అనిసెట్టి రేడియో నాటికలు ఒక పరిశీలన

కె.పి.అశోక్‌ కుమార్‌
97000 00948

అనిసెట్టి సుబ్బారావు కవి, కథకుడు, అనువాదకుడు, నాటక కర్త. సినిమా రచయిత. అభ్యుదయ రచయితల సంఘం నిర్మాణంలో కీలకపాత్ర పోషించారు, నరసరావుపేట హైస్కూల్లో చదువుతున్నప్పుడే నాయని సుబ్బారావు ద్వారా అనిసెట్టికి రచన పట్ల ఆసక్తి కలిగింది. కుందుర్తి, రెంటాల గోపాలకృష్ణ, బెల్లంకొండ రాఘవరావు, మాచిరాజు దేవి ప్రసాద్‌ వంటి వారు ఆయన సహా విద్యార్థులు.
అనిశెట్టి సుబ్బారావు స్వాతంత్ర సమరయోధుడు. క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమంలో పాల్గొన్నాడు. బెంగాలీ విప్లవకారుడు రతన్‌కుమార్‌ చటర్జీకి ఆశ్రయమిచ్చినందుకు రాయవెల్లూరు జైలులో రెండేళ్ల జైలు శిక్ష అనుభవించాడు. స్వాతంత్ర సమరవీరుల సంఘం వారు పెన్షన్‌ కోసం దరఖాస్తు పంపమని కోరితే 'మన త్యాగాలు అమ్ముకునే దుస్థితి మనకెందుకు' అని నిరాకరించడం వారి మహౌన్నత వ్యక్తిత్వానికి నిదర్శనం.
అనిశెట్టి బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి. అగ్నివీణ, బిచ్చగాళ్ళ పదాలు, కావ్యాలు గాలిమేడలు, మా ఊరు నాటకాలు, శాంతి మూకాభినయం, రిక్షావాలా నత్య ముకాభినయం, చెప్పు కింద పూలు, బ్రతుకు భయం, చరమాంకం అనే నాటక నాటికలు, రేడియో నాటికాలు; అనిసెట్టి కథలు, కాంతులు - కత్తులు, వ్యాసాలు ఆయన ప్రతిభను వేనోళ్ళ చాటగలవి. తర్వాత సినీ రంగంలో ప్రవేశించి 48 చిత్రాలకు పాటలు, మాటలు రాశాడు. దాదాపు 300 భాషాంతర చిత్రాలను డబ్బింగ్‌ చేశాడు. ముఖ్యంగా 'సంతానం' చిత్రంలోని 'నిదురపోరా తమ్ముడా' పాట లతా మంగేష్కర్‌ గాత్ర మాధుర్యంతో అనిసెట్టి కవితను చిరంజీవిని చేసింది.
అనిసెట్టి నాటక రచయితగా రెండు నాటకాలు, ఆరు నాటికలు, 11 రేడియో నాటికలు రాశారు. ఫాంటో మైమ్‌ మూకాభినయాలను. ఒక నత్య మూకాభినయాన్ని రచించి ఒక ప్రయోగశీలిగా నాటకరంగంలో నిలిచిపోయారు. వీరి రేడియో నాటకాల్లో దేశభక్తిని - మతసామరస్యాన్ని ప్రబోధించేవి ఉన్నాయి. మధ్య తరగతితో పాటు అదో జగత్‌ సహౌదరుల సమస్యలను చిత్రీకరించిన నాటకాలు ఉన్నాయి. అభ్యుదయ అంశాలతో ఒక ఇతివత్తాలతో రాసిన నాటికలు కూడా ఉన్నాయి.
రేడియో నాటికల లక్షణాలు : రంగస్థలం మీద ప్రదర్శించే నాటకం దశ్య ప్రధానం కాగా రేడియో నాటకం శ్రావ్య ప్రధానం. కళ్ళు లేనివారికి కూడా కళ్ళకు కట్టినట్లుగానే చూపించేది రేడియో నాటకం. సజనాత్మక రచనలు అన్నింటిలాగానే రేడియో నాటక రచన కూడా సాగాలి. నాటకం రాసేముందు దాని నిడివి లేదా వ్యవధి ఎంత ఉండాలో రచయిత నిర్ణయించుకోవాలి. రేడియో నాటకాన్ని రక్తి కట్టించాలంటే ఈ క్రింది మూడు అంశాలకు ప్రాధాన్యతనివ్వాలి.
