ఊరిమర్లు

మారుతి పౌరోహితం
94402 05303
ఫోన్‌ ఎత్తుతా ''సెప్పురా! ఈరన్నా'' అంటి.
''సా! యాడుండావు?'' అన్య.
''కర్నూల్ల. ఇంట్ల ఉండాను.సెప్పు రా! ''
''సా! తమ్మల వేంకటేశు తీరిపాయ''
''ఎప్పుడు?'' అంటి తత్తర పడుకుంటా.
''ఈ పొద్దు యాగజాము నాలుగున్నర గంటలకి అంట! సా''
''అవునా? అనుకున్నంతా ఆయగాదప్పా! ఆయప్ప పెండ్లాంకి సెప్పి పంపిచ్చి ఉండారా?''
''వాళ్ళు ఊర్లోనే ఉండారు. నాల్గు దినాలైతాది వాల్లోచ్చి. మనిసి అపూటం పాలు మారిండ్య కదా! సూసేకి వోచ్చిండ్రి. ఇంగ మనిసి ద్యాసల లేడని ఈడనే ఉండిరి.''
''మన్నేప్పుడు సేస్తారంట?''
''ఇంగ వొచ్చేటోల్లు ఎవురూ లేరు గదా? మట్టిసేసేకి రడీ సేస్తుండారు. తమ్మల ఎంకటేసు ఇంటికాడికి పోయుంటి. ఊర్ల మంది ఈయప్పంటే సామికి శానా మరులు గదా! ఒగసారి సామికి పోను సెయ్యి వొస్తాడేమో అనిరి. దానికే పోను సేస్తి''
''రాలేనుల్యా యీరీ. నాను ఆయప్పని సూసి తట్టకలేను. దినుము నాడు వొస్తానుల్యా లే'' అనుకొంటా ''మన్ను సేసేకి దుడ్లు ఎమన్నా అవుసరం ఏమో కనుక్కో రా!'' అంటి.
''నీకి పోను చేసేకి ముందు ఎంకటేసు పెండ్లాముని అడిగితిని. ఆయమ్మ మట్టి కర్చులకి వుండావిల్యా.. యావొద్దు అన్య'' అనె ఈరన్న.
''సర్ల్యా.. దినుము నాడు సూద్దాంల్యా. మద్యల నాను వూరి కొస్తాల్యా! అప్పుడు సూద్దాం'' అంటి.
పోను కట్‌ చేస్తి. మనసు అదోరకంగా అయిపోయా. కాళ్ళు సేతులు ఆడల్యా. సోఫాల కూలబడి పోతిని. పోయిన నెల వూర్లో ఉరుసుకి పోయింటే నాత కలిసి ''నాను సచ్చెంతవరకి నా సేయి
ఇడుసొద్దప్పా'' అన్న ఎంకటేసు మాటలే గుర్తుకి వొస్తుండాయి. ''ఈ మనిసి నా సేయి ఇడిసిపెట్టి పోయే కదప్పా!'' అనుకొంటా ఉంటె కండ్లల్ల నీళ్ళు వొచ్చ్య.
నాను ఐదో తరగతి సదువుతూ వున్నప్పుడు, తమ్మల ఎంకటేసు కు అప్పటికి పంతొమ్మిది లేదా ఇరవై ఏండ్లు వుంటాయి. తమ్మల అమరప్ప, రామలింగమ్మలకి ఇద్దురు కొడుకులు, ఒక బిడ్డ. బిడ్డ అంబమ్మని గంజిల్లకి ఇచ్చిండ్రి. ఇద్దరు కొడుకుల్ల పెద్దాయప్ప పేరు మల్లేసు, సిన్నోడే ఎంకటేసు. జాలవాడి నుండి తమ్మల బీమన్న బిడ్డ ఈరమ్మని తన కొడుకు ఎంకటేసుకి సేసుకొనె అమరప్ప. గిడ్డయ్య సామి గుడిల మావూరు తమ్మలోల్లు కసువు వూడిసేది, మా నాయన పూజకి పొతే పూజా సామాను తోమిచ్చేది, పూలు కట్టేది, పెండ్లిండ్లకి బాసింగాలు కట్టి ఇచ్చేది, ఉర్ల తమల పాకులు అమ్మేది, ఎవురన్న ఆకు పూజ చేపిస్తే ఆకులు ఆకుల సట్టానికి ఎక్కిచ్చేది సేస్తుండిరి.మావూరు తమ్మలోల్లు గిడ్డయ్య గుడికి ఈ పనులు సేస్తున్నందుకి నాలుగు ఎకరాల మాన్యం ఇచ్చిండ్రి. రెండెకరాలు ఎంకటేసు బాగానికి, రెండెక రాలు మల్లేసు బాగానికి వొచ్చిండ్య. ఒకేడు ఎంకటేసు, ఒకేడు మల్లేసు గుడిల పని సేస్తుండ్రి.
