలను వదిలి ఇతరులను యాచిస్తూ బతకాలని భారతం శాసించింది.
పాతివ్రత్య ధర్మాలతో విసిగిపోయి భర్తను వెళ్ళగొట్టిన 'ప్రద్వేషిణి' భారతంలో కనిపిస్తుంది. ప్రద్వేషిణి దీర్ఘతముని భార్య. దీర్ఘతముడు పుట్టుగుడ్డి. గౌతమాదులైన పెక్కుండ్రును పుత్రులుగా పొందాడు. భార్యపై పెత్తనం చేస్తూ నన్నెందుకు మెచ్చవు అని ప్రశ్నించాడు. ప్రద్వేషిణి 'భర్త అంటే భరించేవాడు. భార్య అంటే భరింపబడేది. మన విషయంలో అవి రెండు తలకిందులయ్యాయి. ఎంతకాలం ఇంకా నిన్ను నేను భరించా లి?'' అంటూ ఉద్రేకంతో కొడుకుల సాయంతో భర్తను బంధింప చేసి గంగలో వేయించింది. అతని పీడ నుంచి విముక్తి పొందదలచి సాహసాన్నే చేసింది.
గాంధారి పాత్రకు వ్యతిరేకమైన పాత్ర ఇది. వాస్తవిక సమాజం నుంచి రూపుదిద్దుకుంది. ఆ గాంధారి మహా పతివ్రతగా కీర్తింపబడితే ఈమె అందరి ద్వేషానికి గురై ప్రద్వేషిణి అయ్యింది. స్త్రీలకు ఎన్నో ధర్మాలను విధించిన సమాజం పురుష ధర్మాన్ని ఒక స్త్రీ వేలెత్తి చూపితే ఆమెను ద్వేషించింది. మొత్తం స్త్రీ జాతికంతా మరింత కఠినమైన నియమాన్ని దీర్ఘతముడి ద్వారా శాసించింది.
ఈ విధంగా భారతంలోని అతి చిన్న పాత్రలను వెలికి తీసి ఆనాటి సమాజ స్వరూపాన్ని పరిశీలించడం ద్వారా భారతాన్ని స్త్రీ దృష్టికోణం నుంచి పునర్మూల్యాంకనం చేయవచ్చు.