1. రచన : రంగస్థలం నాటకాల మాదిరిగానే రేడియో నాటకాల్లో కూడా సాంఘికాలు, చారిత్రాత్మకాలు, పౌరాణికాలు
ఉంటాయి. రచన ఆసక్తికరంగా సాగాలంటే ఎత్తుగడ బాగుండాలి. మొదటి రెండు మూడు నిమిషాల్లోనే శ్రోతల్ని ఆకట్టుకోగలగాలి. లేదంటే శ్రోత ఛానల్‌ను మార్చేస్తాడు. నాటకాన్ని విన్న తర్వాత అందులోని పాత్రలు కనీసం రెండు మూడు రోజులైనా మనకు గుర్తుండి పోవాలి. సంభాషణలకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యత నివ్వాలి. చిన్న చిన్న సంభాషణలతో రచన కొనసాగాలి. రేడియో నాటక రచనలో ముందుగానే, ప్రతి దశ్యంలో ఎవరు ఎవరితో, ఎక్కడ ఎప్పుడు మాట్లాడుతున్నారో తెలిసే విధంగా రాయాలి. ఒక గంట వ్యవధి గల నాటకంలో ఏడెనిమిది పాత్రలకు మించి ఉండకూడదు. అలాగే అరగంట నాటికలో ఐదు ఆరు పాత్రలు, పావుగంట నాటికలు నాలుగైదు పాత్రలు ఉంటేనే రక్తి కడతాయి. పాత్రలు ఎక్కువైన కొద్దీ ఎవరెవరు ఎవరెవరితో మాట్లాడుతున్నారో అర్థం చేసుకోలేక, నాటకం గజిబిజిగా తయారై శ్రోతల్ని ఇబ్బంది పెడుతుంది.
2. పాత్రధారుల వాచికాభినయం : ఒక పాత్ర పోషించే నటుడు, రచయిత రాసిన సంభాషణల్ని సహజంగా అర్థవంతం గా, రసస్పూర్తిగా చెప్పగలగాలి. ఊర్పులూ నిట్టూర్పులూ, కోపాలు, తాపాలు, ఆవేశకావేశాలు అవసరమైనచోట తన గొంతులో పరిశీలించగలగాలి. లేనిపక్షంలో ఆ నాటిక రక్తి కట్టదు.
3. ప్రయోక్త సజనాత్మకత : రేడియో నాటకాన్ని నిర్వహించే ప్రయోక్తకు నాటక నిర్వహణ పట్ల శ్రద్ధ భక్తులు ఉండాలి. నాటకాన్ని ముందుగా చదువుకొని, రచనల్లో అవసరమైతే తగిన మార్పుల్ని చేర్పుల్ని చేసుకోవాలి. లేదంటే రచయితతో చేయించాలి. అందులో ఆయా పాత్రలకు సరిపడే పాత్రధారులని ఎంపిక చేసుకొని, వారితో కనీసం రెండుసార్లు అయినా రిహార్సల్స్‌ చేయించి, అప్పుడు నాటకాన్ని రికార్డు చేసుకోవాలి. రికార్డింగ్‌ పూర్తయిన తర్వాత నాటకాన్ని ఎడిట్‌ చేసుకొని అవసరమైన దశ్యాలకు నేపథ్య సంగీతాన్ని, దశ్యాల మధ్య విరామ సంగీతాన్ని, కావాల్సిన శబ్దాల్ని జోడించి ప్రసారయోగ్యంగా తయారుచేయాలి. ఈ అంశాలన్నింటినీ దష్టిలో ఉంచుకొని అనిసెట్టి రాసిన రేడియో నాటకాలు ఎలా ఉన్నాయో పరిశీలిద్దాం.