మా రాయలసీమ జిల్లాల్ల తమ్మలోల్లు అడాడ వుండారు. నంద్యాల కెళ్ళి జంద్యం ఏసుకొని బాపనోల్ల మాదిరి మంత్రాలు సదువుకొంటా గుడిల పూజారులుగా సేస్తుండారు. కాని మా పచ్చిమం తుక్కు (వైపు) గొంతుల లింగం ఏసుకొని గుడిల బాపనయ్య సేయ్యి కింద ఉంటారు. పూజ సేపిచ్చినోల్లు రూపాయో రెండ్రుపాయలో ఇస్తే తీసుకుంటారు. దేవుని మాన్యం సాగు సేసుకొంటారు. గుడిల డోలు కూడా వాయిస్తారు. మావూరు తమ్మలోల్లు డోలు వాయించుకొంటా సంక్రాంతి బిచ్చానికి కూడా వొస్తుండ్రి. గుడిల మా నాయన వీళ్ళని లోపల గుడిలోకి రానిస్తా లేకుండ్య. కొంచం తక్కువగా సూస్తుండ్య. అయితే మా నాయిన గూడా తలా పాపం తిలా పిడికెడు అన్నట్ల తనకి పెండ్లిండ్ల సీజనుల దచ్చినలు బాగా వొస్తే దాండ్ల కొంచెం వీల్లకి ఇస్తుండ్య. బాపనోల్లకే గాకుండా తమ్మలోల్లకి కూడా బియ్యం, బ్యాల్లు ఇయ్యల్ల అని ఇప్పిస్తుండ్య. మా నాయన ఈల్లని బాగా సూసుకొంటుండ్య కాబట్టి తక్కువగా సూసినా పట్టిచ్చుకోకుండ్రి. కాని యీళ్ళకి ఊర్ల సామోల్లని బాగా మర్యాద ఇస్తుండ్రి. బయటి మర్యాద కోసం, గుడిల తక్కువగా సూడబడటాన్ని భరిస్తుండ్రి. బయట అందరూ సామోల్లని ఇచ్చే మర్యాదే ఈల్ల కొంప ముంచు తుండ్య. ఆ నాలుగు ఎకరాల్లో పండే పంటతో కుటుంబం ఏమి గడుస్తాది? గుడిల ఆదాయం కూడా అమాసకి పున్నానికి రూపాయో రెండ్రు పాయలో! కూలి పోదాం అంటే ఎవురూ పిలస్త లేకుండ్రి. మీ సామోల్లతో పని సేపిచ్చుకొంటే మాకి పాపం అంటా ఉండ్రి. దానికే తంబల అమరప్ప హౌటలు పెట్టిండ్య. ఆరుతడి సేను కదా! వానాకాలం వానకి, ఎండాకాలం కాల్వ నీల్లత రెండు పంటలు పండుతుండ్య. ఎంకటేసుకి పెండ్లి అయినంక అన్నదమ్ము లు ఇద్దరూ ఏర్పాటు పోయిరి. అమరప్ప మల్లేసుకు పాత ఇల్లు, ఎంకటేసుకి కొత్తిల్లు ఇచ్చ్య. అమరప్ప, లింగమ్మ మాత్రం పెద్ద కొడుకు ఇంటికి వారసప్పరం (వార పాగా) ఏసుకొని హౌటలు అట్లే నడుపుకుంటా బతుకుతా ఉండిరి.
మన తమ్మల ఎంకటేసు మాకి ఒక హీరో అప్పటికి. సేను పండినా, పండకుండినా, గుడిల ఆదాయం వుండినా ఉండక పోయినా, సంక్రాంతి గింజలు వొచ్చినా రాకపోయినా, ఎప్పుడు నగుకుంటా, కువ్వాడం సేసుకొంటా, తెల్ల అంగీ, తెల్ల అడ్డపంచ, టువాలు ఏసుకొని పెండ్లి కొడుకు మాదిరి తిరుగుతా వుండ్య. సేన్ల ఎండకి గెలం కొట్టిన ఎంకటేసుకు, మాపుసారి గుడి కట్టకాడ కనపడే ఎంకటేసుకి నక్కకి నాగలోకానికి ఉన్నంత తేడా ఉంటుండ్య. పది తలకాయిల రావణాసురిడి గాలి పటాకి సేసి యారకపండగ నాడు (ఏరువాక పూర్ణిమ) ఎంకటేసు ఎగిరేస్తే ఊరూరు వొచ్చి సూస్తుండ్య. యారక పండగ నాడు మాపుసారి ఎద్దులకి పారాటం (పరుగు పందెం) పెడుతుండ్రి. మామిడి త్వారణం ఎంకటేసు ఎద్దులే తెంచాల అనేతట్ల ఎద్దుల్ని రడీ సేస్తుండ్య. పండగ నాడు వాట్ల కొమ్ములకి వొన్నె (రంగు) కొడుతుండ్య. గెర్రసబ్బుత (నిరాలా బార్‌ సోప్‌) నున్నగా పై కడుగుతుండ్య. అవి మల్లెపూల మాదిరి తెల్లగా మెరుస్తా వుండ్య. ఉల్లిగడ్డని సగానికి కత్తిరించి, వాటిత డిజైను సేసి ఎద్దుల పైమీద (శరీరం