1. యుగధర్మం : బ్రిటిష్‌ వారి కుటీల దాస్య శంఖలాల్ని యువ వాలంటీర్‌ దళాల ద్వారా ఛేదించే సంకల్పంతో ఉన్న ప్రకాశాన్ని పట్టుకుంటే పదివేలు బహుమానం ఇస్తామని ప్రభుత్వం ప్రకటిస్తుంది. దేశభక్తుల కుటుంబం జనార్ధనరావుది. ఆయన కొడుకు రంగారావు, ప్రకాశం అనుచరుడు. అతడు ప్రకాశాన్ని రక్షించాలని తన ఇంటికి తీసుకొని వస్తాడు. జనార్దనరావు కూతురు సీతకు కూడా దేశభక్తి, బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం పట్ల ద్వేషం పుష్కలంగా ఉన్నాయి. ఆమెను ప్రేమించిన గోపాల్‌ పోలీస్‌ ఆఫీసర్‌. అతడు మఫ్టీలో వచ్చి ప్రకాశాన్ని బంధించాలని ప్రయత్నిస్తాడు. జనార్ధన రావు, రంగారావు, సీత కలిసి గోపాల్‌ బారిన పడకుండా ప్రకాశాన్ని తప్పించి పంపించి వేస్తారు. దేశభక్తి గల సీత బ్రిటిష్‌ సేవకుడైన గోపాలను తిరస్కరించి తన ప్రేమను త్యాగం చేస్తుంది. ఈ నాటిక దేశభక్తిని, త్యాగశీలతను వివరిస్తుంది.
2. శాంతి సంగీతం : మతోన్మాదం చెలరేగి మతకలహాలు ముమ్మరంగా సాగుతున్న సమయంలో, నగరం నడిబొడ్డున రహదారి మీద సంగీత వాద్య సామగ్రి అమ్మే షాపు గదిలో ప్రొప్రయిటర్‌ రావుజీ, గుమాస్తా అబ్దుల్లా చిక్కుకుపోయారు. మూడు రోజులైనా మతకలహాలు సద్దుమణగలేదు. వాళ్ళిద్దరూ ఆకలితో అలమటిస్తుంటారు. ప్రాణాలు గుప్పెట పెట్టుకొని భయం భయంగా బతుకుతున్నారు. బయట గుమికూడిన జనం రాళ్లు రువ్వేటప్పటికీ తలుపులు బద్దలయ్యాయి. నేపథ్యం నుండి చంపండి - కాల్చండి - రాళ్లు విసరండి అనే కేకలు వినిపిస్తాయి. మిలటరీ వస్తున్నది. కాల్చేస్తారు. హిందూ ముస్లింలంతా తప్పుకోండి.ి నగరం అంతా 144వ సెక్షన్‌ విధించారన్న హెచ్చరిక వినిపిస్తుంది.
రావుజీ నాన్న హయాంలో అబ్దుల్లా కూడా షాపులో భాగస్తుడు. మతకలహాల్లో తన ఆస్తి ధ్వంసమైనందున, తన భాగం అమ్ముకొని గుమస్తాగా ఉంటున్నాడు. అబ్దుల్లాకి రావుజీ మీద అంతర్గతంగా అసూయ, ద్వేషం ఉన్నాయి. దాంతో అబ్దుల్లా 'నా ముగ్గురు బిడ్డల్ని హిందువులు నరికారు. నేను నీ మీద పగ తీర్చుకుంటా' నంటాడు. రావుజీ వద్దని భయంతో ప్రాధేయపడుతుంటాడు. అంతలో ఒక చిన్న పిల్ల హఠాత్తుగా కిటికీ తలుపుగుండా షాపులోకి వస్తుంది. 'మా అయ్య! మా అయ్య! ఏడి' అంటూ ఏడుస్తూ, 'మొన్న పొద్దున మిల్లుకు పోయిన మా అయ్య రాకపోతే మా అమ్మ చూసి రమ్మంది'. వాళ్లు నా వెంట పడ్డారని కంగారుగా చెబుతుంది. ఆ వెంట పడ్డ వాళ్లు ముస్లింలై ఉంటారని రావుజీ, హిందువులేనని అబ్దుల్లా పరస్పరం వాదించుకుంటుంటారు. అంతలో తలుపు చప్పుడవుతుంది. ఆ పిల్ల తండ్రి వస్తాడు. రావుజీ తన రివాల్వర్‌తో అతడ్నీ కాలుస్తాడు. తప్పు తెలుసుకొని అతడికి సపర్యలు చేసి క్షమాపణ వేడుకుంటాడు. ఆ వచ్చిన వ్యక్తి తన పేరు పురుషోత్తమనీ, వాళ్ళ అమ్మాయి పేరు 'శాంతి' అని చెబుతాడు. తాను శాంతిదళం కెప్టెన్‌ననీ, తనతో పాటు మిల్లులో పనిచేసే కూలీలందరినీ శాంతిదళంలో చేర్చాననీ తనకు ఒక రివాల్వర్‌ కూడా ఉందని చెబుతాడు. మీ కేకలు బయటికి వినపడితే, తిండి లేక అల్లాడుతున్నారేమోనని లారీ ఆపి వచ్చాను' అంటాడు. అబ్దుల్లా రావుజీలతో 'పాము కాటు వేస్తే మనిషి రంగు మారుతుందట. మతోన్మాదం తగిలితే మనుషులతత్వమే మారిపోతుంద'ంటాడు పురుషోత్తం. రావుజీ, అబ్దుల్లా పశ్చాత్తాప పడతారు. చివరకు ఒక శాంతి సందేశాత్మక గీతంతో నాటిక ముగుస్తుంది. దేశంలో మతకలహాలు ఉన్నంతకాలం ప్రశాంతత ఉండదన్న సమతా భావాన్ని, మతసామరస్యాన్ని ప్రబోధాత్మకంగా ఈనాటిక వివరిస్తుంది.