మీద) వన్నెతో అద్దుతా వుండ్య. ఆ ఎద్దులు అ సోకులు సేపిచ్చుకొని ఊర్ల మామాదిరి వుండే ఎద్దులు యాడుండాయి? అనేటట్ల గర్వంగా మా తుక్కు సూస్తా వుండ్య. మాపుసారి (సాయంత్రం) ఎద్దులని లింగాల గుడికాటికి తోలుక పోయి ఆడనుండి బడి దగ్గిర కట్టిన మామిడి త్వారణం కాటికి ఉరికిచ్చుకొని (పారువేట ) వొస్తుండ్రి. తమ్మలి ఎంకటేసు తన ఎద్దులని ఉరికిచ్చుకొని వొస్తుండ్య. ''లే రామ'' అనుకొంటా, కెక్కున కేకలు పెట్టుకుంటా, సెలకాలత (చెర్నాకోలు) అదిలిచ్చుకుంటా, ఎద్దులెనకాల ఉరుక్కుంటా వొస్తుండ్య. ఐదేండ్లల్ల మూడేండ్లు ఎంకటేసు ఎద్దులే గెలుస్తుండ్య. ఎద్దులు తోరణం తెంపినాక, రాత్రికి వాటిని ఊరంతా మెరిపిస్తా ఉండ్య. ఎద్దుల కొమ్ములకి రిబ్బన్లు సుడుతుండ్య. కొమ్ములకి జడకుచ్చులు కడుతుండ్య. తన పెండ్లప్పుడు పెండ్లాముకి కొనిచ్చిన పెద్ద చీరల్ని (పట్టు చీరలు) రెండు ఎద్దుల మీద కప్పుతుండ్య. బోయ గిడ్డప్ప పెట్రోమాక్స్‌ లైట్లు అంటిస్తుండ్య. మాదిగి బజారి, కర్రెన్న, దుబ్బన్న లు తప్పెడలు ''కనకనక... జ్జేజ్జేనకన కన... అనిపిస్తుండిరి. ఈడిగ బీమన్న సారాయి అంగడిల తలాకి మూడు గ్లాసులు సారాయి తాగేకి సీటి రాసిచ్చి ఉంటాడు గదా. ఆ ఊపు అట్లా వొస్తాది మరి. ఎంకటేసుకి బోయ గిడ్డప్ప, కురువ గిడ్డయ్య న్యాస్తులు (స్నేహితులు). ఈయప్పోల్లు గూడా నాలుగు గలాసులు ఏసుకొం టుండ్రి. ఇంగ సూస్కో నా సామి రంగా.. ఒక తుక్కు తప్పెట్లు ... ఇంగో తుక్కు ఈయప్పొల్ల ఎగుర్లాట.. ఊరంతా సుట్టి వొచ్చేతలకి అర్దరాత్రి అయితుండ్య. అదింత రెండెకరాల సేనుకే రెండు ఎద్దులు సాకుతా కుశాలుగా ఉంటుండ్య.
ఉరుసుకి డ్రామా కడితే ఎంకటేసుకి కిట్టుని ఏసము రిజర్వేసను మరి. కర్నూలు నుంచి రజనీబాయిని పిలిపిస్తుండ్రి. మాకంతా ఆయమ్మ బూలోక రంభ. ఆయమ్మతో డ్యాన్సు సేసేకి ఆయమ్మని తీసుకొచ్చేకి అయ్యే కర్చు అంతా తానె పెట్టుకుంటుండ్య. ఉర్ల ఒక ఉరుసు గాని, దసరా నాడు బచ్చాలకి పూర్ణం రుబ్బిచేకి గుండురాయి కాడకాని, దసర పండగనాడు జమ్మి సెట్టుకి పొయ్యేదాన్ల గాని, పీర్ల పండగనాడు సావుసేను తొక్కేకాడగానీ, ద్యావరనాడు మారెమ్మ గుడికాడగాని, ఉరుసునాడు ఆడే డ్రామా కాడ గాని, కాసిమప్ప దరగకి రంగు అంటిచ్చేకాడ గానీ, ఉగాది కరిపండగ నాడు ఆడే రంగులాట కాడగానీ, యాడన్న గాని ఎంకటేసు ఉండాల్సిందే! మా ఊర్ల సంబరాలు ఎంకటేసు లేకుండా జరిగేవే కాదు సూడప్పా! ఎంకటేసుకు నానంటే శానా అభిమానము! డ్రామా కాడ తెర ఎనకాల వాళ్ళు మేకప్‌ ఎసుకోనేతాకి నన్ని రానిస్తుండ్య. డ్రామాల డైలాగులు మరిస్తే తెర ఎనకాల ఉండి బుక్కుల డైలాగులు సదివి అందిస్తుంటి. ఎద్దులు మేరిపిచ్చేకాడ ఒక ఎద్దు తలుగు (తాడు) నాకు పట్టిస్తుండ్య. పటాకి (గాలి పటము) ఎగిరేస్తే తాడు నన్నే పట్టుకోమంటుండ్య. దానికే నాకి కూడా ఎంకటేసు అంటే శానా అభిమానం ఉండ్య. ఎంకటేసుకు కొడుకు పుడితే ఆయప్ప పడిన కుశాలు అంతా ఇంతా కాదుల్యా! కొడుక్కి పేరు పెట్టెకి ఊరంతా

పిలిసి సక్కెర బువ్వ పెట్టిచ్య.