3. బతుకు భారం : ఈనాటికలో పేదరికం, వరకట్న సమస్యలు, మధ్య తరగతి ప్రజల్ని ఏ విధంగా కలచి వేస్తున్నాయో చిత్రించాడు. ఇందులో గంగాధరం అనే ఉపాధ్యాయుడు పేదరికంతో అలమటిస్తూ తన భార్యకు ఆడపిల్ల పుట్టబోతున్నదన్న విషయం తెలిసి హడలిపోతాడు. ఆవిడను గర్భస్రావం చేయించు కోమని పదేపదే హెచ్చరిస్తాడు. ఆడపిల్ల పుట్టకుండా నిరోధించేం దుకు ఎన్ని రకాల ప్రయత్నాలు చేస్తాడో అన్నది ఇందులో ఇతివత్తం. వరకట్న సమస్య విలయతాండవం చేస్తున్న సమయం లో మధ్య తరగతి ప్రజలు తమ బాధలను కప్పిపుచ్చుకోలేక, ఎంతగా సతమతమవుతున్నారోనన్న సునిశితమైన విషయాన్ని రచయిత అధిక్షేపాత్మకంగా వివరించారు.
4. జీవితం పోరాటం : ఇందులో నిరుద్యోగ సమస్య మధ్య తరగతి ప్రజల్ని ఏ విధంగా హింసిస్తుందో చిత్రించారు. ఇంజనీ రింగ్‌ పట్టభద్రుడైన గోపాల్‌ తల్లిదండ్రుల సంతప్తి కోసం

ఉద్యోగం వచ్చిందని అబద్ధం చెప్తాడు. నిజం తెలుసుకున్న తండ్రి గోపాల్‌ను తీవ్రంగా నిందిస్తాడు. పిల్లని ఇవ్వాలన్న ఉద్దేశంతో గోపాల్‌ చదువుకు పెట్టుబడి పెట్టిన వెంకట్రామయ్య తన డబ్బు తనకు ఇవ్వమని కోప్పడతాడు. క్షయ వ్యాధితో బాధపడే గోపాల్‌ని మిత్రుడు శేఖర్‌ ఆదుకుని తన ఇంటికి రమ్మని జబ్బు నయం చేయిస్తాడు. డబ్బు పెట్టుబడి పెట్టి రీసెర్చి చేయిస్తాడు. గోపాల్‌ రీసెర్చి చేసి ధగధగ వెలిగే బల్బుల్ని కనిపెడతాడు. దానికి ప్రభుత్వం నుంచి అవార్డు లభిస్తుంది. ఈ నాటిక చదువు తుంటే గతంలో అనిసెట్టి రాసిన 'చెప్పు కింద పూలు' నాటిక జ్ఞాపకం వస్తుంది. అది విషాదం. ఇది సుఖాంతం. 'బతుకు భారం', 'జీవితం- పోరాటం' నాటికలు రెండూ మధ్య తరగతి జీవన పోరాటాన్ని చిత్రించాయి.