ఇంత సంతోసంగా ఉన్న మావూర్ల సిన్నగా దుక్కం మొదు లాయ. ఏంటికప్పా? అంటే మా వూరు కాలవకి నీళ్ళు వచ్చేది తగ్గిపోయ. తుంగబద్ర డ్యాంల పూడు (ూఱశ్ర్‌ీ) పేరుకొని నీళ్ళు తగ్గేవ్య అని కొంతమంది అంటుండ్రి. అవ్వ వొడికింది తాత మలతాడుకి సరిపాయ అన్నట్ల వుంటుండ్య పండే పంట. ఇంకొంత మంది గుంటూరోల్లు కర్నాటకంల బూములు గుత్తకు తీసుకొని పెద్ద కాలవకి గాలి పైపులు ఏసి నీళ్ళు దొంగులు కుంటుండారు దానికే మనకి నీళ్ళు వొస్త లేవు అని అంటుండ్రి. ఎప్పుడైతే నీళ్ళు బందు ఆయనో మావూర్ల గూడ ఆనందం బందు ఆయిపాయ! గిడ్డయ్య గుడికి వొచ్చే వోళ్ళు తగ్గిరి. వొచ్చినా రూపాయి రెండు రూపాయిలు ఇచ్చేది లేకపాయ. కట్టేకి పూలు లేవు, బాసింగాలు లేవు. ఆకుల పూజ చేపిచ్చేవొల్లే లేరు. మా నాయన పూజారి కదా! మా పరిస్థితి కూడా దిగజారి పోయ. మా మాన్యం సేను కూడా పాడు అయిపాయ. కల్లాల కాడ గింజలొచ్చేది ఆగిపోయ. సంక్రాంతి పండగ నాడు గింజలకి ఎంకటేసు, మల్లెసు ఊరంతా తిరిగినా పిడికెడు గింజలు వచ్చేది కష్టం అయిపోయ. దినదిన గండం, నూరేండ్లు ఆయుస్సు అనేతట్లా య అందరి బతుకులు. తాను కాయాసత (ఇష్టంగా) సూసుకున్న ఎద్దుల్ని మేత ల్యాక ఎమ్మనూరు సంతల అమ్మి వొచ్చే. ఎద్దుల్ని అమ్మినంక ఆయప్ప ఒక నెలదినాలు మనిసి కాలేకపోయ.
తమ్మల ఎంకటేసు పెండ్లాము ఈరమ్మది పుట్నిల్లు జాలవాడి అని సెప్పింటి కదా! ఆ యమ్మ ఎంకటేసుని 'జాలవాడికి పోదాం, ఆడనే హౌటలు పెట్టుకుందాం.. ఈడ ఇంగ బతికేది కష్టంగా ఉండాది' అన్య. ఎంకటేసు సుతారమూ ఒప్పుకొనే ఒప్పుకోల్యా.
''గిడ్డయ్య గుడి ఇడిసి పెట్టి, ఆసేను ఇడిసిపెట్టి యాటికి వొచ్చేకి లేను. సేను బీడు పెట్టాల్నా? ఇన్ని దినాలు మనల్ని ఆసేను తల్లి మాదిరి సాకిండాది. ఇయ్యాల అట్లాంటి సేనుని ఇడిసి యాటికి పోతావు? కాలం అన్నంక ఇట్లా అట్లా అయితా ఉంటాది. ఓపిక పట్టల్ల'' అన్య.
ఆయమ్మ ఒప్పుకోల్యా. ''యాటికని ఓపిక పట్టేది? మూడేండ్లు ఆయ! సుక్కనీల్లు కాల్వల రాల్య! వొగ వానా రాకపోయ! మన పిలగాడి బవిసత్తు అన్నా సూడల్లా కదా?'' అన్య.
''పానం పోయినా వూరు ఇడిసేది ల్యా. నువ్వు యాడన్నా సావు'' అన్య ఎంకటేసు.
ఈరమ్మ తన తండ్రిని పిలిపిచ్చి పంచాయితీ పెట్టిచ్చ్య. ఎంకటేసు ఎవుడు సెప్పినా ఇనేది లేదని, ఉరు, సేను, గిడ్డయ్య గుడిని ఇడిసేదే లేదని తెగేసి సేప్య.
ఈరమ్మ ''పిల్లగాని కోసమన్న మనం వూరు మర్లు ఇడసల్ల'' అన్య.

''అయితే నువ్వు బో! నాను రాను'' అన్య.
ఈరమ్మ తండ్రి ఎంట పిలగానికోసమని జాలవాడికి పోయ. అపుడు ఆయమ్మ కడుపుత ఉండ్య.
తమ్మల బీమన్న కూడా ''దినాలు గడిస్తే వాడే నిదానంగా జాలవాడికి వొస్తాడు ల్యా. గుద్ద కాలితే గుర్రం ఒరిగడ్డి తింటాది'' అని బిడ్డని జాలవాడికి పిల్సకపోయి హౌటలు పెట్టిచ్య.