5. జట్కావాలా : జట్కాబండిని నమ్ముకొని బతికే రంగయ్యకి అతడి గుర్రమంటే ప్రాణం. ఆ ఊరు నుండి జంక్షన్‌కు బస్సు వేయడం వల్ల తన ఆదాయం తగ్గిపోతుందని అతడికి దిగులు. నాగరికత పెరిగే కొద్దీ ప్రజలు సులువైన సుఖమైన ప్రయాణం కోరుకుంటారని, బండెక్కిన వాళ్లంతా ఇప్పుడు కారు ప్రయాణం కోరుకునేటప్పటికీ రంగడు విస్తుపోతాడు. నిరాశ నిస్పహలతో కుములుతూ భార్యతో, జట్కాబండిని ముక్కలు చేసి పొయ్యిలో పెట్టమనీ, ముసలి గుర్రాన్ని కసాయివాడికి ఇవ్వమని చెబుతాడు. ఆవిడ్ని పుట్టింటికి పొమ్మని, తను పట్నం వెళ్లి అడుక్కతింటానని అంటాడు. ఆవిడ రంగడికి ధైర్యం చెబుతూ, పట్నంలో పెద్దవాళ్ల ఇళ్లల్లో అంట్లు తోమైనా పోషిస్తానంటుంది, దాంతో రంగడికి పౌరుషం పెల్లుబికి కోపంతో, నాకు కాళ్లు చేతులు ఉన్నాయి. కట్టలు మోసి అయినా పెళ్ళాన్ని, కొడుకును పోషిస్తానని పట్నానికి బయలుదేరుతాడు. రంగడి జీవన ఆరాటాన్ని ఈ నాటికలో సహజ సిద్ధంగా చిత్రించారు.
6. ధర్మం : ఈ నాటికలో కటిక పేదరికంలో ఉన్న బిచ్చగత్తే తన కొడుకు పెళ్లి చేసుకుంటాడని, వాడి గతాన్ని మర్చిపోయి పేదవాళ్ల గుడిసెల్ని పడగొట్టిస్తాడని కలగంటుంది. పేదవాళ్లు కలలో అయినా కష్టాలు తీరి తమ బిడ్డలు సంపన్నులు కావాలని ఆరాటపడతారని ఈ నాటికలో తెలియజేశారు. ఈ రెండు నాటికలు అణగారిన వర్గాల ఆరాటాన్ని, జీవన పోరాటాన్ని తెలియజేస్తాయి.
7. జగత్‌ -సంసారం : ధనం మీద పరువు ప్రతిష్టల మీద మాత్రమే వ్యామోహం ఉన్న నాగేంద్రం అన్యాయాలతో, అక్రమాలతో బాగా డబ్బులు సంపాదించి తన కుటుంబాన్ని అందరూ చూసి గర్వపడేలా తీర్చిదిద్దాలనుకుంటాడు. పెద్ద కొడుకు లక్ష్మీపతిని సిమెంట్‌ ఫ్యాక్టరీ మేనేజింగ్‌ డైరెక్టర్‌గా, చిన్న కొడుకు చక్రవర్తిని రాజకీయ నాయకుడిగా చేయాలని అతడి సంకల్పం. తన కూతురు మనసిచ్చిన గోపాల్‌ ఇల్లరికాన్ని కాదన్నాడని, అతడి ఫారిన్‌ ఛాన్స్‌ని రద్దు చేయించి మరో కోటీశ్వరుడితో పెళ్లి నిశ్చయం చేస్తానంటాడు. పెద్ద కొడుకు కట్నం తేలేదని ఇంట్లోంచి పంపించి వేస్తాడు. అతడి అహంకా రానికి, నిరంకుశత్వానికి అంతా ఎదురు తిరుగుతారు. చివరకు అతడి అన్యాయాలు, అక్రమాలు బయటపడి, పోలీసులు అరెస్టు చేసేందుకు వచ్చేటప్పటికి అతడు ఆత్మహత్య చేసుకుంటాడు. డబ్బు, అధికారం వెంటపడే వాళ్ళు స్వార్ధంగా, దుర్మార్గంగా ప్రవర్తిస్తే నాశమైపోతారని ఈ నాటిక తెలియజేస్తుంది.