జాలవాడికి పోయినంక నాలుగు నెలలకి ఈరమ్మ ఇంగో కొడుకును కన్య. ఆ పొద్దుట్నించి ఈరమ్మ పోయిందే మొదులు ఎంకటేసు యానాడు జాలవాడికి పోల్యా. ఆయమ్మ, ఇద్దురు కొడుకులు యాడాదికి ఒకటి రెండు సార్లు వచ్చి పోతుండ్రి. ఎంకటేసు కొడుకు ఈరేసు సేతికి వచ్య. ఈరమ్మ వాళ్ళ తుక్కు సంబందమే కొడుక్కి సూస్య. ఎంకటేసు కొడుకు పెండ్లి విసయంల జోక్యం సేసుకోల్యా. కాని 'పెండ్లి మాత్రం గువ్వలదొడ్డిల సేద్దాం' అన్య.
''పెండ్లి కూతురోల్లె పెండ్లి సేసి ఇస్తుండారు. వాళ్ళ వూర్ల సేసిస్తారు గాని మనూర్ల ఎంటికి సేస్తారు?'' అని అన్య ఆయమ్మ.
''అయితే మీరే సేసుకోండి సక్కని పెండ్లి. నాను వచ్చేకి లేను'' అని అలిగి పెండ్లికి పోల్యా.
ఊరు ఆయప్పకి మర్లు మందు పెట్టేద్య అని ఈరమ్మ ఆడిపోసు కున్య. ఎంకటేసు ఊర్ల ఒక్కడే ఉంటుండ్య. ఉర్ల పరిస్తితి బాగా లేనందుకి మాము కూడా వూరు ఇడిసి ఎమ్మనూరు సేరితిమి. మాము ఊరు ఇడిసేతప్పుడు ఎంకటేసును సూసి మా నాయిన, మా నాయిన్ని సూసి ఎంకటెసు ఏడిసిడిసిరి.
''ఒర్యా! ఎంకటేసు ఈడవుండేకి మాశాత కాకుండాదిరా. నీయంత దైర్న్యం మాకిలేదురా! మాం టౌనుకి పోతుండాము. నువ్వు కూడా ఆలోచన సేయ్యి. ఆపిల్ల ఈరమ్మొక్కటే ఆవూర్ల పిల్లలని కట్టుకొని ఏమి తిప్పలు పడుతుండాదో ఏమో! నా మాట ఇని ఈరమ్మతాకి పోరా'' అన్య.
''సామీ అందరూ ఊరిడిస్తే గిడ్డయ్య సామి ఎట్లా? సేద్యం ఎట్లా? ఎవురో ఒగరుండల్ల'' అని ఓ! అని ఏడ్సుకుంటా మా కుటుంబాన్ని సాగనంప్య. మా నాయన సేయి పట్టుకొని ఎంకటేసు ఏడుస్తుంటే వూరూరే ఏడిస్య. మా బండి ఎనకాలే వూరు పొలిమేర కాడికి సాగనంపనీక్య వచ్క్య.
మానాయన ''ఇంగ ఉండురా ఎంకటేసా! శానా దూరము వొస్తివి'' అన్య .
మాము కనుమరుగు అయ్యేంతసేపు మాతుక్కు సూసుకుంటా సెల్లత (టవల్‌) కండ్లు తూడుసుకొంటా మా బండికల్ల సూసు కుంటా నిలబడింది నాకి ఇప్పటికీ గుర్తు ఉండాది. మా దరిద్రం మమ్మల్ని ఊరుమీద మర్లును వొదులు కోనేతట్లు సేస్య.
జీవితంల నిలదొక్కు కొనేకి మాము సేసే పోరాటంల పడి మా ఊరిని, ఎంకటేసుని మరిస్తిమి. అమాసకి, పున్నానికి ఊరి ఇసయాలు తెలుస్తుండినా సేసేది ఏమీ లేదు కాబట్టి పట్టిచ్చుకొంటా ఉండల్యా. నాకీ ఉద్యోగం వచ్చేకి పదైదు ఏండ్లు పట్య. మా ఇంట్ల అందరమూ ఉద్యోగాల్లోన కుదురుకుంటిమి. ఎప్పుడైతే కొంచం దుడ్లపరంగా నిలదొక్కుకున్నానో సిన్నగా ఊరు గురించి ఆలోచన వచ్య. ఒగనాడు ఊరికి పోతిని. ఉర్ల అంతా ముసిలోళ్ళు. సన్న పిల్లోళ్ళు మాత్రమె ఉండారు. అందరూ సుగ్గి కొస్రం (వలస) గుంటూరుకి, బెంగులూరికి, బొంబాయికి పోయేర్య అని సెప్పిరి. తమ్మలి ఎంకటేసుని నా కండ్లు ఎతుకుతుండాయి. కురువ గిడ్డయ్య కొడుకు ఈరన్న గాడిని అడిగితి ''ఎంకటేసు యాడ ఉండాడు'' అని.
''పిలుసుకోస్తా ఉండు సా!'' అని వాడు గుడిపక్కనుండే ఎంకటేసు ఇంటితుక్కు పాయ.
పది నిమిషాలకి ఒక బక్క మనిసిని ఎంటపెట్టుకొని వచ్య. గడ్డం మీసాలు కలిసి పోయిండాయి. ఏసుకొన్న బట్టలు మాసి పోయి ఉండాయి. ముక్కుల నీళ్ళు కారుతా ఉండాయి. తలకి నూనె ల్యాక ఎంటికలు సింపిరి జుట్టు మాదిరి ఉండాది. కండ్లు ఎర్రగా ఉబ్బుకొని ఉండాయి. నన్ను సూసి పలకరిచ్చేట్లు నగ్య. గుట్కా అలవాటు ఉండాదేమో! నోట్ల పండ్లు బాగా గార పట్టి ఉండాయి.
రెండు సేతులు ఎత్తి నమస్కారం పెట్టుకుంటా ''బాగుండావా అనిమేసప్పా'' అన్య. నాను పోల్చుకోలేక పోతిని.
ఈరిగాడు ''తమ్మల ఎంకటేసు కదా సా'' అన్య.
ఎట్లాటోడు ఎట్లా అయిపోయేడ్య కదా అనుకొంటి. నాను ఐదోతరగతి సదువుతున్నప్పుడు ఉన్న ఎంకటేసుకు, ఈ ఎంకటేసుకు పోలికనే లేదు. తెల్లగా మల్లెపూల మాదిరి ఉండే బట్టలు ఏసుకొని, నున్నంగా గడ్డం గీసుకొని పెండ్లికొడుకు మాదిరి ఉండే ఆ ఎంకటేసుకు, ఇపుడు సూస్తున్న ఎంకటేసుకు పోలికనే లేకపోయ!
''బాగుండావాప్పా?'' అన్య ఇంగోసారి.
ఎక్కడో ఆలోచన సేసుకుంటా ఉన్న నాను ఇంగోసారి అడిగే సరికి ''ఆ బాగుండాను'' అని తడబడుకుంటా అంటుంటే నా కలల్ల నీళ్ళు తిరిగ్య.
''ఏం ఎంకటేసు ఇట్లా అయిపోయేవ్య?'' అంటి.
''ఏమ్సేయల్ల అనుమేసప్ప. అంతా తలరాత'' అన్య.
''నీ పెండ్లాం జాలవాడి ఇడిసిపెట్టి రాలేదా?''
''యాడప్పా? ఇరవై ఐదేండ్లు ఆయ గదా! ఆడనే ఉండారు. కొడుక్కి నా పెండ్లము ఆడనే పెండ్లి సేస్య గదా! పెద్దోనికి ముగ్గురు ఆడపిల్లలు, ఒక మొగ పిల్లోడు అయ్యిండ్రి. రెండేండ్ల కింద ఎదనొప్పి వచ్చి వాడు నిద్రలోనే సచ్చిపోయ. ఇంగోనికి పెండ్లి సేసేర్య. వానికి ఇంకా పిల్లలు కాల్యా. వాల్లందరూ జాలవాడిలోనే ఉండారు. నాను మాత్రం పోలేదు సూడప్పా. నీకి తెలుసు కదా అని మేసప్ప. నాకి ఈ వూరుని, సేనుని, గుడిని ఇడిసేది ఇష్టుముల్యా. వాళ్లకి ఈ వూరికొచ్చేది ఇష్టముల్యా. ఏం సేయల్ల? ఖర్మంతా''... అనుకుంటా ఇంటికాడికి పోదాంపా అన్య.
ఎంకటేసు ఎనకాల నడుసుకుంటా ఈరిగాన్ని తాగిండాడా అని సైగ సేసుకుంటా అడిగితి.
''ఇయ్యాల తాగిలేనట్లుండాడు. నువ్వొస్తావని సెప్పింటి. దానికే తాగినట్ల లేడు'' అని రస్తా ఎంబడి సిన్నగా ఎంకటేసు గురించి సెప్పబట్య.
''మాపుసారి తాగుతాడు. పొద్దునపూట తాగడు. మందు తాగేకి దుడ్లు ల్యాకపోతే బంగాకు తాగుతాడు. పొద్దుగాలగ లేసి పై కడుక్కొని, బట్టలు అట్లనే నీల్లల్ల పిండుకొని తడిసిన బట్టల్ని ఏసుకొని గిడ్డయ్య గుడికి పోతాడు. కసువు కొట్టి దేవునికి రాగి కడవత నీళ్ళు తీసకపోయి కడిగి బట్లు పెడతాడు. ఎవురన్నా గుడికి పొతే మంగలారతి ఇస్తాడు. మీరు వూరు ఇడిసినప్పటి నుంచి పూజ సేసేకి యా బాపనోళ్ళు రాల్య. ఈయప్పే పూజారిగా సేస్తుండాడు'' అన్య.
''నాలుగు ఎకరాలు మాన్యం సేను ఉండె కదా?'' అంటి.
''ఆ నాల్గెకరాలే కదా ఈయప్పని ఊరు ఇడసకుండా సేసింది. సేను గుత్తకి ఇచ్చేడ్య. యాడాదికి ఆరు వేయిలు ఇస్తారు గుత్త. అది కూడా సరీగా ఇచ్చేకిలేరు. గుడి పని అయిపోయినంక సేనికాటికి పోయి సింతసెట్టుకింద కూసోని పైటాల బువ్వయాల వరకీ ఆడనే ఉండి ఇంటికి వొస్తాడు. అన్నం వొండుకొని ఇంత ఊరిబిండి రాముకొని, ఈడిగొల్ల ఇంట్ల మజ్జిగ తెచ్చుకొని తింటాడు'' అని ఈరిగాడు నాత సెప్పుకుంటా నడుస్తుంటే అదేమీ ఇనిపిచ్చుకోకుండా ముందు గబగబా నడుసుకుంటా ''రా! యప్పా.. రా! యప్పా!'' అనుకొంటా ఇంటికాటికి తీసకపాయ.