8. ప్రతిష్ట : డబ్బుల సూట్‌ కేసుతో హోటల్లో దిగిన యువకుడు 'దొంగతనం అనేది కొంతమంది అవకాశం దొరికితే చేస్తారు. కొందరు అవకాశం దొరక్క గుణవంతులనిపించుకుంటారు. కానీ నిజం చెప్పాలంటే దొంగ గుణం ఉన్న ప్రతివాడు దొంగే' అంటూ హోటల్‌ మేనేజర్‌ మొదలుకొని ఆ ఊరి పెద్దల్లో సస్పెండ్‌ అయి సెలవు మీద ఉన్న తహసీల్దారు, వ్యాపారి భద్రయ్య, ఏజెంట్‌ మొదలైన ప్రముఖుల జాతకాల బండారాలు, అక్రమార్జనలన్నీ ఏ కరువు పెడతాడు. రిటైర్డ్‌ టీచర్‌ రామానుజయ్యను పిలిపించిన ఆ యువకుడు, పశ్చాతాపంతో తాను చేసిన తప్పులకు లోలోపల కుమిలిపోతున్నానని, అవి బయటపడితే లోకం తనను బతకనివ్వదని, ఈ లోపల ఆత్మీయులైన వారికి చెప్పుకోవాలని మిమ్మల్ని పిలిపించనంటాడు. 'పశ్చాత్తాపం కంటే ప్రాయశ్చితం లేదని, ఇకనైనా నీతిగా బతకమని' రామానుజయ్య ఉపదేశం చేస్తాడు. 'మనిషి తాను చేసిన తప్పును కప్పిపుచ్చుకొని లోకాన్ని మోసం చేయడం ప్రతిష్ట కాదు. తప్పు తెలుసుకొని పశ్చాతాపడి మనసు మార్చుకొని నిజాయితీగా బతకడమే ప్రతిష్ట' అని చెబుతాడు. ఈ నాటికలో పశ్చాతాప ప్రబోధం స్వార్థపరుల అవకాశావాదం, మనస్తత్వం చక్కగా విశ్లేషించబడ్డాయి. ఈ నాటిక మొదటిభాగం 'ఇన్‌స్పెక్టర్‌ జనరల్‌'ను జ్ఞాపకం తెస్తుంది.
9. జీవన యాత్ర : మానవతా విలువలను, సంస్కరణ దక్పథాన్ని ప్రతిబింబించిన నాటిక ఇది. ఇందులో ధర్మారావు ధనవంతుడైన నరహరి కొడుకు. ఒకసారి రౌడీల బారి నుంచి కమలను రక్షించి తనతో ఇంటికి తీసుకువస్తాడు. ఆ అమ్మాయి విషయంలో ధర్మారావు తండ్రితో గొడవపడి ఇంట్లోంచి కమలతో పాటు వెళ్లిపోతాడు. అబద్ధపు సాక్ష్యాల శరభయ్య ఇంట్లో ధర్మారావు అద్దెకు దిగుతాడు. అతడు స్వార్ధపరుడు, అవకాశావాది. కమలను ధర్మారావు ఉంపుడుగత్తెగా పసిగట్టి హఠాత్తుగా అద్దెను పెంచేస్తాడు. మాటల సందర్భంలో కమల గజదొంగ రామదాసు కూతురని తెలుసుకొని ఆ విషయం ధర్మారావుకి చెప్పకుండా ఉంచేందుకు బ్లాక్‌మెయిల్‌ చేస్తుంటాడు.
ధర్మారావు ఇంటి అద్దె చెల్లించలేదన్న నెపంతో శరభయ్య ఇల్లు ఖాళీ చేయిస్తాడు. కమల ఆడపిల్లను ప్రసవిస్తుంది. ఆమె తండ్రి రామదాసు కూడా జైలు నుంచి విడుదలై వాళ్ళ దగ్గరికి వచ్చి చేరతాడు. ధర్మారావు తల్లి ఆప్యాయతతో మనవరాలి కోసం బంగారు గాజులు పంపుతుంది. కమల సంతోషంగా పాప
చేతికి తోడగాలనుకుంటుంది. ధర్మారావు తన ఉద్యోగం డిపాజిట్‌ కోసం అవి అమ్మితే బావుందనుకుంటాడు. కమలను అతి కష్టం మీద అంగీకరింపజేసి, ఆ గాజులు బజారుకు వెళ్లి అమ్మమని తన మామ రామదాసు పురమాయిస్తాడు. అతడు భయంతో జంపుతాడు. అబద్ధ సాక్ష్యాల శరభయ్య - అతని కూతురు ఆశ అనుకోని విధంగా ధర్మారావు ఇంటికి వస్తారు. ఆశ ప్రేమించిన ధర్మారావు స్నేహితుడి పెళ్లి మరొకరితో జరిగిం దన్న విషయం చెబుతాడు. దానికి కారణం తన తండ్రి పిసినారితన మేనని ఆశ నిందిస్తుంది. ధర్మారావు కూడా శరభయ్యని మంద లిస్తాడు. అప్పుడు శరభయ్య కోపంతో కమల తండ్రి రామదాసు గజదొంగని, జైలు శిక్ష కూడా అనుభవించి వచ్చాడని అధిక్షేపి స్తాడు. ధర్మారావు ఆశ్చర్యంతో ఈ విషయం ఇన్నాళ్లూ ఎందుకు దాచావని కమలను నిలదీసి ప్రశ్నిస్తాడు. రామదాసు తన కూతురు బతుకు పాడవుతుందని తానే చెప్పవద్దన్నానంటాడు. చివరకు ధర్మారావు కమలను క్షమిస్తాడు. నరహరి కూడా పశ్చాత్తాపంతో కొడుకు, కోడల్ని ఆదరిస్తాడు. ఇందులో నరహరి మానవతా దక్పథం, ధర్మారావు సంస్కరణ ధోరణి తెలిసి వస్తాయి.