ఇల్లు పాడు పడి పోయి ఉండాది. వంటిల్లు పడిపోయి ఉంది. కట్ట మీద వొత్తుల స్టవ్వు పెట్టుకొని ఉండాడు. చేతులు వణుకుతా ఉండాయి. మనిషి నిలబడల్యాకున్నాడు. నాకి ఎంకటేసు ని సూసి కండ్లల్ల నీల్లు ఆగడం ల్యా! బలవంతంగా దుక్కాన్ని ఆపుకొంటా ఉండాను. ఒగప్పుడు ఈ ఇంటి పడసాలలే గదా డ్రామా పద్యాలు నేర్సుకొనేవోళ్ళత నిండిపోతా ఉండింది. ఈ కట్టలే కదా అందరినీ మాపుసారి పిట్టలని రాగిమాను సెట్టు అక్కున సేర్సు కున్నట్ల సేర్సుకునింది. అట్లాంటి కట్టలు ఇప్పుడు పాడుబడి ఉండాయి. ఎంకటేసు బతుకుమాదిరి సిదిలం అయ్యిఉండాయి అనుకొంటా నా మనసు గుట్టుగా ఏడుస్తా ఉండాది.
''తిండీ తిప్పలు ఎట్లా? ఎంకటేసూ'' అంటి.
''ఈరిగాడు సేప్పెకదా అనుమేసప్పా!'' అన్య
''పించను వొస్తాది. ఎవురన్న అక్కర దలిసి పదో పరకో ఇస్తారు . అట్లనే కాలం ఎల్లగొడుతుండాను'' అన్య.
''నా గొంతుల పాణం ఉండేంత వరకి ఈ బూమమ్మని, ఈ గిడ్డయ్య స్వామిని ఇడిసేకి లేను సూడప్పా!'' అన్య.
''ఎంకటేసు ఏమీ అనుకోకపోతే ఒక మాట అంటాను'' అంటి.
''సెప్పు అప్పా'' అన్య
''ఈరిగానిత నెలకి ఇంత అని పంపుతాను. తీసుకో'' అంటి.
''ఆ పని సేసి పుణ్యం కట్టుకోప్పా! శానా కనా కష్టంగా ఉండాది. గుత్తగూడా సరిగా ఇయ్యరు. వాల్లకి మిగిలితే గదా ఇచ్చేది. వాల్లని అనుకొని ఏమి లాభం?'' అన్య.
ఈరిగాడు నన్ని పక్కకి పిలిసి ''సా.. బత్యం ఇప్పియ్యి గాని దుడ్లుయియ్యొద్దు. తాగుతాడు'' అన్య. ''పది రూపాయలిస్తే ఆరు రూపాయలు తాగినా నాలుగు రూపాయలన్నా తింటాడు కదరా'' అంటి.
''అదేమో కరెష్టు సూడి సా!'' అన్య.
''ఈరిగా ఈయప్పని అప్పుడప్పుడు వొచ్చి సూస్తుండు'' అంటి.
''అట్లే కానిల్యా సా'' అన్య.
ఆపొద్దుటినుంచి ఎంకటేసు బాద్యతను నాను కొంచం తీసుకొంటి. నెల నెలా దుడ్లు అందేతట్ల సూస్తా ఉంటి. ఎప్పుడన్నా వూరికి పొతే నాను ఊర్ల ఉన్నంత సేపు నా ఎనకాలే తిరుగుతా వుండే. కొడుకు చనిపోయిన సుద్ది చెప్పి ఏడుస్తా వుండ్య. సేనికాటికి పోదాం పాప్పా!'' అంటుండ్య.
ఈరిగాడు ''సేను గుత్తకి ఇచ్చేవ్య అయిపోయ! నీదా? సేను ఎమన్నా! ఊరక సేను సేను అంటావు'' అంటుండ్య.
''యలే గుత్తకి ఇస్తే సేను నాది కాకుండా పోతాద్యా? సూస్తుండు. మళ్ళా మనూరికి నీల్లోస్తాయి. అప్పుడు ఈ తమ్మల ఎంకటేసు అంటే ఏమో తెలుస్తాది'' అంటుండ్య.
''అనుమేసప్పా! మీరంతా సదువుకునేర్య. ఉద్దోగాలు సేస్తుండారు. మనూరికి నీల్లోచ్చేతట్ల సేయండప్పా'' అని ఏడుకొంటుండ్య.
మొన్న ఊర్ల ఉరుసుకి వచ్చింటి. మనిసి బాగా పాలు మారి ఉండ్య. ''ఏమి పాలుమారిండావు ఎంకటేసు?'' అని అడిగితే ''వొయిసు అయితుండాది కదప్పా! శాత కాకుండాది'' అన్య.
ఉరుసుకి కొత్త బట్టలు తీసకపోయి ఉంటి. బట్టలిస్తే మురిసి పోయ. ''తండ్రీ! నాను సచ్చెంతవరకి నాసేయి యిడుసొద్దు. ఆ గిడ్డయ్య సామే నిన్ని నాకాటికి పంపిచేడ్య అప్పా!'' అన్య.
అదే నాతొ తమ్మల ఎంకటేసు మాట్లాడిన కడా మాట. ఈపొద్దు నిజంగంటే నాసేయి ఇడిసి పాయ.
ఎంకటేసు సచ్చిపోయినాక పదోదినం నాడు దినం సేస్తారు. నాను ఆరో దినమే వూరికి పోతి. ఎంకటేసు ఇంటికాటికి ఈరన్న గాన్ని పిల్సుకొని పోతి. ఇద్దరు మనుమరాళ్ళు బయట బట్టలు ఉతుకుతా ఉండిరి. ఎంకటేసు పెండ్లాం ఈరమ్మ కోసం సూస్తి.
ఎంకటేసు క్వాళ్ళి అనుకొంటా ''రా సారూ!'' అనుకొంటా ''అత్తీ! సారూ బందానా (వచ్చాడు)'' అన్య. పడిపోయిన వంటింట్ల మన్ను ఎత్తుతాఉన్నాయమ్మ ''యాసారే'' అనుకొంటా బయటికి వొచ్చి నన్ను సూసి ''అనుమేసప్ప గదా?'' అన్య.
''అవ్వమ్మా'' అంటి.
సిరిసాప తీసి కట్టమీద పరిసి ''కూసోప్పా'' అన్య.
ఈమాటా ఆమాట మాట్లాడినంక ''ఏమ్మా ఈరమ్మా! ఏం నిర్ణయం తీసుకొంటివి?'' అంటి.
''నానా, సామీ! ఇంగ ఈడనే ఉందాము అనుకోనేన్య. నిన్న ఊరి పెద్ద మనుసులు వొచ్చిండ్రి. మా బావ మల్లేసొల్లు ఇంగా ఊరికి వొచ్చేత్తట్ల లేరనీ, నాలుగు ఎకరాల మాన్యం మీరే సేసుకోండనీ, ఇంగ రెండేండ్లు ఉంటె కాలవకి నీలోస్తాయని సెప్పిరి సామీ! కళ్ళాల కాడ ఇనాము పెడతామనీ, ఉర్ల పెండ్లిండ్లు అయితే బియ్యం బ్యాల్లు ఇస్తామనీ, గుడిల దీపం పెట్టేకి ఎవురూ లేకపోతే ఊరికి అరిష్టం అని అడుక్కొనిరి'' అన్య.
''జాలవాడిల గూడా హౌటలు పరిస్థితి అంతంతే ఉండాది. యడన్నాగాని సేన్లు పండితేనే గదప్పా గుడులు గానీ, హౌటల్లు గానీ బాగుండేది. ఈడ సేను గుత్త వొస్తాది. కల్లాలకాడికి పొతే ఇన్ని గింజలు పెడతాం అంటుండారు. గుడి ఉండనే వుండాది. హౌటలు పెట్టుకొంటాము. ఇవన్నీ సేసుకొంటే యట్లో ఒకట్ల బతకొచ్చు అనిపిస్తా ఉంది. ఊరోళ్ళ మాట కాదనేకి రాదు కదా? మామే ఇంట్ల ఐదు మందిమి ఉండాము. అందరూ సేన్ల దిగితే సేద్యము ఏంటికి అయ్యేకి లేదు. వానలు, కాలవ నీల్లు సరీగా వొస్తే చాలు సూడు సామీ!'' అన్య.

ఎంకటేసు మనుముడు అవ్వ మాట్లాడతాఉంటే ఆయమ్మనే సూస్తుండాడు. వాడు అచ్చం వాళ్ళ తాత పోలికనే ఉండాడు. వాడిని సూస్తే ఎంకటేసుని సూసినట్లే ఉండాది. ఈ సేద్యంల వాడు మరో ఎంకటేసు అవుతాడా? అని భయమాయ.
ఇరవై ఏండ్ల కింద సేను, సేద్యం వొద్దనుకుని ఊరు ఇడిసిన ఈరమ్మ అదేసేనుని, సేద్యాన్ని నమ్ముకొని ఉర్ల వాళ్ళ భరోసాతో ఊర్లోకి వొచ్చిండాది. ఆయమ్మ నమ్మకము వొమ్ము అయితే ఈ దేశానికే అరిష్టము. అందరు రైతులూ ఇట్లే కాలం మాకి అనుకూలంగా కాకపోతాదా అనే ఆశతోనే సేద్యం సేస్తుండారు. సదువుకున్న మీ అట్లాటల్లు మా ఊరికి నీల్లు ఇప్పియ్యండప్పా అనే ఎంకటేసు మాటలు నాకి గుర్తుకి వొచ్చె. నా సేయి ఇడుసొద్దప్పా అని ఎంకటెసు రూపంల నా ఊరే నన్ని అడుగు తున్నట్లనిపిచ్చ్య.