10. ఏక కుటుంబం : ఇది ప్రతీకాత్మక నాటిక. జడ పదార్థాలైన తలపాగా, చేతి గడియారం, కళ్ళజోడు, కలం, చెప్పులు - అన్నీ తమ యజమాని పిసినారితనానిక,ి అహంకారా నికి నొచ్చుకున్నాయి. అన్నీ కలిసి యజమాని తమను చులకనగా చూస్తున్నాడని, తిరుగుబాటు చేయాలని సంఘటితంగా తయారై స్వేచ్ఛ కోసం పోరాటానికి దిగుతాయి. ఇందులో శ్రమజీవులకు ప్రతీకలుగా వస్తువులు, సమైక్యత భావంతో యజమానిలోని స్వార్ధాన్ని అణిచివేయవచ్చునన్న సందేశంతో ఈ నాటిక సాగింది.
11. అవినీతీ, నీవెక్కడీ (గొలుసు నాటకం) : రిటైర్డ్‌ టీచర్‌ మాధవయ్య గారబ్బాయి రఘు నిజాయితీపరుడైన ఆడిటర్‌. అతని చెల్లెలు సుగుణ, లాయరు మోహన్‌... పరస్పరం ప్రేమించు కుంటారు. మోహన్‌ తండ్రి వెంకట్రామయ్య, మాధవయ్య గారితో పాతిక వేలు కట్నమివ్వందే పెళ్లి జరగదని నిక్కచ్చిగా చెబుతాడు. ఉద్యోగం మీద పైసా కూడా మిగల్చని మాధవయ్య దిగులు పడుతున్న సమయంలో, ఆ ఊరి సొసైటీ ప్రెసిడెంట్‌ రాజశేఖరం అవ్యాజమైన ప్రేమ వొలకబోస్తూ పాతికవేలు తెచ్చి మాధవయ్య గారికి ఇచ్చి కట్నమివ్వమంటాడు. రఘు ఆ డబ్బును తీసుకునేం దుకు మొదట నిరాకరిస్తాడు. చివరికి ప్రోనోటు రాసిచ్చి తీసుకుంటాడు. రాజశేఖర్‌ ఆ నోటు చించి పారేస్తాడు. సొసైటీ లొసుగులు సర్దుబాటు చేయకపోతే లంచం తీసుకున్నట్లు ఫిర్యాదు చేస్తానని బెదిరిస్తాడు. రఘు పరిస్థితుల ప్రభావం వల్ల రాజీపడి ఆడిట్‌ రిపోర్టును మార్చి క్లీన్‌ సర్టిఫికెట్‌ రాస్తాడు. రాజశేఖరం చేసే బ్లాక్‌ మెయిల్‌కు తట్టుకోలేక రఘు రాజీనామా చేస్తాడు.
రాజశేఖరం ఇచ్చిన డబ్బును నిర్మల తెలివిగా అతని పేరు మీదనే బ్యాంకులో డిపాజిట్‌ చేస్తుంది. రఘు మొదట నిజాయితీగా సొసైటీ గురించి రాసిన కాపీని సుగుణ పై అధికారులకు పంపిస్తు ంది. జరిగిన విషయమంతా పై అధికారులకు చెప్పి, రఘు రాజీనామా కాగితాన్ని చింపి వేస్తుంది. నిర్మల సహకారంతో మోహన్‌ సుగుణల పెళ్లి కేవలం 50 పైసలు ఖర్చుతో రిజిస్టర్‌ ఆఫీస్‌లో జరుగుతుంది. చంపుతానని బెదిరించిన రాజశేఖరం, గత్యంతరం లేక తలవంచుకొని జైలుకు పోతాడు. రఘు తన భార్య నిర్మలను, చెల్లి సుగుణను ప్రశంసిస్తూ 'మగాళ్లు నీతి గురించి ఉపన్యాసాలు ఇస్తారు. సమయం వచ్చినప్పుడు అవినీతికి పాల్పడటానికి వెనుదీయరు. నేనూ, నాన్న ఇంచుమించు ఓడిపోయాం. మమ్మల్ని కాపాడింది మీరిద్దరూ' అంటాడు. అవినీతి స్వార్ధపరుల బుర్రల్లో, అవకాశవాదుల చేతుల్లో ఉంటుంది. నీతిని, నిజాయితీని అవినీతి బురదలోకి లాగే ప్రయత్నం చేస్తుందని ఈ నాటిక ఇతివత్తం సూచిస్తుంది. చివరకు నీతి, నిజాయితీ ఎప్పటికైనా గెలుస్తాయి. అవినీతికి ఓటమి తప్పదన్న సందేశం ఇతివత్తం ద్వారా రచయిత వ్యక్తపరిచాడు.
అనిసెట్టి, పాలగుమ్మి పద్మరాజు, పినిసెట్టి శ్రీరామమూర్తి, గొల్లపూడి మారుతీరావులతో కలిసి సంయుక్తంగా రూపొందిం చిన సీరియల్‌ నాటకమే 'అవినీతీ, నీవెక్కడ'. ఈ నాటకం ప్రత్యేకతను వివరిస్తూ గొల్లపూడి మారుతీరావు 'అనిసెట్టి ఇతి వత్తాన్ని, సన్నివేశం జరిగే స్థలాన్ని, సమస్యని నిర్ణయించారు. పద్మరాజు పాత్రల మధ్య పరస్పర సంఘర్షణ పరిపుష్టం చేశారు. పినిసెట్టి నాటకీయతకు ప్రాణం పోసి, మూడోంంగం చివరకు ఉత్కంఠను సిద్ధం చేశారు. పాత్రలు, సమస్యలు, సన్నివేశాలు ముగించే బాధ్యత నేను తీసుకున్నాను. నాటకం చదివినా లేదా చూసిన వారికి ఈ ప్రయత్నం ఎంత సమన్వయంతో సాగిందో అర్థమవుతుంది' అన్నారు. ఈ నాటకాన్ని డాక్టర్‌ బాలశౌరిరెడ్డి హిందీలోకి అనువదించగా, కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ బహుమతి పొందింది.
రేడియో కోసమే రాసే నాటక కర్తల్లో అనిసెట్టికి ఒక ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. అప్పటి రేడియో నాటక రచయితల్లో దేవులపల్లి, బుచ్చిబాబు, శ్రీవాత్సవలతో సమానమైన స్థానం ఆయనిది. ఇతివత్త పరిణామంలో, పాత్రధారుల రూపకల్పనలో అనిసెట్టి తీసుకున్న శ్రద్ధ వల్ల ఈ రేడియో నాటకాలన్నీ ఆద్యంతం ఆసక్తికరంగా రూపొందాయి. స్పష్టత, క్లుప్తత రేడియో నాటికకు ఉండవల్సిన ప్రధాన లక్షణం. శ్రవ్య నాటకాల క్షణాల పట్ల స్పష్టమైన అవగాహన కలిగి ఉన్న అనిసెట్టి, ఆ పరిధిలోనే తన రేడియో నాటకాలను తీర్చిదిద్దగలిగారు. అజ్ఞాతంగా ఉన్న అనిసెట్టి నాటకాలను, తెలుగులోకి తెచ్చినప్పుడే నాటక కర్తగా అనిసెట్టి గొప్పతనాన్ని ఇప్పటితరం వారు తెలుసుకోగలుగుతారు.
(సాహిత్య అకాడమీ, ఆచార్య నాగార్జున విశ్వవిద్యాలయం తెలుగు ప్రాచీన విభాగం సంయుక్తంగా 30.08.2022న నిర్వహించిన అనిసెట్టి సుబ్బారావు శతజయంతి ఉత్సవంలో చేసిన ప్రసంగ వ్యాసం)